Úrjardyń irisi deıtini, sol óńirge tán rýh, minez, mentalıtet, folklor deısiz be, kúllisi Qusekeńniń boıynda bar qasıet. «Jigitke jeti óner de az» degendeı, Qusmilııa Jyrǵalyuly – belgili til janashyry, kúmis kómeı ánshi, kóneniń kózindeı jyraýlyq dástúrdi jalǵastyrýshy, kompozıtor. Aqynnyń jerge, elge degen súıispenshiliginen týǵan «Úrjaraıym» jyr jınaǵy, «Umytpańdar meni» estelik kitaby, «Qusmilııa» atty shyǵarmalar jınaǵy – oqyrmandar qaýymynyń oń baǵasyn alǵan týyndylar.
Endi Semeıdiń sal-serisi degenge keleıik. Seri atanýǵa aqyn hám sheshen ǵana emes, ánshi ári kompozıtor bolýyń shart. Qara dombyrasy qolynan túspeıtin Qusekeńe keremet ánshilik qýat qonǵany talassyz. Qalamyzdaǵy Abaı teatry sahnasynda dástúrli án-jyr, opera arııasyn da kásibı deńgeıde oryndap, Semeı jurtyn talaı moıyndatqan juldyzdy sátteriniń kýási bolǵanbyz. Ol arnaıy mýzykalyq oqý ornyn bitirmese de, dostary, áriptesteri onyń daryndylyǵyn, aqyn, ánshi, kúldirgi áńgimeler aıtqanda da úlken otyrystyń sáni, dara tulǵa ekendigin baǵalap, Qusan seri dep atap ketken.
Qusan – Úrjar aýdany Tarbaǵataı-Barqytbel óńiriniń týmasy. Semeı qalasy Shákárim atyndaǵy ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetin bitirgen, til mamany. Qaıym Muhamedhanov, Qınaıat Shaıahmetov, Qýandyq Júsipov sııaqty bilgir ustazdardan tálim alǵan. Eńbek jolyn qatardaǵy traktor júrgizýshiliginen bastap, ujymshar bastyǵy, mektep dırektorlyǵy sııaqty jumystarmen aınalysty.
Úlkenderdiń aıtýynsha, bizge jetken ańyz áńgimelerdi estigen Qusan seriniń týǵan jerge degen ystyq yqylas sezimi oıanyp, jumbaqqa toly jerlerin zerttesem, bilsem, degen armandary balań, oqýshy kezden-aq asqaqtaı túsken. Sonyń biri ertede Aqberli degen adam ómirden óterinde, «Meni bıikke qoıyńdar, óıtkeni men jatqan jer qysy-jazy jaýynsyz-qarsyz, boransyz bolmaıdy, elge zııanym tıedi», dep ósıet aıtsa kerek. Sondaǵy jumbaqqa toly jerleri: «Tarbaǵataıdyń tańbaly tastary», «Álemdi», «Tasbaqa», «Satyly tas» úńgiri, «Kitapushqan» jaqpar tasy, «Kúrkireme». Al endi osy Tarbaǵataı-Barqytbeldiń basqa da óńirinde tastaǵy sýretter az emes, biraq Aqberideı shoǵyrlanǵan jeri joq sııaqty. «Tańbaly tasqa» jetýdiń ózi óte úlken qıyndyq týdyrady. Ol úshin taǵalanǵan, sol óńirdiń qoınaý-qolatyna shynyqqan at kerek jáne de barýǵa táýekel etken adam da soǵan saı qaıratty bolýǵa tıis. Birneshe jylǵy umtylystardyń sáti túsip, Qusan bastaǵan jigitter maqsattaryna jetkendeı bolsa kerek, ǵalym-tarıhshy, arheolog, etnograf mamandardy aparyp, bul eskertkishterdiń qola zamany men erte temir dáýirine jatatynyna kóz jetkizdi. «Ony ári qaraı zertteý, kitap-albom shyǵarý bolashaqtyń enshisinde», deıdi keıipkerimiz. «Tarbaǵataıdyń kúngeıinde, sol kezde (1917) Alash úkimeti mılısııasynyń basshysy Mirjaqyp Dýlatulynyń tapsyrmasymen qurylǵan komandır Otynshy Áljanuly bolǵan», dep jazady kitabynda Qusan. Esil er Otynshy Áljanuly Mamontov basqarǵan «Krasnye gornye orly» otrıadynyń partızandarymen bolǵan aqtyq shaıqasta Úrjardaǵy shirkeýdiń aǵash munarasyna bekinip, pýlemetpen atysyp berispeıdi, aqyry shirkeýdiń aǵash munarasy órtenip, sonymen birge ketedi. Bul jaǵdaı qazaq halqyn kúńirentken azaly ólim bolady, búkil qazaq dalasy aza tutady. Osy aıaýly azamattyń qoǵamdyq-áleýmettik qyzmetin halyqqa jetkizip, qaıratker Qýat Esimhanuly, Romın Madınovtermen birlesip tuńǵysh ret Otynshy Áljanulyna Úrjar ortalyǵynda kórnekti eskertkish ornatty.
Qusannyń ustanymy: Alash tulǵalary aıtqandaı, «О́z kúshine senbegen halyq ta, adam da eshqashan ómir báıgesin ala almaıdy». Demek óz kúshine sene bilgendikten 2004 jyldan joǵarǵy jaq basshylarynyń uıǵarymyna qarsylyq bildirmeı Semeı qalalyq mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminiń basshysy boldy. Mádenıet salasynyń tizginin ustaý kóringenniń qolynan kele bermeıtin is. Ol úshin otqa da, sýǵa da túsetinin bildi. О́nerge jany qumar Qusannyń tasy órge qaraı domalaı berdi. Já, ne bitti, ne tyndy? Meniń biletinim – Alash murasyn túgendegen isteri. 2008 jyly Alashtyń 90 jyldyǵy merekesin atap ótýge baılanysty Úkimet qaýlysy qabyldandy. Oǵan túrtki bolǵandardyń biri – Qusan. Ol asqaq gımnniń avtory. Onan asqan «Alashqa» arnalǵan marshty da, gımndi de estigen emespiz. Ádetine qarysyp sheginshektegen sheneýnik ortamen alysa júrip, ustazy Qaıym Muhamethanovqa eskertkish ornatty.
Bul týraly Qusan seri: «О́z tirshiligimde bitirgen bir sharýam bolsa, ol – Qaıymnyń eskertkishi!» dep kitabynda maqtanyshpen atap aıtypty. Taǵy ne bitirdi deseńiz, «Semeı» telearnasynda júrgizgen «Oı-túıin» atty tanymdyq jobasy kópshiliktiń oı-sanasyn uıqydan oıatqany anyq. 2018 jyly «Semeıge – 300 jyl» degen data kóterilip, qarjysy bólindi. Osyǵan oraı, konferensııa uıymdastyryp, zertteý maqalalar jaýdyryp degendeı atoılap qarsy shyqqannyń biri – taǵy Qusan edi. Sol sııaqty qoǵam belsendisi Rahat Altaı bastaǵan toppen birge Álıhan Bókeıhannyń eskertkishi boı kóterýine at salysqanyn da aıtyp ótýge mindettimiz.
Aqyndyq, ánshilik, jyrshylyq qabileti óz aldyna, Qusmilııa ózin naǵyz qalyptasqan kompozıtor ekendigin dáleldeı bildi. Otyzdan astam oıly ánderdiń avtory. Dıapazony keń ánshi. Qusmilııa ánderi Barqytbeldeı asqaq, baıtaq dalasyndaı baıypty, qulaqqa jaǵymdy bolyp keledi. «Arǵy atam – Er Túrik biz Qazaq elimiz» atty shyǵarmashylyq keshi avtordyń ánimen «Semeı Alash» Muqan Tólebaev atyndaǵy mýzykalyq ýchılıshesiniń hory, jeke daýysta: Qusmilııa Nurqasym súıemeldeýshi: Á. Qashaýbaev atyndaǵy memlekettik fılarmonııasynyń qazaq halyq aspaptary orkestriniń oryndaýymen aıaqtaldy. Áli de onyń alǵanynan bereri kóp. Qazirgi kezde qalalyq ardagerler qoǵamynyń belsendi bir múshesi. Qoǵamdyq jumystarda ózin aldyńǵy qatarda kórsete bildi, densaýlyǵy myqty. Qoryta kelgende, ómiri qazirgi tańda asa ózekti ulttyq hám patrıottyq tárbıeni qajymaı, talmaı bolashaq jastar aldynda nasıhattaýmen ótip keledi.
Qadyr DOSYMJANOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Mádenıet jáne tilderdi damytý bólimi ardagerler keńesiniń tóraǵasy
Semeı
