Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
2012 jyly BUU balalar qorynyń OShE/TMD boıynsha aımaqtyq keńsesi, «Trans/MonEE» málimetteri boıynsha elimizdegi jastar arasyndaǵy sýısıd kórsetkishi TMD, Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderi arasynda 2-orynda bolsa, 2019 jyly DDU málimeti boıynsha 19-orynǵa tómendegen. О́z-ózine qol jumsaý saldarynan bolatyn ólim-jitimniń basym bóligi 18 ben 29 jas aralyǵyndaǵy jastar arasynda kezdesedi, bul eldegi sýısıdtiń jalpy sanynyń 80 paıyzyn quraıdy.
Sýısıd – kúrdeli qubylys. О́z-ózine qol jumsaý qaýip faktory retinde psıhıkalyq densaýlyq problemalarymen baılanysty áleýmettik, psıhologııalyq, bıologııalyq jáne sıtýasııalyq faktorlarda qarastyrylady. Dál osy kesel – elimizdegi jasóspirimder arasyndaǵy tabıǵı emes ólim-jitimniń basty sebebi. Ulttyq statıstıka agenttiginiń Strategııalyq josparlaý jáne reformalar jónindegi bıýrosynyń 2022 jylǵy málimetterine kóz salsaq, aýyldyq jerdegi balalar men jasóspirimder arasyndaǵy óz-ózine qol jumsaý qaladaǵylarǵa qaraǵanda 25 paıyzǵa joǵary ekenin ańǵarýǵa bolady.
Bul – búkil álemge tán. Oǵan 2004 jyly qurylǵan jáne MDPI basyp shyǵaratyn resenzııalanatyn ashyq qoljetimdi «International journal of environmental research and public health» ǵylymı jýrnalyna 2022 jyly jaryq kórgen maqalalar da dálel. Olaı bolsa, bul máseleniń negizgi sebepteri qandaı? Túp tamyry qaıda jatyr?
Eń aldymen, aýyldyq jerdegi halyqtyń psıhıkalyq densaýlyqqa jetkilikti kóńil bólmeýi men psıhıkalyq máselelerde kómek suraý daǵdysynyń joqtyǵy jıi kezdesetin faktor ekenin ashyq aıtýymyz qajet. Bir jaǵynan halyq arasynda psıhologterge kóriný «uıat», «psıhologterge psıhıkalyq aýytqýy bar adamdar ǵana barady» degen stıgmalyq túsinik bar bolsa, ekinshi jaǵynan aýyldyq jerde halyqtyń kóbi bir-birin tanıtyndyqtan ózgeler jeke qupııalaryn bilip qoıady degen qorqynysh bar.
Úshinshi sebep retinde psıhıkalyq densaýlyq salasyndaǵy mamandardyń tapshylyǵyn aıtýǵa bolady. Kanadadaǵy «Alberta densaýlyq qyzmet ortalyǵy» derekterine sáıkes, óz-ózine qol jumsaý psıhıkalyq buzylys bolyp sanalmaıdy. Biraq depressııa, bıpolıarlyq buzylys (manıakaldy depressııa), shızofrenııa jáne psıhobelsendi zattardy qoldanýǵa baılanysty buzylystar – sýısıdke alyp keletin mańyzdy sebepterdiń biri. Osy mańyzdy faktordy eskersek, aýdandarda psıhıkalyq buzylystarmen tikeleı jumys isteıtin psıhıatr dárigerler sany jetkiliksiz. Mysaly, sýısıdtiń aldyn alý jobasyn alǵash bolyp 2015 jyly engizgen Qyzylorda oblysyn alatyn bolsaq, ár aýdanda tek 1 psıhıatr búkil aýdan halqyna qyzmet etedi. Bul óz kezeginde psıhıkalyq buzylysty der kezinde anyqtap, olardy súıemeldeýde, halyqpen aldyn alý jumystaryn júrgizýde qıyndyq týǵyzatyny anyq.
Taǵy bir másele – otbasyndaǵy ata-ana men bala arasyndaǵy qarym-qatynastyń álsizdigi. «Senimen bolashaq» respýblıkalyq ata-analar qoǵamdyq birlestigi ótken jyly respýblıka boıynsha 32 755 ata-ana qatysqan «Zamanaýı Qazaqstandyq ata-ana» atty zertteý júrgizgen edi. Zertteýge sáıkes, otbasynda tárbıelik máni óte mańyzdy – keshki áńgimelesý, ýaqyty sapaly ótkizý ádeti tek ata-analardyń 60%-ynda ǵana baıqalyp otyr. Bul – tek birge tamaq ishý, úıde birge bolyp, árkim óz tirligimen aınalysý degen sóz emes, tek ata-ana men balasy esh nársege alańdamastan ótetin sapaly ýaqyt.
Qalamen salystyrǵanda aýyldyq jerde bul qıynyraq degen boljam bar. Sebebi aýyl-aımaqta jumystan bólek, mal, egistik sharýalary bitpeıdi. Qaladaǵy otbasylarǵa qaraǵanda aýylda kópbalaly otbasylar sany kóp. Bul faktorlardyń barlyǵy ata-analardyń ár balany tyńdap, qushaqtap, birge qydyrýǵa, ár balasyna jeke ýaqyt arnaýǵa qıyndyq týǵyzýy yqtımal. Ásirese bul jaǵdaılardy birlestik psıhologteri aýyldyq jerlerdegi ata-analarǵa júrgiziletin oqytýlar kezindegi keri baılanystardan jıi kezdestiredi.
Onyń ústine qalada balalar men jastardyń bos ýaqytyn ótkizetin qoǵamdyq oryndar kóp. Al aýylda bul máseleni tıimdi uıymdastyrýda da kemshilik jetip artylady. Bul tujyrymdy «Jastar» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń «Qazaqstan jastary-2019» ulttyq baıandamasynda kórsetilgen qala men aýyl jastarynyń ýaqytyn tıimdi uıymdastyrý boıynsha kórsetkishterinen de kórýge bolady. Aýyl jastary bos ýaqytynda qonaqqa barýdy, sportpen aınalysýdy qalaıdy. Qala jastarymen salystyrǵanda, olar qoly qalt etse hobbımen aınalysýdy artyq sanaıdy (17,1%). Saýalnama málimetteri kórsetkendeı, aýyl jastarynyń 38,3%-y óńirde bos ýaqytty tıimdi ótkizetin mekemelerdiń joqtyǵy týraly aıtqan. Saýalnamaǵa qatysqan jastardyń jartysy Túrkistan (52,3%), Soltústik Qazaqstan oblystarynda (51,9%) osyndaı mekemelerdiń joqtyǵyn atap ótse, osyǵan uqsas jaǵdaı Qyzylorda (38,9%) jáne Almaty oblystarynda (32,2%) da baıqalady. Aýyl jastarynyń tórtten bir bóliginen kóbi (43,5%) jergilikti qoǵamdyq oryndardyń jaǵdaıyna qanaǵattanbaǵan – 8,9% respondent. Rasymen, aýyldyq jerlerde túrli qyzyqty úıirmeler, jastar baratyn ádemi jerler az. Elimiz boıynsha jastarmen jumys isteıtin jastar resýrstyq ortalyqtary da aýdan ortalyqtarynda ornalasqan. Al jetkinshekterdiń bos ýaqytynyń durys uıymdastyrylmaýy adamnyń qarym-qatynas daǵdylarynyń damymaýyna alyp kelip, onyń kóńil-kúıine áser eteri sózsiz.
Joǵaryda atalǵan máseleler elimizdiń aýmaǵynda emes, Eýropalyq odaqtyń 2021 jyly «Young people in rural areas: diverse, ignored and unfulfilled» júrgizgen zertteýinde de anyqtalǵan. Máselen, aýyl jastarynyń negizgi máseleleri retinde qoljetimdi baspana, psıhıkalyq densaýlyq pen ál-aýqat týraly aqparat pen keńesterdiń jetispeýshiligi, daǵdylardy nyǵaıtatyn trenıngterdiń azdyǵy kórsetilgen.
Árıne, qalalardyń kórkeıip, ósip jatqanyna qýanamyz. Bolashaqta dál osyndaı múmkindikter, tek qala emes aýyldyq jerlerde jasalyp, jastardyń bos ýaqytyn ótkizetin jerlerdiń, túrli úıirme, qyzyqty da, paıdaly is-sharalar men jobalardyń, mental densaýlyqty nyǵaıtýǵa arnalǵan halyqpen jumystardyń kóbeıýiniń kýási bolamyz degen úmit bar.
Symbat ABDRAHMANOVA,
«Senimen bolashaq» respýblıkalyq ata-analar qoǵamdyq birlestiginiń psıhologi
