Jas tarıhshylardyń izdenisi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2021 jyl­ǵy «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty Joldaýynda: «Árbir halyq óziniń tarıhyn basqa ıdeologııasyz ózi jazýy kerek, óıtkeni ult­tyq múdde turǵysynan jazyl­ǵan tarıh urpaqtyń sanasyn oıatyp, ulttyń jadyn jańǵyrtýǵa múm­kin­dik beredi», dep atap ótken bola­tyn.

Táýelsizdik jyldary el tarıhyna qatysty jas ǵalymdar qorǵaǵan ǵylymı dıssertasııalar otandyq tarıhtyń damýyna qomaqty úles qosty. Máselen, 2011-2023 jyldar aralyǵynda elimizde tarıh mamandyǵynan RhD (6D020300 – Tarıh) baǵdarlamasy boıynsha 46 dıssertasııa qorǵaldy. Jalpy, tarıh salasynda RhD 47 adam qorǵaǵan. О́ıtkeni tarıh mamandyǵy bo­ıynsha ­1 RhD dıssertasııalyq zertteý Astanadaǵy Ulttyq aka­de­mııa­lyq kitaphananyń elektrondy kataloginen tabyldy.

Kóneden bastaý alǵan baı tarıhymyz ejelgi zaman Qazaqstan (b.z. V ǵ. deıin), orta ǵasyrlardaǵy Qazaqstan (VI-XVII), jańa zamandaǵy Qazaqstan (XVII-XIX), qazirgi zamanǵy Qazaqstan (XX) degen tórt kezeńge bólinedi. Al 2011 jyldan bergi qorǵal­ǵan ǵylymı dıssertasııalardy saraptaǵanda, ejelgi zaman boıynsha – 2,12%, orta ǵasyr boıynsha – 25,53%, jańa zaman boıynsha – 48,93%, qazirgi zaman boıynsha – 23,40% ǵylymı jumys qorǵaldy. Negizinen, ǵylymı dıssertasııalardyń 48,93%-y jańa zaman tarıhy taqyrybynda qorǵalyp otyr. Alaıda orta ǵasyr men qazirgi zaman tarıhy baǵytynda qorǵalǵan ǵylymı eńbekterdiń úles salmaǵy shamalas. Ásirese ejelgi zaman tarıhy boıynsha qorǵalǵan dıssertasııa­lar sany óte tómen. 

Qazirgi zaman tarıhy kezeńi­ne qatysty 11 dıssertasııalyq jumys qorǵalǵan. Dısser­ta­sııalyq jumystyń 6-aýy (45,4 %) qazaq tilinde, al 5-eýi (54,5) orys tilinde qorǵalǵan.

Táýelsiz Qazaqstan tarıhyna arnalǵan dıssertasııalardy saraptaǵanda, máselen, «Táýelsiz Qazaqstan memleketiniń qalyptasý jáne damý tarıhy (1991-2015)» (Nur-Sultan, 2019. - 151-b., dıssertasııa) atty jumysta avtor búgingi Qazaqstannyń qalyptasý jáne damý tarıhy, memlekettik ıns­tıtýttardyń qurylýy, ony úılestirý joldary, qoǵamnyń demokratııalyq jolǵa túsýi, áleýmettik-eko­nomıkalyq, má­denı-rýhanı damýdyń alǵy­sharttary, sonymen birge egemen el retindegi syrtqy saıa­sattaǵy basymdyqty aıqyn­daý máselelerin jan-jaqty ­sa­raptaǵan. Shynymen de azat­tyǵyn endi alǵan qazaq eli­niń jaǵdaıynda ulttyq sana­ny jańǵyrtyp, tarıhı tanym kókjıegin keńeıtý úshin hal­qy­­myzdyń keshegi júrip ótken jolyn jańasha kózqaraspen jazý men tarıhymyzdaǵy «aqtań­daq­tardyń» ornyn toltyrý qajet ekeni anyq.

Zertteýshi 2015 jyly Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna 550 jyl tolýyn atap ótý – otandyq zertteýshilerdiń nazaryn Qazaq memlekettiliginiń ejelgi tarıhyna aýdaryp, tyń taqyryptarǵa qulash urǵanyn jazǵan. Sonyń ishinde 1995 jyly qabyldan­ǵan halyqtyń tarıhı sanasyn qalyptastyrý tujyrymdamasy, 2000 jyly ómirge kelgen Qazaq­stan tarıhshylarynyń qaýym­dastyǵy, «Mádenı mura» baǵ­darlamasy, 2011 jyly qurylǵan tarıhshylardyń ulttyq kongresi, onyń bergi jaǵyndaǵy «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý jyly», «Ulttyq tarıh jyly» jáne basqa da uly dala tarıhyndaǵy aıtýly oqıǵalar men tulǵalar jyly jarııalanýy, otandyq zertteýshilerimizdi osy taqy­ryptarǵa baǵyttap, jumyl­dy­rylǵan saıasat bolǵanyn zerdelegen. Sondaı-aq avtor ǵylymı eńbeginde osy kezeńde mem­leket aldynda jastardy jańa­sha tarıhı kózqaraspen oqy­tý men tárbıeleý mindeti tur­­ǵa­nyn aıta kelip, keleshek ur­paqtyń tarıhı sanasyn qalyp­tastyryp, tarıhı jadyn jań­ǵyr­týǵa úles qosqanyn tujyrym­daı­dy.

Otandyq tarıhnamada alǵash ret HH ǵasyrdaǵy Qazaqstan astanalaryn qurý jáne kóshirý úderisiniń memlekettik ult­tyq qurylysqa áser etý deńgeıi keshendi túrde zerttelgen. Qazaq­stannyń jekelegen astanalaryn naqty tarıhı jaǵdaıǵa baılanysty kóshirý úderisine áser etken negizgi sebepter, azamat­tyq qo­ǵamdy memlekettiliktiń ­aý­maq­­tyq ortalyǵy tóńiregine top­tas­tyrýdyń syrtqy syn-qater­leri aıqyndalyp, júıe­lendi. Elordany kóshirý úderi­siniń tarıhı zańdylyqtary men erekshelikteri anyqtalyp, ulttyq jáne halyqaralyq deńgeıde astana mártebesine tán rámizder jáne saltanatty rásimder, memlekettik atrıbýttar zerttelgen.

Búginge deıin memlekettik til mártebesi ózekti máseleniń biri. Sondyqtan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til saıasaty (1991-2015)» (Qaraǵandy, 2018. – 149-b. dıss.) taqyrybyndaǵy dıs­sertasııalyq zertteýde 1991-2015 jyldardaǵy elimizdegi til saıa­satynyń tarıhy keshendi zerdelengen. Sondaı-aq zertteýdiń ózek­tiligi elimizdegi tildik refor­ma­nyń kúrdeli úderisin jan-jaq­ty taldaý qajettiligimen negiz­de­ledi.

Sondaı-aq «Ertis óńiriniń kıeli geografııasy: tarıhı-mádenı zertteý» (Nur-Sultan, 2021. – 157-b. dıss.) taqy­ry­byndaǵy ǵylymı ju­­­mysta qazirgi jahandaný úde­ri­sinde hal­qy­myzdyń ulttyq sana tutastyǵyn saqtap, tarıhı jadyny qaıta jańǵyrtý maqsatynda Ertis óńirin mekendegen babalardan muraǵa qalǵan halyqtyń tarıhı-mádenı, ulttyq-rýhanı qun­dylyqtary – kıeli jerleri men qasıetti nysandary bir arnaǵa júıelenip, ǵylymı taldanyp, tarıhı zerdelenedi. Elimizdegi kıeli jerdiń biri – Ertis óńiriniń tarıhı-mádenı oryndary zerdelenip, anyq­talǵan. Osylaısha, tarıhı jadty saqtaýdyń mańyzy, qoǵam­nyń rýhanı jańǵyrýynyń áleýmettik-mádenı róli kórse­tilgen. Sondyqtan búgingi Qazaq­stan tarıhy úshin tolyq ta­nym bolmaǵan rýhanı, mádenı, geo­gra­fııalyq, sáýlet ataýlaryn bir arnaǵa júıelep, onyń tarıh­taǵy ornyn anyqtaý – otan­dyq tarıhymyzdyń ózekti máse­le­le­ri­niń biri bolyp otyr.

Qorytyp aıtqanda, ejelgi zaman tarıhy boıynsha dıssertasııa­lar múl­dem az qorǵalǵanyn baıqadyq. Son­­daı-aq orta ǵasyr men qazirgi zaman tarıhy bo­ıyn­sha da qorǵalǵan ǵy­lymı eńbekter kóńil qýantarlyq emes. Ásirese qazirgi zaman tarıhy má­sele­lerine qatysty dıs­ser­ta­sııa­lyq jumystardy qorǵaý isine erekshe kóńil aýdarý qajet. Sonymen birge tarıhı tulǵalar boıynsha qor­ǵal­ǵan ǵylymı jumystar sany da mar­dymsyz.

Záýre ARYNOVA,

Memleket tarıhy ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri