– Naǵyz óner shyn ıesine talǵap qonady dep jatamyz. Bul turǵydan kelgende sizdiń áýlettiń baǵy bes eli desek, artyq aıtqandyǵymyz emes. Bir áýletten birneshe óner adamynyń shyǵýy – toptyraqtyń kıesi me, álde tektiń tańǵajaıyby ma? Qalaı oılaısyz?
– О́mirde esh nárse de tekten-tek bolmaıdy ǵoı. Ár dúnıeniń óz sebebi bar. Men týyp-ósken ólke ortalyǵy – Shyrǵanaq, otyz tútindi Kókpııaz aýly qazynaly qarııalardyń mekeni. Arǵy atalarymyz – ataqty Beısenbaı aqsaqal men Qapez Baıǵabylov bolǵan. Beısenbaı atamyz jaıyndaǵy jáne kóptegen shejireni kezinde eki márte Eńbek eri bolǵan Jolseıit Moldasanov ákemizden jıi estıtin edim. Beısenbaı atamyz el ishin kóp aralaǵan áńgimeshil adam bolǵan desedi. Atyn ózgege erttetpeıtin, kıimi, júris-turysyna uqypty, óte kirpııaz kisi bolǵan eken. Áýletimizde osy atamyzdan daryǵan kóp dúnıe bar-aý dep te topshylaımyn. Ájem Áıimhannyń qasynan bir eli qalmaı júrip, talaı shejireni qulaǵymyzǵa quıdyq. Anam Uldahan da ónerden qur alaqan emes. Han Táńiri baýraıynda týyp-ósken, aqıyq aqyn Muqaǵalıǵa jaqyndyǵy bar sheshem de otyrǵan jerinde sýyryp salyp, óleńdetip otyratyn. Bizdiń aýyl balalary oıyn qýǵannan góri, kóp ýaqytyn aýlymyzdyń danagóı qarttarynyń ortasynda ótkizetin. Arasynda ózim de barmyn. Qara radıo sarnaı jónelgende, júgirip baryp qasynan tabylýshy edik. Sonda áýe tolqyny arqyly aýyl eńbekkerlerine arnalǵan túski demalys konsertte Júsipbek Elebekov, Manarbek Erjanov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Qaırat Baıbosynov, Dánesh Raqyshev, Mádenıet Eshekeev, Jánibek Kármenov syndy ánshi aǵalarymyzdyń áýelegen únine uıyp, tamsana tańdaı qaǵatynbyz. Ákem de ónerden kende bolmady. Aýyldyń qarapaıym kólik júrgizýshisi bolsa da, dombyraǵa degen ińkárligi erekshe edi. Jumystan qoly qalt ete qalǵanda, qara dombyrasyn qolyna alyp, yńyldap otyryp sazdy áýenge salatyn. Sol kezde oıyn balasy biz úshin ákemizden artyq óner adamy joqtaı kórinetin. Ol kisiden asyryp eshbir jan dombyrany da sherte almaıtyndaı áser etetin. Dombyraǵa, jalpy dástúrli ánge degen mahabbat osylaısha kóńilime ornyqty.
– Sol kezde ózińizdiń óner adamy bolatynyńyzdy ishteı birden sheship qoıǵan da bolarsyz?
– Múmkin. Biraq menen buryn, bulaı bolǵanyn qatty qalaǵan jan – ol ákem О́miráli edi. Bizdiń bala paıymymyzda sol kezde ákemnen artyq suńǵyla kúıshi bolmaıyn. Keıin qarap otyrsam, áýesqoı, jan dúnıesimen osy ónerdi jaqsy kórgendikten de dombyrasyn tartyp, qolynan tastamaıdy eken ǵoı. Tizesine otyryp, dombyra qaǵysyna qyzyǵyp, bir eli qasynan alystamaýǵa tyrysatynbyz. Keıin saýsaǵyn mertiktirip alǵan ákem dombyra ustaýdy qoıdy. Biraq bizdiń dombyranyń qulaǵynda oınaǵanymyzdy, óner adamy bolǵanymyzdy bárimizden buryn tilep, baǵyt-baǵdar bergen osy ákemiz edi. Ásirese meniń dombyrashy bolǵanymydy qatty armandady. Jastaıymnan meni soǵan baýlydy desem de bolady. О́nerge, dombyraǵa degen mahabbaty sol, bala kúnimde ákemnen kóligin suraǵanymda: «Saýsaqtaryń qatyp ketedi» dep ruqsat bermeıtin. Keıinnen áskerge barǵanda tanki aıdaýǵa týra keldi. Sonda ákeme «Kóligińdi bermeýshi ediń, kórdiń be endi temirge tústim» dep hat jazdym. Balasynyń bolashaǵy ónerde dep tanyǵan bolýy kerek, ákem ile-shala áskerge dombyra salyp jiberipti. Sol qońyr dombyranyń únin tyńdaǵan talaı qazaq balasynyń saǵynyshtan janaryna jas úıirgen kúnder áli kúnge esten ketpeıdi.
– Al ózińiz she? Dombyrany qolǵa alǵanda oıyńyzǵa ne oralady? Qońyr ún sizdi nesimen tolqytady?
– Qasıetti dombyra úninde meniń máńgilik saǵynyshym jatqandaı bolady da turady. Olaı deıtinim, áńgimemizdiń basynda ózińiz de tektilik, topyraqtyń kıesi týraly tilge tıek etip óttińiz ǵoı. Shynymen de, kópshilik aıtyp júrgendeı, bizdi ónerli áýlet dese bolatyn shyǵar. Men ósip-óngen shańyraqtan jeti birdeı ónerpaz shyqty. «Atasy bardyń – batasy bar» degendeı, oǵan ósken ortamyz da áser etken bolar. Áıteýir áýletimizben mýzykaǵa jaqyn boldyq. Inim Erlan jastaıynan dombyranyń qulaǵynda oınady, Áýeli P.Chaıkovskıı atyndaǵy mýzyka kolledjine túsip, keıin Qur-manǵazy atyndaǵy konservatorııadan eki mamandyq alyp, Qaırat Baıbosynovtan ánshilikti, Sádýaqas Balmaǵambetovten kúıshilikti meńgerdi. О́nerden óz ornyn belgilep, endi boıyndaǵy bardy halqyna beremin dep júrgen der shaǵy edi... Átteń, erdiń jasyna jete almaı, ortamyzdan asyǵys attanyp ketti. Armany kóp edi... «Elý jasymdy toılaımyn, shyǵyrmashylyq keshimdi ótkizemin» dep asa zor qulshynyshpen daıyndyqqa kirisip-aq ketken bolatyn... Amal neshik, Allanyń ólshep bergen ǵumyry oǵan jetkizbedi. Búginde dombyrany qolyma alsam, sol Erlan inim esime túsedi. Onyń jete almaı ketken armany, short úzilgen maqsattary oıyma oralǵanda, kókiregimdi óksikke toly ókinish kerneıdi. Sondaı qulazyǵan sátterde qara dombyramdy qaǵyp-qaǵyp qoıamyn. Inige degen saǵynyshymdy solaı basqandaı bolamyn... Qaryndastarym da ónerden kende emes. Sandýǵashty halyq jaqsy tanıdy. Tolqyn degen qaryndasym da ónerdi tańdap, belgili kúıshi, Qazaqstannyń halyq ártisi Aıgúl Úlkenbaevanyń sheberhanasynda shyńdaldy. Kenje inim de ónerge jaqyn, búginde oqytýshylyqpen aınalysyp júr.
– Al balalaryńyz she? «Ákem de, anam da ónerge jaqyn boldy, sondyqtan meniń de ánshi bolýym zańdylyq, tabıǵı qubylys boldy» dep jazasyz. Jubaıyńyz ekeýińiz de elge belgili ánshisizder. Sol zańdylyq balalaryńyzdyń boıynan jalǵasyn tapty ma?
– Ekeýi de ónerden qur alaqan emes. Dombyrany alyp, úıde de, dostarymen bas qosqanda da án aıta beredi. Qyzym turmys qurmaı turǵanda ara-tura konsertterge da shyǵyp turatyn. Qazir endi ekeýi de otbasyly ǵoı. Biraq balalarymnyń alǵa qoıǵan túbegeıli maqsattary óner bolmady. Olar óner adamdarynyń turmys-tirshiligin kórip ósti, jaqsy biledi. Kezinde aı-aılap, jyl-jyldap úıge kelmeıtin ýaqyttar boldy. Basymyzda baspana da joq. Páter, jataqhana… Sóıtip júrip, áıteýir, balalardy ósirdik qoı. 1996 jyldary men «Qazaqkonsertte» jumys isteı júrip, shákirtterge sabaq berdim, keshkisin meıramhanada án de aıttym. Sonda tańerteń ketem, tún ortasynda biraq kelem. Balalarym osyndaı qıyndyqtardyń bárin kórip, basqa salany tańdaǵan shyǵar, múmkin aralasatyn ortasy áser etti me, áıteýir, ónerdi tańdamady. Ulym Oljas – ekonomıst, qyzym – Perızat til mamany, birneshe tilde erkin sóıleıdi. Biraq ónerli ortada óskendikten bolar, júrekterinde án bar. Qazir endi nemerelerimniń elikteýi, án tyńdaýyna qarap, ónerge jaqyn bolady-aý dep topshylaımyn. Ony bolashaq ózi kórsete jatar.
– Ustazdaryńyz týraly surasaq, eń áýeli oıyńyzǵa ne oralady?
– Shúkir, arman qýyp Almatyǵa kelgende bilikti ustazdardyń qolyna tústim. J.Elebekov atyndaǵy estrada-sırk kolledji – bizdi kásibı turǵyda shyńdaǵan bilim ordasy. Men ótken mektep qazaq dástúrli ánshilik óneriniń dúldúlderi Jánibek Kármenov, Qaırat Baıbosynov, Qanat Omarbaevtyń esimimen tyǵyz baılanysty. Bul jyldar men úshin kásibı sahnanyń alǵashqy baspaldaǵy ispetti. Daýys qoıýdyń erekshelikterin Qanat Omarbaev ustazymyz úıretse, akterlik sheberlikti Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Merýert О́tekeshovadan meńgerdim. Etıýdtar jasatyp, kórgen-bilgenińdi kórsetý arqyly shyńdaý ádisi aýyldan kelgen uıań balalardyń ashylyp, akterlik sheberlik pen sahna tilin joǵary deńgeıde meńgerýine yqpal etti. Al shertpe kúıdiń sheberi, Halyq ártisi, ustazym Maǵaýııa Hamzınniń kúı tartý sheberliginiń ózi qandaı edi. Osylaısha, kásibı mamandar biz sııaqty talaı ónerpazdy dybystyń ómir súrý mánerine baýlydy. Al sahna mádenıetin úıretýde Qazaqstannyń halyq ártisi Nurǵalı Núsipjanovtan asqan ustazym joq. Ol kisi meni kórermen suranysyna qaraı jumys isteýge baýlydy. Sahna mádenıetin, kıim kııý úlgilerin úıretti. Kórermen qol soǵyp, qaıtalaı án suraǵan sátterde qýanyshyn jasyrmaı, «Baýyryń jazylyp keledi, ashty teriń shyqty» dep dem berip otyratyn. Jalpy, ónerge baýlyǵan ustazdarymnyń árqaısysyna qaryzdarmyn, alǵysym sheksiz.
– Dástúrli án men dástúrli ánshilerdiń búgingi nasıhaty qandaı? Kóńilińizden shyǵa ma?
– Bul máseleni qozǵap kele jatqanyma biraz boldy. Bizdiń qazirgi jumys istep jatqan oqý ornymyz – Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııasynan, J.Elebekov atyndaǵy estrada-sırk kolledjinen, Astanadaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinen kóptegen talantty balalarymyz ulaǵatty ustazdardan dástúrli ánniń bes mektebi boıynsha tálim alyp, bitirip shyǵyp jatyr. Jyldaǵy ótetin án-jyr dodalarynyń bas báıgelerin bermeıtin de osy shákirtterimiz. Oqý ornyn bitirip, tabaqtaı dıplom alyp shyǵady. Biraq ol kimge kerek? Oqý bitirgesin olardy qabyldaıtyn memlekettik oryndardyń joq bolýy saldarynan, jumys taba almaı qınalady, ıaǵnı túlekterdiń oqý bitirgennen keıingi bolashaǵy bulyńǵyr. Osy baǵytta memlekettik jastar saıasatyn jetildirý, oqý júıesin bir qalypqa keltirý sııaqty kókeıkesti máselelerdi sheshýdiń birden-bir joly oblys, aýdan kóleminde mádenıet, óner oshaqtaryn qaıta jandandyrý men konserttik birlestikterdi damytý máselesine kóńil bólý qajet-aq. Sol úshin de, másele kóterip, baspasóz betinde aıtyp, jazdyrtýdy ózimniń paryzym kóremin. Tursynjan aǵamyzdyń «Aýyz ben qulaq» degen keremet bir áńgimesi bar ǵoı. Bizdiń qoǵam qazir sol óli qulaqtyń kúıin keship otyr, aıtyp jatsań da sezbeıdi. Biraq qalaı degenmen de, orta býynnan asqan, aǵa býyn ánshimiz ǵoı. Aıtýǵa haqymyz bar dep oılaımyn. Bul – bizdiń paryzymyz. Qazir ortamyzda qandaı keremet jas ánshiler júr. Olardy qoldaý joq, nasıhat az. Soǵan qarnymyz ashady. Bizde «taýar» bar da, ony «satý» jaǵy qıyn bolyp tur. Al sol ánshiler ózge ulttyń emes, babasynyń keıingige mura etip tastap ketken dúnıesin dáriptep, shań basyp, umytylyp bara jatqandary bolsa, sony nasıhattap, joǵalǵan dúnıesin ornyna keltirip, joǵyn joqtap, ónerdiń kókparynda júrgen naǵyz jankeshti ul-qyzdar ǵoı. Sol sebepti de dástúrli ánshilerdiń kóbisi estradaǵa ketip jatyr. Al oǵan kim kináli? Kezinde aýlyna Birjan kelgende Abaıdyń aıtqany bar: «Birjan aǵa, siz ómirden ótseńiz, endi qaıtyp sizdeı ánshi kele me?» dep. Sonda sal: «Aınalaıyn, Abaıjan-aý, at tóbelindeı qazaq aman bolsa, men sııaqty talaı ánshini ákeledi-aý, biraq óziń sııaqty tyńdaýshym bolmaı ma dep qorqamyn» degeni bar ǵoı… Sol sekildi bizde de jaqsy ánshiler bar, tek tyńdaıtyn qulaq pen nasıhat deńgeıi tym tómen. Oǵan kimniń kináli ekenin bilmedim. Biraq bizge memlekettik júıe men talaptar engizip, arnaıy zań qabyldaý kerek. Sonda ǵana bul olqylyqtyń orny tolady dep oılaımyn.
– «Qazirgi qazaq ánderinde ulttyq saryn, qazaqy tabıǵat joq, ásirese estradalyq ánderimizde ózbek saryny basym» degen syndy jıi estımiz. Kelisesiz be?
– Onyń endi ártúrli sebep, saldary bar ǵoı. Birinshiden, aýdarma ánderdiń kóptep repertýarǵa qosylýy. Ekinshi sebep – ánniń óńdelýinde. Kóp ánshilerimiz qarajat únemdegisi kelip arzan bolǵan soń ózbek aǵaıyndaryń kómegine júginedi. Al ándi kim óńdese, sózsiz sol adamnyń qoltańbasy, ulttyq tanymy da sol ánge sińýi zańdylyq qoı. Osyndaı sebepterdiń saldary ǵoı mundaı pikirlerdi týdyryp júrgen. Odan keıin qazir kóp ánshiler ánniń sazyn qoıyp, sózine de salǵyrt qaraıdy. Maǵynasyz, mánsiz mátinnen aıaq alyp júre almaıtyn boldyq. Ne uıqas, ne áýez joq. Mátindegi mádenıetti tipti aıtpaı-aq qoıaıyn. Qazaqtyń qara óleńimen jylap kórisetindeı jylarman halde júrgenimiz jáne ras. Kezindegi Shámshi Qaldaıaqov pen Nursultan Álimqulov, Qadyr Myrzalıevterdiń tandemi qandaı edi, shirkin. Meniń oryndaýymda kópshilik tyńdarmanǵa jetken Tursynjan Shapaı men marqum Nesipbek Aıtulynyń odaǵynan týǵan «Arman», «Darıǵa-dáýren» ánderin tolǵanbaı, tamsanbaı tyńdaý múmkin emes. Sondaı talǵamy joǵary týyndylar qazirgi repertýarǵa da aýadaı qajet. Áıtpese, ánin de, sózin de ózi jazatyn ámbebap ánshilerdiń dandaısyǵany – dandaısyǵan. Talantyna sózim joq, tek talǵam jaǵyna, ásirese sóz qoldanysy turǵysynan áli de izdenip, bilimderin jetildire tússe degen tilegimiz bar. Sonda bálkim ánderimizdegi «áttegen-aılar» da azaıa jatar.
– Jalpy, Ramazan Stamǵazıev dese, basqany bilmedim, meniń kóz aldyma sal-serilerden qalǵan tuıaq, Aqan, Birjandardyń jalǵasy syndy tulǵa elesteıdi. Otabasyndaǵy bolmysyńyz da dál osyndaı ma?
– (jarqyrap kúlip aldy) Ol jaǵyn bilmedim, biraq bizdiń eń keremettigimiz – ol qazaqylyǵymyz dep oılaımyn. Úıde taza qazaqsha sóıleımiz, ala jazdaı qymyz ishemiz. Týǵandarymyz jaqyn jerde turady. Aýyl jaqqa jolymyz túse qalsa, irimshik, qurt, qarynnyń maıyn ákelip qoıamyz. Qalada tursaq ta, Nurly degen jerdegi saıatshylar klýbynyń tolyqqandy múshesimiz, Búrkit pen qumaı tazy ustaımyz. Kelgen qonaqtardy ertip aparyp, atqa mingizip, qolyna búrkitin berip, janyna tazysyn ertkizip, ańshynyń kıimin kıgizip, qyrǵa shyǵaryp, qoıan aýlatyp, ańshylyqtyń qyzyǵyna batyryp shyǵaryp salamyz. Al úıde kelgen kisige shamamyz jetkenshe, «qazaqtyń súıgen asy ǵoı» dep, et asyp berýge tyrysamyz. Juma kúnderi shelpek salyp, quran oqytyp turamyz. Sopy, dindar bolyp ketpesek te, qolymyzdan kelgenshe qazaqtyń barlyq dástúrin ustanyp kelemiz.
– Keıingi jyldary sahnadan bólek, ǵylymmen de indete aınalysyp júrsiz. Qazaq ánin zertteýde qandaı olqylyqtar bar? Qandaı máseleler kezek kúttirmeıdi?
– Ras, qazir jaı ǵana jalań ánshi tárbıelep shyǵý az. Olardy ǵylymı baǵytqa da baýlýǵa kúsh salyp jatyrmyz. Sebebi ándi oryndap ketý jetkiliksiz, ánshilerimiz qazaqtyń mádenı baı murasyna tereńnen boılasa degen tilek, maqsatymyz da bar. Sebebi ár shákirtimizdiń óner áleminde tulǵa bolyp qalyptasqanyna múddelimiz. Sonda án de, mýzykalyq muramyz da babynda bolmaq. Máselen, keıingi jyldarda Qytaı, Mońǵolııa qazaqtarynyń arhıvinen kóp ánder alyndy. Osy oraıda án arhıvimiz shetinen tańdap júrip shyrqaýǵa bolatyn jaýharlarǵa toly ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Qazirgi kezde eki-úsh myń án qorymyz bar desek te, áli kúnge HIH ǵasyrda shyqqan ánderdiń ózin oryndap úlgere almaı júrgen jaıymyz bar. Búginde qazaq kompozıtorlarynyń salǵan sara joly saırap jatyr. Al olardyń shyǵarmashylyǵyn ıgerý úshin jyldar qajet ári osynaý qundy muralarymyzdy ıgerýge keıde óremiz, keıde daýys aýqymy, tipten tehnıkalyq múmkindigimiz jetpeı jatady. Zataevıchtiń 1000 ániniń ózi nege turady. Osy ánder dombyranyń buraýyna qaraı yńǵaılastyryp izdenýdi qajet etedi. О́zim de bilgenimdi hatqa túsirgim kelip, ǵylymı jumystaryma birneshe tyń taqyrypty arqaý etip alyp, sonyń negizinde «Nazqońyr» hrestomatııasy men «Dombyramen ən aıtý mektebi» atty oqý quralyn dáýlesker kúıshi Murat Ábýǵazy áriptesimmen birlesip jazyp shyqtym. Alǵashqy zertteýimizge buryn tanylmaǵan, Jetisý ólkesiniń Han Təńiri aımaǵyndaǵy avtorlardyń halyq ənderin, halyq kompozıtorlary men keıingi kezeńdegi kompozıtorlardyń ənderin qosqanda notaǵa túsken 310 ən ense, «Dombyramen ən aıtý mektebi» oqý quralynda dombyra aspabyn meńgerý bes synypqa deıin jiktelgen. Bul oqýlyq dombyra pernelerindegi notalyq dybystar, ándi aıtý, dástúrli ándi bastaýdyń álippesi ispetti. Oǵan Q.Baıjanov, J.Elebekov, B.Jylqybaev, K.Ázirbaev, Q.Babaqov, J.Kármenov, Q.Baıbosynovtyń án shyrqaý jáne dombyra tartý úlgileri engizildi. Qazir bul zertteý eńbekterimiz óner mektepterinde oqytylyp jatyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
