Foto: ria.ru
Elimizdegi áleýmettik jaǵdaı men ekologııalyq máseleler búginde memleket pen qoǵam úshin negizgi syn-tegeýrinderdiń biri. Ekonomıkanyń ósýimen jáne demografııalyq ósim, elge qonys aýdarýshylardyń aǵynymen qorshaǵan ortanyń lastaný deńgeıi men tabıǵı resýrstardy tutyný da artyp jatyr. Bul ekologııalyq turaqtylyq pen halyqtyń ál-aýqatyna teris áser etýde. Halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, qolaısyz ekologııalyq jaǵdaı el ekonomıkasyna zııan shektirýi múmkin. Ekologııalyq jaǵdaıdyń nasharlaýynan týyndaǵan shyǵyndarǵa aýyl sharýashylyǵy sektorynyń ónimdiliginiń tómendeýi, halyqtyń densaýlyǵynyń nasharlaýy jáne densaýlyq saqtaý shyǵyndarynyń ósýi jatady. Bul adamdardyń áleýmettik jaǵdaıyna jáne olardyń ómir súrý deńgeıine teris yqpalyn tıgizýde.
Qazaqstan bul máselege kóp mán berip, qorshaǵan ortaǵa tıgizetin keri áserdi barynsha azaıtý boıynsha keń aýqymdy sharalardy júzege asyrýda. Sonyń ishinde «Taza Qazaqstan» ekologııalyq tazalyq sharasyn aıtýǵa bolady.
Jalpy, álemdik ekologııalyq ahýal máselesi 2024 jyly 15–19 qańtarda Davosta ótken Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmda qarastyrylǵan ózekti máselelerdiń biri. Forým aıasynda saýalnamaǵa qatysqan sarapshylar 2024 jylǵa arnalǵan negizgi táýekelderdiń qataryna:
– klımattyń ózgerýi (66%);
– jasyryn jáne jalǵan (sonyń ishinde AI kómegimen jasalǵan) aqparattar legi (53%);
– qoǵamnyń áleýmettik-saıası polıarızasııasy (46%);
– turmys quny daǵdarysy (42%);
– kıbershabýyldar (39%);
– ekonomıkalyq quldyraýlar (33%);
– mańyzdy taýarlar men resýrstardy jetkizý tizbeginiń buzylýy (25%);
– bir nemese birneshe memleketter arasynda qarýly qaqtyǵystardyń órshýi, bastalýy (25%) sııaqty jaǵdaılardy jatqyzady.
Forýmǵa qatysqan sarapshylardyń boljamy boıynsha ekologııalyq ahýal máselesi aldyńǵy onjyldyqta álemdik deńgeıde eń keń taraǵan syn-qaterge aınalady.
Ekologııalyq ahýal tek halyqtyń ál-aýqatyna keri áserin tıgizip qoımaı, densaýlyǵyna zaqym keltiretin eskersek, bul ahýal eldegi ishki jáne syrtqy kóship-qoný úderisin de ýshyqtyrady. Nátıjesinde, aýyldyq jerden qalalyq jerlerge mekendep, birqatar áleýmettik, ekonomıkalyq, quqyqtyq qolaısyzdyqtar týady. Syrtqy kóship-qoný úderisi «aqyl kóshine» ákelip, eldegi kásibı mamandar men jumys kúshiniń azaıýyna sebepshi ekendigi belgili.
Osyǵan baılanysty, Qazaqstan qorshaǵan ortany qorǵaý jáne klımattyń ózgerýine qarsy kúres jónindegi túrli baǵdarlamalardy belsendi ázirlep, iske asyrýda. Parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý jáne jańartylatyn energııa kózderine kóshý basym baǵyttardyń biri bolyp tabylady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Qytaı eli men Ońtústik Koreıa basshylarymen kelissózder júrgizý nátıjesinde qol qoıylǵan memorandýmdar buǵan dálel.
Lastanýdyń saldaryn joıýǵa, ekologııalyq baǵdarlamalardy jáne tabıǵatty qorǵaý jónindegi ózge de sharalardy engizýge jumsalatyn shyǵyndar ekonomıka úshin eleýli júkteme. Olar ınvestısııalarǵa, kásipkerlikti damytýǵa jáne sheteldik ınvestorlardy tartýǵa áser etýde. Qazaqstan ekologııalyq jáne ekonomıkalyq múddeleri arasyndaǵy tepe-teńdiktiń mańyzdylyǵyn túsinedi. Damý strategııasynda ol ekologııalyq turaqtylyq pen resýrstardy saqtaýǵa erekshe nazar aýdarýda. Zańnamalyq aktiler, ekologııalyq taza tehnologııalardy yntalandyrý jáne monıtorıng baǵdarlamalary ekologııalyq jaýapkershilikti ekonomıkany qurýǵa múmkindik beredi.
Kóp el qorshaǵan ortanyń lastanýyn azaıtý jáne ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý maqsatynda túrli ekologııalyq baǵdarlamany júzege asyryp keledi. Mysaly, Germanııa energııamen jabdyqtaýdy túrlendirý jáne parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý baǵdarlamasyn sátti qoldanyp júr. Al Fınlıandııa jańartylatyn energııa kózderin paıdalanýdy belsendi túrde nasıhattap keledi. Qytaı sonymen qatar aýa men sýdyń lastanýymen kúresip, tabıǵatty qorǵaý sharalaryn engizýde.
Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy ekologııanyń róli óte ózekti. Turaqty damýǵa qol jetkizý jáne jahandyq táýekelderdi azaıtý úshin memleket qolda bar derekter men halyqaralyq qaýymdastyqtyń tájirıbesine súıene otyryp, ekologııalyq baǵdarlamalarǵa ınvestısııa salýdy jalǵastyrýy kerek. Sonda ǵana elimiz ekologııalyq máselelerdi tıimdi sheship, óz azamattary men ekonomıkasy úshin tabysty da jarqyn bolashaqty qamtamasyz etedi.
Indıra KÚNTÝOVA,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshy-menedjeri
