Ulttyq banktiń málimetine súıensek, ótken jyly álemdik ekonomıkalyq ósim 3,5 paıyzdan 3,2 paıyzǵa deıin baıaýlaǵan jaǵdaıda elimizde bul kórsetkish 5,1 paıyz bolǵany kóńilge úmit uıalatady. Buǵan qosa jyldyq ınflıasııa deńgeıi burnaǵy jylmen salystyrǵanda 2 ese tómendep, 9,8 paıyz boldy. Qazynadan qajetinshe qarjy bólý memlekettiń halyq aldyndaǵy áleýmettik mindettemeleriniń barlyǵyn oryndaýǵa múmkindik berdi.
Áıtse de elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna bólingen bıýdjet qarjysyn ýaqtyly da sapaly ıgerý máselesi ózekti bolyp qalyp otyr. Máselen, byltyr elimizde ıgerilmegen qarajattyń jalpy somasy 73 mlrd teńgeni qurady. Onyń ústine ótken jyly 489 mlrd teńge tıimsiz paıdalanylǵan. Buǵan kináli ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń 158 qyzmetkeri tártiptik jaýapkershilikke tartylǵan, onyń 90 paıyzy – basshylar.
Joǵary aýdıtorlyq palatanyń qorytyndysyna qaraǵanda, bıýdjettik ákimshiler túpki nátıjelerdi arttyrýǵa kúsh salmaı, bólingen qarajatty ıgerýmen ǵana shektelip otyr. Sol sebepti ortalyq memlekettik organdar bıýdjet shyǵystaryn shamamen 100 paıyzǵa oryndasa da, kózdelgen makroındıkatorlardyń 12 paıyzyna qol jetkizbegen.
Olar aldyn ala bekitilgen bıýdjettiń barlyq shyǵysynyń úshten bir bóligin ádeıi túzetken, keı jaǵdaıda qarjylandyrý qysqartylmasa da, nátıjeler kórsetkishterin birneshe ese qysqartyp, olardyń sapalyq sıpattamalaryn tómendetken. Mysaly, Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi qosylý jyldamdyǵy 8 megabıt/sekýndtan asatyn talshyqty-optıkalyq baılanys jelileri tehnologııasy boıynsha ınternet jelisine jeke qoljetkizý qyzmetimen qamtamasyz etilgen aýyldyq eldi mekenderdegi abonentter sanyn birden 75 ese qysqartyp tastaǵan bolyp shyqty. Budan bosaǵan qarjyny baılanys jyldamdyǵy tómen qyzmetterge jumsaǵan.
Qazir naqty ýaqyt rejiminde barlyq kórsetkishke qoljetkizý barysyn monıtorıng jasaýǵa olardy tolyq sıfrlandyrýdy tezdetý óte mańyzdy. Bul alǵa qoıylǵan maqsattardy oryndaý barysynda ártúrli aýytqýdy qadaǵalap, olarǵa qatysty utymdy sheshimder shyǵarýǵa múmkindik beredi. Alaıda memlekettik organdarda vedomstvolyq derekterdi jáne bıznes-úderisterdi sıfrlandyrý jumystary uzaqqa sozylyp barady. О́tken jyly ortalyq memlekettik organdardyń 235 aqparattyq júıesiniń 24-i ónerkásiptik paıdalanýǵa engizilmegen. Sonyń saldarynan makroındıkatorlardyń jartysyna jýyǵyn baǵalaý múmkin bolmaǵan.
Búginde jergilikti atqarýshy organdarǵa óńirlerdegi ózekti máselelerdi sheshý úshin derbestik berilip otyr. Osy maqsatta byltyr olarǵa shamamen 2 trln teńge kóleminde nysanaly transfert bólingen. Biraq jyl qorytyndysy boıynsha respýblıkalyq bıýdjet esebinen qarjylandyrylǵan
91 bıýdjettik ınvestısııalyq joba nemese jospardyń 20 paıyzy aıaqtalmaǵan. Negizinen, olar – halyq muqtaj bolyp otyrǵan sýmen jabdyqtaý, sý burý jáne basqa áleýmettik ınfraqurylym jobalary. Tek tórt óńirde – Abaı, Almaty, Jetisý jáne Ulytaý oblystarynda júrgizilgen aýdıt nátıjesinde bıýdjettik ınvestısııalyq jobalardyń 27 paıyzynda qurylystyń normatıvtik merzimi saqtalmaǵany anyqtaldy. Munyń ózi ýaqtyly aıaqtalmaǵan jobalardyń 60 paıyzdan astamǵa qymbattaýyna ákelip soqqan. Eń soraqysy – atqarylmaǵan jumystar úshin shamamen 3,4 mlrd teńgege tólem jasalǵan. Bul derekter atalǵan oblystarda memleket qarjysyn jelge shashýmen qatar, jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyq ta beleń alyp turǵanyn ańǵartady.
Úkimet qazirgi almaǵaıyp kezeńde el bıýdjetiniń múmkindikteri men basymdyqtaryn eskere otyryp, buryn bekitilgen 10 ulttyq joba men 2 memlekettik baǵdarlamanyń kúshin joıyp, 3 ulttyq jobany ǵana qaldyrǵan bolatyn. Sonyń ishinde «Jaıly mektep» qanatqaqty ulttyq jobasy boıynsha 2023-2025 jyldar aralyǵynda 842 myń oqýshyǵa arnalǵan mektep salý úshin 2,6 trln teńge bólý kózdelgen. Osy jobanyń aıasynda kópten beri sheshimin tappaı kele jatqan úsh aýysymda oqytatyn jáne apatty jaǵdaıdaǵy mektepter máselesin sheshý josparlanǵan. Alaıda atalǵan ulttyq jobanyń alǵashqy jyly iske asyrylýy kóńil kónshitpeı, Ulttyq qordan óńirlerge bólingen 500 mlrd teńgeniń 62 paıyzy ıgerilmeı qaldy.
Ulttyq jobanyń qurylys dıreksııasy – «Samruk-Kazyna Construction» AQ 208 mekteptiń qurylysyna bólingen qarajattyń 190,2 mlrd teńgesin ǵana ıgergen. Qalǵan soma atalǵan dıreksııanyń shotynda qalǵan. Sondaı-aq 37 mekteptiń jobalyq-smetalyq qujattamasy ýaqtyly daıyndalmaı, olarǵa memlekettik saraptamanyń oń qorytyndysy alynbasa da, qurylys jumystary bastalǵan. Al keıin jobalyq-smetalyq qujattamany qaıta qaraýdyń saldarynan 26 mekteptiń quny 45 mlrd teńgege qymbattaǵan.
2023-2025 jyldarǵa arnalǵan «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» qanatqaqty ulttyq jobasy boıynsha byltyr densaýlyq saqtaý nysandaryn salýǵa Ulttyq qordan 22,9 mlrd teńge bólingen. Alaıda onyń 1,3 mlrd teńgesi ıgerilmeı, paıdalanýǵa berý kózdelgen 99 medısınalyq-sanıtarlyq kómek pýnktiniń 14-i aıaqtalmaǵan.
Osyndaı derekter memleket halyqtyń birinshi kezektegi muqtajdyqtary úshin qajetti qarjyny taýyp bergenimen, jergilikti atqarýshy organdar basshylarynyń bári birdeı joǵary jaýapkershilik tanytyp otyrmaǵanyn kórsetedi. Tipti qazirdiń ózinde óńirlerde salynǵan mańyzdy ınfraqurylymǵa nemquraıdy qaraý faktileri bar. Naqty aıtsaq, jańa nysandar olardy paıdalanýshy uıymdarǵa ýaqtyly tapsyrylmaǵan. Sol sebepti, qaraýsyz qalyp, tıisti kútimge alynbaǵan. Mysaly, 1,5 myńǵa jýyq gaz taratý jáne gaz tasymaldaý jelisiniń nysandary paıdalanýshy uıymdardyń balansyna berilmegen. Munyń sebebi – olardyń sapasyz jobalap salynǵany, tıisti qujattamasynyń tolyq bolmaǵany. Osynyń saldarynan eldi mekender men ónerkásiptik nysandardy gazben qamtamasyz etý qarqyny tómendegen.
Kvazımemlekettik sektor kásiporyndary ótken jyly respýblıkalyq bıýdjetten 1,2 trln teńgege jýyq qarjy alǵan. Al Joǵary aýdıtorlyq palata olardyń shottarynda paıdalanylmaı jatqan 383 mlrd teńge bıýdjet qarajaty baryn anyqtaǵan. Mine, osyndaı keleńsizdikke nazar aýdarǵan Májilis depýtattary kvazımemlekettik sektor kásiporyndary basshylary bıýdjet qarjysyn tolyq ıgermegeni jáne onyń tıimdiligin qamtamasyz etpegeni úshin memlekettik organdarmen teń dárejede Parlamentte jaýap berýi qajettigi jaıly kópten beri aıtyp júr.
Memleket jyl saıyn bıýdjetten halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa jetkilikti qarjy bólip kele jatqanyna qaramastan, elimiz ómir sapasy ındeksi reıtınginde Belarýs pen Reseıden keıingi 73-oryndy enshilep otyr. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, otandastarymyzdyń ómir súrý jaǵdaıyna qanaǵattaný deńgeıi 51,8 paıyz ǵana. Jýyrda Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasy Álıhan Smaıylov halyqtyń ómir súrý sapasynyń biryńǵaı ulttyq standartyn engizýdi usyndy. Onyń aıtýynsha, bul halyqtyń ál-aýqatyna memlekettik bıýdjet shyǵystarynyń tıgizetin áserin baǵalaý úshin qajet. Buǵan qosa, atalǵan standart el óńirleriniń áleýmettik-ekonomıkalyq damý deńgeıindegi eleýli alshaqtyqty azaıtyp, olardyń teń dárejede damýyna jol ashýy múmkin.
