Úshinshi balanyń orny bólek nemese halyqtyń tabıǵı ósimi qaıtse artady?

Respýblıkamyzdaǵy demogra­fııa­lyq jaǵdaıdy jaqsartý úshin, eń aldymen, halyqtyń tabıǵı ósimin arttyrý shara­laryn qoldaný qajet. Sondaı-aq sheteldegi qandastardyń atajurt­qa bet burǵan uly kóshin barynsha jandandyrǵan jón. Árıne, osy eki baǵytta da eleýli ister tyndyrylyp, edáýir nátıjege qol jetkizilgenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Endigi másele – qol jetkenge toqmeıilsimeı, qarqyndy údete túsý qajettiginde.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń máli­metine súıensek, osy jyldyń basynda halqymyzdyń sany 20 033 842 adam bol­dy. Bul burnaǵy jylmen salystyrǵan­da 267 035 adamǵa kóp, sonyń ishinde halyqtyń tabıǵı ósimi – 257 742 adam, kóshi-qonnyń oń saldosy – 9 293 adam.

Jumys kúshi artyq óńirlerdiń tur­ǵyndaryn jumys kúshi tapshy óńir­lerge erikti qonys aýdarý baǵdarlamasy­na engizilgen 6 oblystyń barlyǵynda byltyr tabıǵı ósim boldy. Naqty aıtsaq, Túrkistan oblysynda qaıtys bolǵan kisiler sanynan dúnıege kelgen sábıler sany – 45 705 adamǵa, Almaty oblysynda – 24 277 adamǵa, Jambyl oblysynda – 18 629 adamǵa, Mańǵystaý oblysynda – 17 507 adamǵa, Qyzylorda oblysynda – 15 459 adamǵa, Jetisý oblysynda 8 360 adamǵa artyq eken. Al osy jónindegi kórsetkish qonys aýdarýshylardy qabyldaıtyn Qaraǵandy oblysynda – 5 629 adam, Abaı oblysynda – 4 532 adam, Aqmola oblysynda – ­4 019 adam, Pavlodar oblysynda – 2 906 adam, Ulytaý oblysynda – 2 534 adam, Qostanaı oblysynda – 1 303 adam, Shyǵys Qazaqstan oblysynda 679 adam boldy. Tek Soltústik Qazaqstan oblysynda ómirden ótken jandar sanynan dúnıege kelgen sábıler sany 359 adamǵa kem tústi. Sonymen qatar Qaraǵandy men Ulytaý oblystarynan basqa qonys aýdarýshylardy qabyldaýshy óńirlerde kóship kelýshilerden kóship ketýshiler sany kóp bolǵandyqtan, turǵyndardyń jalpy sanynyń keıingi jyldardaǵy azaıý úrdisi odan ári jalǵasty.

Osy oraıda Reseıde 2007 jyldan bastap engizilgen «Ana kapıtaly» memlekettik baǵdarlamasy sııaqty áleý­mettik jobany bizdiń elde de ázirlep, iske asyrýdy usynyp júrgen azamattar men qoǵam qaıratkerleri bar. Máse­len, bıylǵy 6 naýryzda Parlament Májilisiniń depýtaty Erlan Saırov osy másele boıynsha Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenovaǵa depýtattyq saýal joldady.

«Elimizde bala týǵannan keıin beri­letin járdemaqy bar. Onyń mólsheri 1-3 balaǵa – 140 myń teńge, tórt jáne odan kóp balaǵa – 232 myń teńge. Al Reseı­diń ana kapıtalynyń somasy birinshi bala­ǵa – 639 myń rýbl (3 mln 195 myń teń­ge­ge teń), ekinshi balaǵa – 883 myń rýbl ­(7 mln teńgege teń). Bizdiń járdemaqy­men salystyrýǵa kele me? Árıne, joq. Qazaqstanǵa da laıyqty, ádiletti ana kapıtalyn jasaqtaıtyn ýaqyt jetti», dedi májilismen.

Depýtattyq saýalǵa resmı jaýap bergen vıse-premer Reseıdiń táji­rıbesi boıynsha elimizde ana kapıtalyn engizý máselesi birneshe ret zer­de­lenip, talqylanǵanyn aıta kelip: «Reseıde ana kapıtaly tólemi sertıfı­kat túrinde rásimdeledi, ony bala úsh jasqa tolǵannan keıin ǵana belgili bir maqsattarǵa jumsaı alady (turǵyn úı satyp alýǵa, bilim alýǵa jumsaýǵa). Al bizdiń elimizde qa­ras­tyrylǵan járdemaqynyń Reseıdegi jú­ıeden aıyrmashylyǵy – ol aı saıyn tólenedi jáne ony paıdalanýǵa shekteý joq. Mysaly, 2024 jyly 4 balasy bar otbasyna aı saıyn 59 183 teńge tólenip keledi, orta eseppen 18 jylda (kámelettik jasqa tolǵanǵa deıin) onyń jalpy somasy kem degende 12,8 mln teńge bolady. Bul kórshi eldiń tólemaqysynan birneshe esege artyq, áldeqaıda tıimdi jáne járdemaqy tólemderiniń ýaqty­ly ári turaqty tólenetinine kepildik berilgen. Atalǵan járdemaqy tólem­de­rin otbasynyń jınaqtaýǵa múmkin­digi bar jáne belgili bir maqsattarǵa ǵana emes, qajettiligi boıynsha jumsaý­ǵa bolady. Buǵan qosa «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy aıasynda balalar kapıtalyn qalyptastyrý úshin arnaýly zań qabyldandy. Onda Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysynyń bir bóligin balalardyń esepshotyna aýdaryp, ony bilim alý jáne turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartý úshin jumsaýǵa múmkindik berý kózdelgen. Memleket tarapynan osy baǵyttaǵy júıeli jumys jalǵasa beredi jáne udaıy jetildirilip otyrady», degen ýáj aıtty.

Shyntýaıtynda, Reseıde «Ana kapıtaly» memlekettik baǵdarlamasy 17 jyldan beri júzege asyrylyp kele jatsa da, ol soltústiktegi kórshimizdiń demografııalyq jaǵdaıyn túbegeıli jaq­sartty dep aıtý qıyn. Mysaly, Rosstattyń – Memlekettik statıstıkanyń federaldyq qyzmetiniń málimetine qaraǵanda, byltyr Reseı halqynyń sany 296,6 myń adamǵa azaıyp, osy jyldyń basynda 146 150 789 adam bolǵan. Rosstattyń boljamyna qaraǵanda, Re­seıde bala týýdyń azaıýyna baılanys­ty halyq sany 2030 jylǵa qaraı 143,2 mln adamǵa deıin tómendeýi múmkin.

Bala týǵan analarǵa birjolǵy qo­symsha kótermeaqy tóleý demogra­fııa­nyń túıindi máselesin sheshpeıtinin Soltústik Qazaqstan oblysynyń táji­rıbesinen de baıqaýǵa bolady. Budan 20 jyldaı buryn oblystyq ákimdiktiń bastamasymen Qyzyljar óńiriniń demo­grafııalyq jaǵdaıyn jaqsartý maqsa­tynda «Jańa týǵan sábıge – 30 myń teńge» áleýmettik baǵdarlamasy qabyldanyp, oǵan jergilikti bıýdjet esebinen jylyna shamamen 250 mln teńge jumsaldy. Bul járdemaqy mólsheri sol kezde respýblıkalyq bıýdjetten bólingen járdemaqydan eki esedeı kóp edi. Alaıda atalǵan baǵdarlamadan oıdaǵydaı nátıje shyqpaǵan soń odan bas tartýǵa týra keldi. Odan keıin óńirde bala týýdy kóbeıtý maqsatynda «Urpaq qory» áleýmettik baǵdarlamasy qabyldandy. Bul baǵdarlama boıynsha tórtinshi jáne odan keıingi balalardyń ómirge kelýine baılanysty otbasydaǵy ár bala úshin 160 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde áleýmettik tólem tóleý jáne bala káme­lettik jasqa tolǵanǵa deıin depozıtke aqshalaı qarjy aýdarý qarastyrylǵan edi. Alaıda «Urpaq qorynyń» ǵumyry eki jylǵa jetpeı oblystyq bıýdjette qarjy jetispeýine baılanysty aby­roısyzdaý toqtatylyp tyndy. Abyroı­syzdaý deıtinimiz – «Urpaq qoryna» úmit artyp, 2012 jyldyń ekinshi jartysynda tórtinshi jáne odan keıingi balasyn dúnıege ákelgen birsypyra ana atalǵan baǵdarlamaǵa engizilmeı qalyp, oryndy ókpe-renishterin bildirgen. О́kinishke qaraı, «Urpaq qory» boıyn­sha kópbalaly otbasylardaǵy 3 070 sá­bı­­ge oblystyq bıýdjetten bólingen qy­rýar qarajat ekinshi deńgeıdegi banktiń jergilikti fılıalynda ashylǵan arnaýly depozıtterge salynǵanymen, teńgeniń 2015 jylǵy devalvasııasyna ushyrap, qunsyzdanyp qaldy. Al atalǵan áleýmettik baǵdarlamalardyń óńirdegi demografııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa tıgizgen yqpaly shamaly desek, qatelespeımiz. Sebebi halqynyń tabıǵı ósimi joq, ári kóshi-qon saldosy teris oblys turǵyndarynyń sany jyldan-jylǵa azaıyp barady. Munyń basty sebebi táýelsizdik jyldarynda Qyzyljar óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna jete kóńil bólinbeı, kóptegen aýyldyń toz-tozy shyǵyp, turǵyndary basqa jaqqa údere kóship ketip jatqandyǵynda bolsa kerek. «Arqada qys jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar?» demekshi, Úkimet demografııalyq ahýaly alańdatyp otyrǵan teriskeı óńirlerdi teńgerimdi damytý jáne olarǵa ońtústik óńirlerdiń turǵyndary men qandastardy kóbirek qonystandyrý máselelerine jete nazar aýdarsa ıgi.

Jalpy, elimizde áli kúnge demo­grafııalyq saıasat týraly arnaıy zań da, tujyrymdama da joq. Osyǵan oraı Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Qazaqstan Respýblıkasynyń 2029 jylǵa deıingi ulttyq damý josparyn ázirlep, onda eldiń demografııalyq saıasaty máselelerin de qamtymaqshy kórinedi. Bul rette bir eskererlik jaıt bar. Belgili demograf Maqash Tátimov otbasyda jalǵyz-aq bala bolýy kez kelgen ulttyń túbinde qurýyna ákeledi, eki bala ulttyń saqtalýyn qamtamasyz etedi, al úshinshi bala ulttyń ósýine kepildik beredi degen edi. Marqum ǵalymnyń bul pikiri halqymyzǵa aıtyp ketken ósıeti ispetti. Al qazirgi kezde jas otbasylardyń kóbi turmystyń qıyndyǵyn syltaý etip, bir-eki bala týýmen shektelip júr. Sondyqtan da «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Kodekstegi «kópbalaly otbasy – quramynda birge turatyn tórt jáne odan kóp kámeletke tolmaǵan balasy bar otbasy» degen anyqtamany qaıta qa­rap, úsh balaly otbasyny da kópbalaly otbasyǵa jatqyzý qajet sııaqty. Mu­nyń ózi elimizde keminde úsh balaly otbasylar sanyn kóbeıtýge hám ultymyz­dyń ósimin qamtamasyz etýge yqpalyn tıgizýi múmkin.