Jaýapkershiliktiń bási bıik

– Jaz bastalysymen elimizde otan­das­tarymyzdyń sýǵa ketý oqıǵala­ry jıileı­di. Áńgimemizdi osy shomylý maý­­symyn­­daǵy qarapaıym qaýipsizdik ere­jelerinen bastasaq.

– Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi únemi azamattardy sýdaǵy qaýipsizdik qaǵıdalaryn saqtaýǵa shaqyrady. Árbir azamat sý aıdyndarynda qaýipsizdik qaǵıdalaryn qatań saqtaýy mindetti. Ári balalardy sý aıdyndary­nyń janynda qaraýsyz qaldyrmaýǵa, úlkenderdiń qaraýynsyz shomylýǵa jol bermeý qajet. Meılinshe balalardy kishkentaıynan júzip úıretken durys.

Sondaı-aq beıtanys jáne sýǵa túsý úshin jab­dyqtalmaǵan oryndarda, «Sho­mylýǵa tyıym salynady», «Súńgýge ty­ıym salynady», «Qaýipti! Iirim» bel­gi­leri ornatylǵan jerlerde múl­dem sýǵa túsýge bolmaıdy. Júzýdiń shekara­sy belgilengen qaltqylardan (býıkı) aspaý ­kerek. Kúshińizdi synaımyn dep tek­serilme­gen, jabdyqtalmaǵan jerlerde súńgimeńiz. Shaǵyn kólemdi kemelerge ­jáne basqa da júzý quraldaryna jaqyn jú­­zip barmańyz. Oǵan qosa júzý quralda­ryna qutqarý kúrteshesinsiz otyrma­ńyz. Júzýge arnalmaǵan zattarmen júzbe­ńiz. Taǵy bir eskertetini, qaıyqtardan, ka­terlerden, aılaqtardan, jartastar­dan, parapetterden, qorshaýlardan jáne ­bas­qa da zattardan, sondaı-aq osy maqsat­tarǵa beıimdelmegen qurylystardan sýǵa sekirmeńiz.

Ár azamat jol júrý erejesin saq­ta­ǵany sekildi sýdaǵy júrip turý qaǵı­da­­­larynda qatań saqtaýǵa tıis. Sebebi «Shá­kirt daıyn bolǵanda ǵana ustaz ke­le­­di» demekshi, biz qansha eskertý, oqytý, al­­dyn alý sharalaryn uıymdastyrǵanymyz­ben, eń birinshi sýdan keletin qaýipke arasha bolýshy ol adamnyń ózi ekenin umytpaǵan jón! Sondyqtan joǵaryda atap ótken qarapaıym, biraq eń mańyzdy erejeler adamnyń ómirin saqtap qalady.

– Bıylǵy maýsym qalaı ótip jatyr? Qazirgi ahýaldy statıstıkalyq derektermen keltirseńiz.

– Mınıstrliktiń halyqty qorǵaý bo­ıynsha qabyldaǵan is-sharalary óz tıimdiligin kórsetip jatyr. Oǵan dálel, sýǵa shomylý maýsymy bastalǵaly qut­qarýshylar 153 adamdy, onyń ishinde ­38 balany qutqaryp qaldy. Jalpy, eli­miz­de sý aıdyndarynda qaza tapqandar­dyń sany kúnnen-kúnge ósip barady. Ásirese balalar óliminiń kúrt ósýi alań­daýshylyq týdyryp otyr.

Negizinen jazataıym oqıǵalar demalys kúnderi jıi kezdesedi. Oǵan basty sebep – qaýipsizdik erejelerin elemeý, jabdyqtal­ma­ǵan jerlerde shomylý jáne balalardy nazardan tys qaldyrý. Máselen, bir jarym aıǵa jýyq ýaqytta 87 adam sýǵa ketti. О́tken jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda adam ólimi 14%-ǵa az. Biraq balalardyń ólim qushýy 20%-ǵa kóp.

Statıstıkalyq derektermen ashyp aıtsaq, shomylý maýsymynyń bastalýy­men sýǵa batyp qaıtys bolǵandardyń 15%-y nemese 10 jaǵdaı ruqsat etilgen aýmaqtardan tirkelgen. Iаǵnı Almaty – 4, Mańǵystaý – 2, Abaı – 2, Aqtóbe jáne Pavlodar oblystarynda 1 jaǵdaıdan anyqtaldy. Al 85%-y nemese 54 jaǵdaı ruqsat etilmegen, qaýipsizdik qamtamasyz etilmegen sý aıdyndarynda bolǵan. Osy rette aıta ótkim keletini, qaýipsiz oryndar týraly málimetter BAQ kóz­derinde, ákimdikter men óńirlik tóten­she jaǵdaılar departamentteriniń saıttarynda júktelgen.

TJM Ishki ister jáne Kólik mı­nıstr­ligi­men birlese sý aıdyndarynda azamattar­dyń qaza tabý qaýpin azaı­tý maqsatynda sýdaǵy qaýipsizdik qaǵı­dalarynyń talaptaryn buzý­dyń jo­lyn kesý baǵytynda 50 myńǵa jýyq reıd, qadaǵalaý júrgizdi. Anyqtalǵan zań buzýshylar Ákimshilik quqyq buzý­shy­lyq týraly kodeksi­niń «Ortaq sý paıdalaný qaǵıdalaryn buzǵany» 364, «Sý aıdyndaryndaǵy qaýipsizdik qaǵıdala­ryn buzý nemese oryndamaǵany» ­412 jáne «Alkogoldik ishimdikter ishý nemese qoǵamdyq oryndarda mas kúıin­de ­bol­ǵany» 440-baptary boıynsha ákim­­shi­lik jaýapkershilikke tartylady. Jyl basynan beri dál osyndaı formattaǵy
­­9 myńǵa jýyq hattama toltyryldy.

Jalpy, sýdaǵy qaýipsizdik erejele­rin buzý­­shylarǵa ákimshilik jaza qol­da­ný sý aıdyn­­­daryndaǵy oqıǵalar­dyń sanynyń azaıýy­na oń áser etip keledi. Bıyl ÁQBtK-niń 412-baby «Sýdaǵy qaýipsizdikti saqtamaǵandary úshin» ákim­shilik jaýapkershilik­ke tartylǵandar sany 7 ese ósti. 579 aıyp­pul sa­lyn­dy. Kez kelgen zań buzǵan azamat sýdaǵy qaýipsizdik erejelerin qa­tań saqtaýǵa jaqyn­daryn úgitteıdi degen úmittemiz.

Shomylý maýsymynyń bastalýyna deıin jáne kezeń ishinde teledıdardan 1 800-den astam sıýjet, radıo­­dan 3 000-nan astam sóz sóıleý, gazetterde jáne áleýmettik jelilerde 2 343 ma­qala jarııalandy. 7 000-nan astam post, messendjerler jáne ózge de áleý­mettik jeliler arqyly 543 tike­leı efır uıymdastyryldy. О́tkizil­gen is-sharalarmen 6 mıllıonnan asa ­
(6 440 791) adam, onyń ishinde 1,5 mıllıonǵa ­jýyq (1 474 727) bala qamtyldy.

Sonymen birge oqytý kezeńinde 30 400 ba­laǵa júzý daǵdylary úıretildi. Bul jumys áli de jalǵasady. Profı­laktıkalyq is-shara­lar keshenin ótkizý barysynda 370 myń­nan astam kórneki oqytý ónimderi, ıaǵnı paraq­shalar, jadynamalar, broshıýralar taratyldy.

Sýǵa túsýge tyıym salynǵan 4 646 oryn anyqtaldy. Onda 6 312 eskertý jáne tyıym salý belgileri ornatyldy. 708 ruqsat etilgen jappaı demalys orny bekitildi.

Qazirgi tańda elimizde 85 myńnan astam ózen men 48 myń kól bar. Olardy azamattar shomylý, demalý jáne balyq aýlaý úshin paı­dala­nady. Onda ákimdikter­diń sheshimimen bekitilgen 708 ruqsat etilgen jappaı demalys, týrızm jáne sport oryndary jabdyqtaldy. Onyń ishinde 167-si kommýnaldyq jáne 425-i jeke jaǵajaılar, qalǵan 116 sport jáne týrıs­­tik maqsattarǵa arnalǵan. Bul ­rette bar­lyq kommýnaldyq jaǵajaılarǵa ­kirý tegin ekenin atap ótken jón.

Atqarylǵan keshendi jumystardyń kóme­gimen jyl saıyn sýǵa batyp qaıtys bolý deregi azaıyp keledi. 2021 jyly 3%-ǵa, 2022 jyly 42%-ǵa, 2023 jyly 4%-ǵa tómendedi. ­Deıturǵanmen árbir qurǵaq statıstıkanyń ­artynda adam ómiri men jaqyndarynyń qaı­ǵysy turǵanyn umytpaýymyz kerek. Keıingi 10 jylda eki myńnan astam adam qaıtys boldy. Ty­ıym salynǵan jerlerde shomylý ómirge qaýip tóndirip qana qoımaı, aıyppul tú­rin­de ákimshilik jaýapkershilikke ákele­di. Tek Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 412-baby boıynsha ­­721 otandasymyzǵa 18 mıllıonnan as­tam teńgege aıyppul salyndy.

– Elimizde qutqarý otrıadtary jet­kilikti me? Tehnıkalyq qural-jab­dyqtardy da qosa aıta ótseńiz.

– Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligin­de ­20 je­del-qutqarý jasaǵy bar. Olar avarııa­lyq-qutqarý, izdestirý-qutqarý jumysta­ryn, qut­qarý operasııalaryn júrgizý úshin tótenshe jaǵdaılar ornyna shyǵady. Tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılarǵa jedel den qoıý úshin qutqarý bólimsheleriniń ıeliginde 1 094 birlik avarııalyq-qutqarý jáne qosalqy tehnıka, 2 066 avarııalyq-qutqarý jabdyǵynyń jınaǵy, 35 829 ja­raqtar men ekıpırovkalar jınaǵy
bar.

Tehnıkamen jaraqtaý jáne olardy jańar­tý, jańa sýda qutqarý stansalaryn salý ju­mystary kezeń-kezeńmen júrgizilip jatyr. Ádette jazǵy sýǵa shomylý maýsymynda eli­mizdiń sý aıdyndarynda qosymsha mobıldi beketter ornatylady. Sonymen qatar turaqty túr­de reıdter men patrýldeý júrgiziledi. Daýys zoraıtqysh qurylǵysy bar drondar da paıdalanylady.

Shomylý maýsymynyń bastalýymen sý aıdyndarynyń qorǵalmaǵan bó­likterinde aza­mattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin TJM aýmaqtyq bólimsheleriniń kúshterimen 65 turaqty jáne qosymsha 150-ge jýyq jyljymaly maýsymdyq qutqarý beketteri ornatyldy.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Zeıin ERǴALI,

«Egemen Qazaqstan»