Teńizge sýdy qaıdan ákeledi?
Osy rette bir qyzyq qubylys paıda boldy. Qoldan jańbyr jaýǵyzyp, Araldy sýǵa toltyramyn degen Altaı Aınabektiń aqıqatyn taný ońaıǵa soqpaı tur. Aralǵa kelmes buryn dál osy jobasyn Mańǵystaý (2022 jyly sáýir-mamyrda) men Túrkistan oblysynda da (2023 jyly tamyzda) synaqtan ótkizgen kórinedi. Bıyl 18 maýsymnan bastap Aral teńizine jańbyr jaýdyrý (atmosferanyń tómengi qabatyn ıondaý) ádisin qolǵa alǵan.
«Men qoldanatyn tehnologııanyń tarıhy tym áride 80-ge jýyq memlekette paıdalanylǵan, atmosferada bar ylǵaldy kondensasııalaý arqyly jaýyn deńgeıin kóteretin – bult egý ádisi, eski tehnologııa, koordınaldyq túrde arıdtyq (ylǵaldylyǵy az) aımaqtarda jumys isteı almaıdy. Ony Aralda keńes ǵylym akademııasynyń mamandary jáne otandyq mamandar jasap ta kórgen, biraq oń nátıje bermegen. Bizdiń tehnologııa atmosferaǵa áser etýdiń jańa ustanymdaryna negizdelgen. Tehnologııa sıklondyq úderisterdi «qosady», muhıt akvatorııasynan ylǵal tartady. Bastysy, atmosferanyń tómengi qabatynda jumys isteıdi, ıaǵnı bul – azamattyq tehnologııa», deıdi «International Center of Climate Change Technologies» («Halyqaralyq klımattyń ózgerýi tehnologııalary ortalyǵy») JShS basshysy Altaı Aınabek.
Keıipkerimizdiń halyqaralyq klımattyq tehnologııalar salasynda 8 jyldyq tájirıbesi bar. Ol basqaratyn mekeme álem boıynsha klımattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýmen aınalysady. Bul – selge qarsy áreket etý, jahandyq jylyný jáne qurǵaqshylyqta aýa sapasyn jaqsartý. Al «Clear Sky Manager New Generation» tehnologııasy klımatty basqarýda 4 negizgi úderisti (konveksııa mehanızminiń gıdrodınamıkalyq úderisteri, zattyń suıyq fazalyq kúıi, lıtosferalyq úderis jáne sýper suıyq elektrondar) paıdalanady.
«Bizdiń tehnologııa qurǵaq aımaqtardaǵy klımatty ózgerte alady. Halyqaralyq jasyl tehnologııalar ortalyǵynyń reestrine kirgizilgen. Júıeniń bir bóligi ǵana jumys istep jatyr. Endi basty kezeńge ótip, kerekti tehnıkalyq jabdyqtardy ala otyryp, qazir ózge elderge jaýyp jatqan jaýynnyń birshama bóligin Aral teńiziniń ornyna quıý kerekpiz. Jalpy, klımat basqarý júıemiz tolyqqandy jumys istese, nátıje budan áldeqaıda jaqsyraq bolady», deıdi.
Keıipkerimiz birlese jumys isteý úshin «Qazgıdrometke» birneshe ret ótinish joldadym, ázirge kelisim bermeı otyr deıdi. Araldaǵy jobaǵa jergilikti ákimdik qurylǵylardy ornatý boıynsha (jer berý máselesi) kómek beripti. «QazAvtoJol» mekemesi de qoldaý kórsetipti. Anyǵyn bilgimiz kelip, suraý salǵanymyzda jergilikti bılik pikir bildirýden bas tartty. Munysy qandaı da bir shıkiliktiń bar ekenin ańǵarta ma degen alań qaldyrdy.
Bul tabıǵı qubylys pa?
Aýa raıyn baqylaıtyn mamandar Syr óńiri men Araldaǵy jaýyn-shashynǵa Altaıdyń túk qatysy joq dep esepteıdi. Olardyń sózinshe, bul – kádimgi tabıǵı qubylys. Respýblıkalyq «Qazgıdromet» memlekettik kásipornynyń jergilikti fılıalyndaǵy maman pikirine júgingen edik.
«Astanadaǵy bas ortalyq búkilálemdik meteorologııa ortalyǵyna hat joldady. Sonyń jaýabynda aıtylǵandaı, bulttardaǵy jaýyn-shashyn mólsherin kóbeıtýdiń dástúrli jáne alternatıvti tehnologııasy bar. Dástúrli tehnologııasyna bulttarǵa aerozoldik bólshekterdi sebý jatsa, alternatıvtik tehnologııaǵa ıondaý, elektrlik alqap, lazerlik tehnologııa jáne akýstıkalyq tolqyndar ádisi kiredi. Osy kezge deıingi tájirıbe synaqtary boıynsha tek aerozoldik bólshekterdi sebý tehnologııasy arqyly jaýyn-shashyndy kóbeıtý ádisi oń nátıje bergen. Qalǵan ádisterdiń eshqaısysy dáleldenbegen, ıaǵnı eshqandaı ǵylymı negiz joq», deıdi «Qazgıdromet» RMK Qyzylorda oblysy fılıalynyń I sanatty ınjener-sınoptıgi Maǵjan Sádýaqasov.
Onyń pikirinshe, tek elimizdiń soltústik óńirlerinde ǵana bolatyn bulttar arqyly jaýyn-shashyndy osy ádispen kóbeıtýge múmkindik bar. Basqa óńirlerge bul tıimsiz, óıtkeni jaýynǵa qajetti bulttyń sý qory jetkiliksiz.
«Menińshe, Altaı Aınabektiń qoldanyp júrgen tehnologııasy da ıondaý ádisine jatady. Dál osyny 2001, 2006, 2007 jyldary BAÁ men Iordanııa memleketi qoldanyp kórgen. Biraq tájirıbeniń eshqaısysy nátıje bermegen. Ádis týraly búkilálemdik meteorologııa ortalyǵy bizdiń hatymyzǵa jaýap retinde «eshqandaı keńes bermeıtinin» aıtty. Demek ǵylymı negiz joq. Al Qyzylorda nemese basqa óńirlerde bolyp jatqan bıylǵy jaýyn mólsheri tabıǵı qubylysqa jatady. Biz mundaı aýa raıy qubylysyn aldyn ala bilip, 10 kúndik, aptalyq boljam jasap, oblys turǵyndaryna habarlap otyrdyq», deıdi Maǵjan Sádýaqasov.
Ǵylym ne deıdi?
Joǵarydaǵy pikirdi Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Geografııa jáne tabıǵatty paıdalaný fakýlteti, meteorologııa jáne gıdrologııa kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Aıda Muńaıtpasova da qýattaıdy. Onyń sózinshe, jasandy jaýynǵa qatysty ádisterden bólek, dron arqyly da bulttarǵa sáýlelendirý quraldarymen zarıad berip, maıda bult tamshylaryn jańbyrǵa deıin iriletip, jerge túsýine jaǵdaı týǵyzý da bar.
«Qoldan jańbyr jaýdyrýǵa tyrysqan jerlesimizdiń áreketimen áleýmettik jeli arqyly tanysqanym bolmasa, joba nemese avtory týraly aqparattardy bilmeımin. Sondyqtan ǵylymı etıka normalaryn saqtaı otyryp, pikir bildire almaımyn. Degenmen meteorolog maman retinde keı derekterdi aıta keteıin. Keıingi kezderi klımat máselelesi kópshilikti qyzyqtyryp, halyq nazaryn aýdartqan taqyrypqa aınaldy. Onyń basty sebepteriniń biri – bıyl elimizdiń batys óńirlerindegi sý tasqyny. Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń habarlamasynda 2023 jyl aspapty baqylaýlar júrgizilgen kezeńnen bastapqy eń jyly jyl bolyp sanaldy. Sonyń saldary retinde tek bizde ǵana emes, birqatar shet memlekette de oryn alǵan sý tasqynynyń kýási boldyq. Klımat taqyrybyna keletin bolsaq, bul salada klımattyq júıe uǵymy qoldanylady, ıaǵnı klımat tek atmosferadan ǵana emes, gıdrosfera, lıtosfera, bıosfera sııaqty birneshe sferalar jıyntyǵynan turady. Sonymen qatar klımattyq júıede atmosfera aınalymy degen túsinik bar. Atmosferada barlyq úderis belgili sırkýlıasııaǵa sáıkes únemi aınalymda júredi. Osy tabıǵı sý aınalymy barysynda kondensasııa, koagýlıasııa úderisteri nátıjesinde atmosferada bult túzilip, jańbyr jaýady», deıdi geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty.
Ǵalymnyń aıtýynsha, ǵylym men tehnologııanyń órkendeýi nátıjesinde klımattyq ınnovasııalar jańa deńgeıge jetip, klımattyń jahandyq ózgerýin baqylaý, zertteý, saraptaý úshin úlken múmkindikter týdyryp keledi. Alaıda mundaı damý ónimderin sanaly túrde qoldanyp, klımattyq júıedegi tepe-teńdikti saqtaýǵa, flora men faýna, ekojúıe, adam ómiri men densaýlyǵyna úlken jaýapkershilikpen qaraǵan durys.
