– Berik Aıdarbekuly, jýyrda Parlamenttiń qos palatasy kezekti sessııany aıaqtap, demalysqa shyqty. Bul sessııanyń jumysy jemisti bolǵan syńaıly. О́ıtkeni jyl bastalǵaly el kútken birqatar mańyzdy zań qabyldandy. Bul zańdar qoǵamdaǵy qordalanǵan problemalardy sheshýge qanshalyqty yqpaldy bolady dep oılaısyz?
– Ekinshi sessııanyń zańnamalyq kún tártibi óte mazmundy boldy dep aıtýǵa negiz bar. О́ıtkeni Memleket basshysynyń jyl saıynǵy Joldaýlaryn, Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasyn, Ulttyq quryltaıda qabyldanǵan sheshimderdi iske asyrý depýtattyq korpýs qyzmetiniń negizgi ózegine aınaldy. Sonyń arqasynda eki palata 179 zań jobasyn qarap, onyń 102-sin qabyldady.
Atalǵan qujattardyń negizgilerine toqtalyp ótsek, eń alǵash bolyp aýyzǵa iligetini – áıelder men balalar quqyn qorǵaýǵa baılanysty zańnamaǵa engizilgen ózgerister. Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda Prezıdent otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqty qoǵam bolyp kúresýdi qajet etetin áleýmettik problema dep ataǵan bolatyn. Turmystyq zorlyq-zombylyqty krımınaldandyrý, balalarǵa qatysty zombylyqtyń barlyq túri úshin jazany qatańdatý jáne aldyn alý sharalary – negizgi zańnamalyq jańashyldyqtar. Osy zań arqyly qoǵamda bul kesapattyń órshýine tosqaýyl qoıyldy.
Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń Túrkistanda ótken otyrysynda «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat» qaǵıdatyn alǵa tartqany belgili. Búgingi qoǵam adal azamatty qalaı tárbıeleıdi? Biz qazaq «Bas jarylsa – bórik ishinde, qol synsa – jeń ishinde» dep, kóp problemany jabýly qazan kúıinde qaldyryp, tis jarmaı saqtap júre beremiz. Mundaı eski ádetten boıdy barynsha aýlaq ustap, zań ústemdigi ornaǵan qoǵamdy birge jasaýymyz kerek. Osy oraıda turmystyq zorlyq-zombylyqpen kúreske baǵyttalǵan, ózge de ózekti zańdar jyldar boıy pisip-jetilip, ádiletti qoǵam qurýdyń tetigi retinde ómirge keldi.
– Bul zańnyń ereksheligi nede dep oılaısyz?
– Jańa zańda áıelder men balalarǵa qatysty qylmystar úshin qoldanylar jazany kúsheıtý kózdelgen. Máselen, buryn uryp-soǵý jáne densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý ákimshilik quqyq buzýshylyqtar sanatyna jatqyzylsa, endi osy tektes qylmystar úshin qylmystyq jaýapkershilik engizildi. 80-nen 200 AEK-ke deıin aıyppul salý, 200 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumystarǵa tartý jáne 50 táýlikke deıin qamaýǵa alý syndy jaza túrleri qarastyrylǵan.
Al jábirlenýshini azaptaǵany úshin 600 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumystarǵa tartý nemese 3 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý, densaýlyqqa ortasha aýyrlyqtaǵy zııan keltirgeni úshin – 2 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý, densaýlyqqa aýyr zııan keltirgeni úshin – 3 jyldan 8 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy belgilendi. Bul zań óziniń nátıjesin berip, jemisti jumys isteıdi dep úmittenemiz.
Degenmen aıta ketý kerek, zańdy qabyldaý men ony oryndaý – eki bólek másele. Sheraǵań atap ótkendeı: «Zań – memlekettiń toǵyz qabat, tor kózdi saýyty». Zań qabyldandy dep bórkimizdi aspanǵa atqanymyzben, erteń ony qalaı júzege asyramyz? Álde bárin memlekettiń moınyna júktep qoıamyz ba? Joq, zańnyń oryndalýy eń aldymen el turǵyndarynyń ony qurmetteýinen jáne tártipke baǵynýynan bastalady. Konstıtýsııada jazylǵandaı ár azamattyń quqyqtarymen qatar jaýapkershilikteri de bar. Eger óziń zań talaptaryn belshesinen basyp, al qoǵamdaǵy problemalar úshin «ákim qaıda qarap otyr?» dep talap qoıýdy ǵana bilseń, ondaı jaǵdaıda kez kelgen zańyń da óz nátıje bermeıdi. Biz turmystyq zorlyq-zombylyq jasaǵandar úshin jazany qatańdattyq. Biraq tek qatańdatýmen másele sheshilmeıdi. Eń aldymen azamattardyń quqyqtyq mádenıeti joǵarylap, tártippen ómir súrýdi úırenýi kerek.
– Bıyl qabyldanǵan taǵy bir ózekti qujat – lýdomanııa, ıaǵnı oıynqumarlyqqa qarsy zań. Budan keıin atalǵan qoǵam kesapatymen kúres nátıjeli bolady dep oılaısyz ba?
– Iá, taıaý kúnderi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev oıyn bıznesi, lotereıa qyzmeti jáne lýdomanııaǵa qatysty zań jobasyna qol qoıdy. О́zińiz aıtqandaı, oıynqumarlyq – qazir qoǵamnyń qasiretine aınaldy. Jasy da, kárisi de jeńil paıda tabam degen nıetpen sonyń apanyna qulap, saldarynan otbasyndaǵy, qoǵamdaǵy oryndaryn joǵaltyp jatyr. Tipti memlekettiń senip tapsyrǵan múlkin qumar oıynǵa jumsap, talan-taraj etken memlekettik qyzmetshiler de, qolyna túsken qarjynyń bárin qurdymǵa jiberip, sol úshin áıelimen ajyrasyp, tipti óz-ózine qol jumsap jatqandar da bar.
Sondyqtan árıne, mundaı qoǵam keseliniń aldyn alý úshin memleket tarapynan tegeýrindi shara jasalýy qajet. Sol úshin jańa zańǵa halyqtyń oıynqumarlyqqa táýeldiligin tómendetýge baǵyttalǵan shekteýshi jáne yntalandyrýshy normalar engizildi. Budan bylaı memlekettik, áskerı qyzmetshiler, arnaıy jáne quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri, bıýdjettik uıymdardyń basshylary qumar oıyndarǵa, bás tigýge qatysa almaıdy. Bul shekteýdi saqtamaǵandardy jumystan shyǵarý sharasy qarastyrylǵan. Oıyn bıznesin uıymdastyrýshylardyń qyzmetin retteý tetikteri kúsheıtildi.
Sonymen qatar veıp satýǵa tyıym salatyn zań normalary da jaqynda ǵana kúshine endi. Sońǵy eki jylda eldegi veıp satylymy 300 ese ósken. 2,5 jyl ishinde elge úsh mıllıonǵa jýyq veıp ákelinipti. Densaýlyq saqtaý týraly zań aıasynda veıp taratýǵa tolyq tyıym salyndy.
Byltyrdan beri Parlamentte keńinen talqylaýdan ótken mass-medıa týraly zań jaıynda da aıtpaı ketýge bolmas. Kúni keshe buqaralyq aqparat quraldary ókilderin kásibı merekemen quttyqtaý kezinde Prezıdentimiz bul zań jýrnalısterdiń múddesi men quqyqtaryn qorǵaý tetikterin kúsheıtetinin atap ótti. Aqparat salasyna qatysty 33 jyl ótkennen keıin «Mass-medıa týraly» zań qoldanysqa endi. «Jýrnalıstiń erekshe mártebesi» degen uǵym engizildi. Ulttyq tele-radıo habarlaryn taratý múddesin qorǵaý maqsatynda memlekettik tildegi otandyq tele-radıo baǵdarlamalardyń apta saıynǵy kólemi 50 paıyzdan 60 paıyzǵa deıin ulǵaıtyldy. Otandyq tele-radıo arnalarda sheteldik tele-radıo baǵdarlamalaryn retranslıasııalaý kólemi 20 paıyzdan 10 paıyzǵa deıin tómendetildi. Jańa zań otandyq mass-medıa salasynyń damýyna tyń serpin bereri sózsiz.
– Bizdiń bilýimizshe, birqatar zań jobasyn ázirleý men talqylaý jumystaryna Parlamentarızm ınstıtýty da atsalysqan eken. Ol qandaı zańdar edi?
– О́tken sessııa aıasynda biz Májilis depýtattarymen birlesip 29 zań jobasyn ázirledik. Sondaı-aq Májiliske kelip túsken 49 zań jobasyna taldamalyq súıemeldeý júrgizildi. Elimizdiń atqarýshylyq is júrgizý salasyn retteıtin zańnamalyq aktilerge túgendeý jáne 21 baǵyt boıynsha qoldanystaǵy zańnamaǵa taldaý jasaldy.
Budan basqa, Parlamentarızm ınstıtýty depýtattyq korpýstyń suranysyna ıe jáne jumys toptarynda zań jobalaryn qaraý barysynda paıdalanylatyn 53 zań jobasyna saraptamalyq qorytyndy daıyndap, Májilistiń beıindi komıtetterine joldady. Joǵaryda sóz bolǵan oıyn bıznesi, lotereıa qyzmeti jáne turmystyq zorlyq-zombylyq pen sot júıesin jetildirý syndy zań jobalarynyń ázirleneýine de Parlamentarızm ınstıtýty tikeleı atsalysty.
– Búginde jeke detektıvter týraly zańdy qabyldaý úshin jumys júrgizilip jatyr. Bundaı zańnyń ereksheligi men qajettiligi nede?
– Elimizde jeke detektıvterdiń jumysy zańmen rettelmegen. Osyǵan oraı Májilis depýtattary men qoǵam belsendileri, bizdiń ınstıtýt sarapshylary birlesip «Jeke detektıvterdiń qyzmeti týraly» zań jobasyn ázirledi. Jeke detektıvtik qyzmet ınstıtýtyn engizýdiń ózektiligi, eń aldymen, osy salany quqyqtyq retteýdiń aıryqsha qajettiliginen týyndap otyr. Bul rette azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn qamtamasyz etýde sheshýshi ról, árıne, memlekettik quqyq qorǵaý organdary men atqarýshy bılik organdaryna tıesili.
«Jeke detektıvtiń qyzmeti nege qajet?» degen saýalǵa jaýap bersek. Adam joǵalyp ony izdestirýmen polıseılermen qatar detektıvter de aınalyssa, bir jaǵynan ol polısııaǵa kómek, ekinshi jaǵynan detektıv óz qyzmetin zańdastyryp, lısenzııa alyp, salyq tólese, bul qazynaǵa túsetin qarjy.
Biraq detektıvke de qoıylatyn talaptar óte joǵary: quqyq qorǵaý nemese arnaýly memlekettik organdardyń jedel-tergeý bólimshelerinde keminde 7 jyl jumys tájirıbesi bolýy qajet. Ishki ister salasynda qyzmet etken tergeýshi men iz kesýshi qyzmetkerler zeınetkerlikke 40-45 jasta shyǵady. Tájirıbesi bar mamandar qazirgi tańda kúzetshi bolyp nápaqasyn taýyp júr. Al eger olar detektıv qyzmetin atqarsa, eldegi jyldar boıy ashylmaǵan qylmystar men qordalanǵan problemalardyń sheshilýine atsalysar edi. Buıyrsa, Parlamenttiń kúzgi sessııasy bastalǵanda bul qujat zań jobasy retinde tirkelip, ony qabyldaý úshin ári qaraı jumystar júrgiziletin bolady.
– Adam quqyn qorǵaý salasynda qolǵa alynyp jatqan jumystardyń taǵy biri – advokatýra týraly zańdy jetildirý. Osy oraıda qorǵaýshylar tarapynan qandaı usynystar aıtylyp jatyr? Qoldanystaǵy zańnyń qandaı olqylyqtary bar?
– Advokattardyń derbestigin qamtamasyz etip, mártebesin kóterý – qoǵam aldynda turǵan mańyzdy másele. Qazirgi tańda depýtattardyń bastamasymen is júrgizý zańnamasyn jetildirý, advokattyq qyzmet jáne zań kómegin kórsetý, daýlardy sottan tys jáne sotqa deıingi sheshý máseleleri týraly zań jobasy Májiliste qaralyp jatyr. Bizdiń ınstıtýtymyz kókeıtesti máseleden tys qalmaı, jaqynda Respýblıkalyq advokattar alqasy, sheteldik jáne TMD elderiniń zańger-advokattarynyń qatysýymen keńeıtilgen «dóńgelek ústel» ótkizdi. Respýblıkalyq advokattar alqasy zań jobasynda advokattar qaýymdastyǵynyń kóptegen bastamasyn qoldaıtynyn atap ótip, keıbir damytýdy qajet etetin tustaryna nazar aýdardy.
Qazirgi tańda advokattar tergeý ızolıatorynda kezdesý ótkizýdiń, ol úshin qujat rásimdeýdiń kúrdeliligi, basqa óńirlerdiń tergeý ızolıatoryna qorǵaýshylardy aýystyrýdaǵy keleńsizdikter syndy qıyndyqtarǵa tap bolyp jatady. Sonymen qatar «E-otinish» portaly arqyly advokattardyń ótinishterimen jumys isteý kezinde máseleler týyndap, onyń ishinde basqa júıelermen ıntegrasııanyń bolmaýy advokattyq qyzmetke kedergi keltiredi. Portal júıesinde merzimderdiń saqtalmaýy jáne qylmystyq ister boıynsha advokattardyń ótinish mártebesiniń belgisizdigi de ózekti. Moıyndaý kerek, advokattyń jalaqysynyń tómendigi, atqarylǵan jumys ýaqytyn esepteýdiń ádiletsiz tetigi, advokattyń sýdıaǵa jáne onyń prosessýaldyq qarsylasyna tólem mólsherin anyqtaý kezindegi táýeldiligi – sheshimin kútken mańyzdy másele.
Qoldanystaǵy zańdy jetildirý jumystary, Memleket basshysy aıtqandaı, sot otyrysynda aıyptaýshy men qorǵaýshynyń, ıaǵnı prokýror men advokattyń tepe-teń quqyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda qolǵa alynyp jatyr. Aınalyp kelgende bul da adam quqyǵynyń qorǵalýy úshin qajet. Sol úshin búginde qylmystyq is boıynsha dálel jınaý satysynda advokattarǵa erkindik berý týraly bastama kóterilip jatyr. Atap aıtqanda, quqyq qorǵaý organdary oryn alǵan quqyq buzýshylyq kezindegi azamattyń kinásin anyqtaý úshin dálel jınaıtyny sııaqty, advokattarǵa da óz dálelin jınaýyna quqyq berý máselesi kún tártibinde tur.
– Qazirgi trendterdiń biri – jasandy ıntellektini paıdalaný. Qoǵamnyń barlyq salasynda jappaı qolǵa alynyp jatqan JI múmkindikterin zań jobalaryn ázirleýge de qoldanýǵa bola ma?
– Búginde sıfrlandyrý úderisteri adamzat ómirine myqtap endi. Jasandy ıntellekt qoǵamnyń barlyq salasyn túbegeıli ózgerte alady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sıfrlandyrýdyń strategııalyq mańyzdylyǵyn atap ótip, jasandy ıntellekt tehnologııasyn engizý jáne IT salasyndaǵy sıfrlyq qýatty memleket bolý maqsatyn alǵa qoıyp otyr.
Osyǵan baılanysty Parlamentarızm ınstıtýty jasandy ıntellektini elimizdiń zań shyǵarý úderisine engizý máselesin belsendi túrde zerttep jatyr. Iаǵnı quqyqtyq tehnologııalardy damytýdyń basty baǵyttarynyń biri – zań salasyna jasandy sanany engizý jáne jańadan týyndaǵan máselelerin sheshý. Instıtýt sarapshylary JI-di zańnamalyq qyzmetke ıntegrasııalaýdyń úsh mańyzdy tendensııasyn atap ótedi.
Onyń birinshisi – quqyqtyq saraptama úshin JI paıdalaný. Onyń algorıtmderi derekterdiń úlken kólemin taldaıdy, zań jobalaryndaǵy qaıshylyqtardy anyqtaıdy jáne olardy qoldanystaǵy zańnamamen jáne halyqaralyq standarttarmen salystyrady.
Ekinshiden, quqyqtyq saladaǵy málimetterdi taldaý negizinde boljamdardy ázirleý jumysyna tartýǵa bolady. Úlken derekter men analıtıkalyq quraldardy paıdalaný belgili bir zańnyń qabyldanylýynyń yqtımal saldary jáne onyń ekonomıkaǵa áseri týraly qundy boljamdar jasaýǵa múmkindik beredi.
Úshinshiden, zań shyǵarý mátinderin jasaý úderisin avtomattandyrý. Zamanaýı tehnologııalar qol eńbegin barynsha azaıtýǵa jáne zań jobalarynyń mátinderin jasaý kezinde «adamı faktordy» tómendetýge kómektesedi. Mine, eger biz jasandy ıntellekt múmkindikterin barynsha keńinen kádege jarata alsaq, zań jobalaryn ázirleý jumystaryn barynsha jeńildetken bolar edi.
– Sońǵy jyldary Parlament depýtattarynyń belsendiligin atap aıtýǵa bolady. Buryn zań jobalary kóbine Úkimettiń bastamashyldyǵymen jasalatyn bolsa, qazir depýtattardyń ózderi bastama kóterip, belsendilik tanytyp júr. Muny jaqsylyqtyń nyshany deýge bolatyn sııaqty...
– Zań jobalaryna bastamashylyq jasaý quqyǵy Prezıdentke, Úkimetke jáne Parlamentke berilgen. Dál qazirgi jaǵdaıda Parlament depýtattary ózderiniń osy quqyǵyn óte belsendi paıdalanyp júr. О́zińiz aıtqandaı, buryn zań jobalary negizinen Úkimet arqyly kelse, qazir depýtattar bizdiń ınstıtýtpen birge birqatar zań jobasyna bastamashylyq etkenimizdi joǵaryda aıtyp óttim.
– Degenmen keıde halyq arasynda «Parlament – zań qabyldaýshy organ, sondyqtan ol jerde zańgerler otyrýy kerek. Al bizde blogerler, aıtyskerler, sportshylar depýtat bolyp ketti» degen pikir aıtylyp qalady. Buǵan qatysty ne aıtar edińiz?
– Qoǵamnyń ózi túrli saladan turady emes pe? Sondyqtan Parlamentte ár salanyń ókilderiniń otyrýy – zańdy qubylys. Zań jobalaryn jasaý, ony talqylaý úshin óz salasyn jetik biletin adamdardyń bolǵany mańyzdy. Parlament – qoǵamda qordalanǵan kóptegen kókeıtesti máseleniń qaınaıtyn qazany bolǵandyqtan, ol jerge túsken árbir másele ábden qaınaýy jetip, pisip shyǵýǵa tıis. Sol úshin ár salanyń óz ókiliniń otyrǵany abzal dep bilemin. Bul zańnyń sapaly, tıimdi qabyldanýyna septigin tıgizedi.
Ár sala ókilderi Parlamentte judyryqtaı jumylyp qyzmet etýiniń nátıjesinde túrli áleýmettik toptardyń múddelerin durys kórsetýge múmkindik alady. Qoǵamdaǵy barlyq toptardyń pikirleri eskeriledi jáne zańdar múmkindiginshe ádiletti ári teńgerimdi bolady. Zaman aǵymy ózgergen saıyn azamattardyń qajettilikterine sáıkes zańdardyń qoldaný aıasy keńeıip, olar qosymshalar men túzetýler engizýdi qajet etedi. Sol sebepti, bılik pen halyqtyń arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtyp, quqyqtyq mindettemeler men ózgeristerdi qarapaıym jurtshylyqqa túsindirý mańyzdy. Azamattyq qoǵam qalyptastyrýynyń negizi – zań men tártiptiń halyq ıgiligine qyzmet etip, áleýmettik turaqtylyqtyń kepili bolýynda!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
