– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sáýir aıyndaǵy úndeýinde eldegi sý tasqynyn sońǵy 80 jyldaǵy eń úlken tabıǵı apat dep atady. Qazaqstandaǵy sý tasqyny jaǵdaıy týraly ne aıta alasyz?
– Aıtyp kelmegen apattyń zardabyn kórdik. Jaýapty ókilder tótenshe jaǵdaıdan abdyrap qalǵan halyqqa áli de kómektesýin jalǵastyrýda. Endi biz eldi eseńgiretken jaǵdaıdan sabaq alyp, bolashaqta osyndaı apattardyń aldyn alýdaǵy tıimdi is-sharalardy ázirleýge jáne engizýge, sonyń ishinde sý burý júıeleri men qorǵanys qurylystaryn jaqsartýǵa nazar aýdarýymyz kerek. Jahandyq jylyný Qazaqstandaǵy sý tasqyny jaǵdaıyna aıtarlyqtaı áser etip, olardyń jıiligi men qarqyndylyǵyn kúsheıtti. Temperatýranyń joǵarylaýy sýdyń kóbirek býlanýyna jáne sáıkesinshe jaýyn-shashynnyń kóbeıýine ákeledi. Elimizdiń keı óńirlerinde shamadan tys mol jaýyn-shashyn baıqaldy, bul sý tasqynyn týdyrdy. Sonymen qatar temperatýra men jaýyn-shashynnyń joǵarylaýyna baılanysty ózender men sý aıdyndarynyń deńgeıi kóterilip, sý tasqyny qaýpin arttyrdy. Jahandyq jylyný Qazaqstandaǵy sý tasqyny jaǵdaıyn edáýir kúsheıtip, boljaı almaıtyndaı kúıge jetkizdi.
Klımat ózgerýiniń áseri muzdyqtar erip jatqan taýly aımaqtarda erekshe baıqalady. Bul ózenderge aǵyp jatqan sýdyń kólemin arttyryp, sý tasqynyna da yqpal etedi. Jylyný sý tasqyny kezeńderin ózgertý arqyly ózen aǵynynyń ózgerýine sep bolyp otyr. Árıne, qar men muzdyń erte erýi kóktemgi sý tasqynyna ákelý yqtımaldylyǵy joǵary.
– Qalaı oılaısyz, bolashaqta bizde taǵy qandaı kúrdeli ekologııalyq problemalar bolýy múmkin?
– Jaqyn arada bizdi klımattyń ózgerýi men antropogendik áreketterden týyndaǵan birneshe mańyzdy ekologııalyq problema kútip tur. Birinshiden, qurǵaqshylyq pen sý tapshylyǵy úlken qaýipke aınalady. Klımattyń ózgerýine baılanysty biraz aımaqtar uzaq ýaqyt qurǵaqshylyqqa tap bolady. Sáıkesinshe, bul sý tapshylyǵyna ákeledi jáne aýyl sharýashylyǵyna, aýyzsýmen jabdyqtaýǵa, ekojúıege úlken áser etedi.
Ekinshiden, aýa sapasynyń nasharlaýy da úlken problemaǵa aınalady. Ýrbanızasııa men ónerkásiptik óndiris qarqynynyń ósýimen biz qalalardaǵy aýa sapasynyń nasharlaýyn baıqap otyrmyz. Jalpy, bul tynys alý júıesi men júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń kóbeıýine ákeledi. Iri qalalarda turǵyndar allergııadan jáne joǵarǵy tynys joldarynyń aýrýlarynan zardap shegedi.
Sonymen qatar bıoártúrliliktiń joǵalýy taǵy bir mańyzdy ekologııalyq problema týdyrmaq. Iаǵnı klımattyń ózgerýinen keı janýarlar men ósimdikter joıylýy yqtımal. Keıbir janýarlar mekendeıtin ornyn ózgertýi múmkin. Bir sózben aıtqanda, ekojúıe ózgeredi.
Sondaı-aq daýyl, taıfýn, tornado jáne qatty nóser sııaqty ekstremaldy aýa raıy oqıǵalarynyń jıiligi kóptegen qıraý men adam shyǵynyna ákeledi. Oǵan osy tosynnan kelip turǵyndardy tosyrqatqan sý tasqynyn jatqyzýǵa bolady.
Teńiz deńgeıiniń kóterilýi de úlken qaýip tóndiredi. Polıarlyq muzdar men muzdyqtardyń úzdiksiz erýi jaǵalaý aımaqtaryn sý basyp, mıllıondaǵan adamdar qonys aýdarady. Jerdi durys paıdalanbaý jáne klımattyń ózgerýi kóptegen aımaqtyń, ásirese qurǵaq aımaqtyń shóleıttenýine ákeledi. Bul qunarly jerlerdi azaıtady ári azyq-túlik qaýipsizdigine áser etedi.
– Ortalyq Azııa elderine ortaq eń úlken ekologııalyq problema qandaı?
– Eń birinshisi – sý tapshylyǵy. Sý resýrstary qazirdiń ózinde tapshy jáne klımattyń ózgerýi bul máseleni kúsheıtedi. Tıan-Shan men Pamır taýlaryndaǵy muzdyqtardyń azaıýy Syrdarııa men Ámýdarııa sııaqty ózenderdegi sý kólemin azaıtady, bul aımaqtaǵy mıllıondaǵan adamdardyń sýmen qamtamasyz etilýine qaýip tóndiredi.
Ortalyq Azııa aımaǵy shóleıttenýge beıim. Jerdi durys paıdalanbaý, mal jaıý jáne klımattyń ózgerýi topyraqtyń degradasııasyna jáne qunarly jerlerdiń azaıýyna ákelip soǵady. Sondaı-aq Almaty jáne Tashkent sııaqty iri qalalarda ónerkásiptik óndiris, kólik jáne sapasyz otyndy paıdalaný saldarynan aýanyń lastaný deńgeıi ósip jatyr. Bul halyqtyń densaýlyǵyn nasharlatady jáne tynys alý júıesi aýrýlaryn kóbeıtedi.
Taǵy bir mańyzdy másele – qaldyqtar. Jyldam ýrbanızasııa jáne halyqtyń ósýinen qoqys ta kóbeıip jatyr. Al olardy qaıta óńdeý jáne kádege jaratý úshin ınfraqurylymnyń jetkiliksizdigi topyraq pen sý obektileriniń lastanýyna ákeledi. Osy sekildi ótkir máseleler Ortalyq Azııa elderiniń eń úlken problemasyna aınalýy múmkin. Bul qıyndyqtardy tek kúsh-jigerimizdi biriktirip, sheshýimiz qajet.
– El jastarynyń klımat máselelerine qatysty kózqarasy týraly ne aıta alasyz?
– Biz jastardy klımattyń ózgerýimen kúresýge jáne ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa baǵyttalǵan jobalardy talqylaýǵa jáne ázirleýge belsendi túrde tartyp júrmiz. Ádette Ortalyq Azııanyń ártúrli aımaǵynan kelgen jastar ózekti ekologııalyq máselelerdi talqylaý, ınnovasııalyq sheshimderdi usyný jáne olardy júzege asyrý úshin qajetti daǵdylardy damytý úshin bas qosady.
Maǵan qazirgi jastardyń ekologııaǵa, jalpy tabıǵatty aıalaýǵa degen kózqarasy óte qatty unaıdy. Baıqasańyz, kópshiligi qorshaǵan ortany qorǵaýǵa baǵyttalǵan túrli naýqan men jobanyń basy-qasynda júredi. О́ıtkeni olar bul máselelerdiń mańyzdylyǵyn anyq túsinedi jáne ony sheshýge óz úlesin qosýǵa tyrysady. Bizdiń konferensııalar men is-sharalarda belsendi túrde óz ıdeıalarymen, bilimimen, tájirıbesimen bólisýge tyrysady. Sáıkesinshe, biz de ártúrli aımaqqa barýǵa jáne ártúrli jol arqyly problema týraly habardarlyqty arttyrýǵa tyrysamyz: dárister ótkizemiz, klımattyq oıyndar oınaımyz jáne fılmder kórsetemiz, ekologııalyq máselelerge nazar aýdaramyz.
Sondaı-aq bastamalarymyzdy is júzinde júzege asyrýdy qamtamasyz etý úshin halyqaralyq uıymdarmen jáne jergilikti bılik organdarymen yntymaqtyq ornatamyz. Jastar tek problemalar týraly aıtyp qana qoımaı, belsendi áreket etetinin atap ótken jón. Jahandyq ekologııalyq jáne klımattyq syn-qaterler jaǵdaıynda ár azamat ózgeristerdiń kóshbasshysy bolýǵa, jobalardy bastaýǵa jáne osy máselelerdi sheshýge kómektesetin ınnovasııalardy engizýge umtylýy qajet.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimeleskender –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»,
Márııa MURATOVA,
«Jastar» ǴZO sarapshysy
