44 jyl kúttirgen altyn Parıjde buıyrdy

 28 jyldan keıingi medaldyń syńǵyry

Shamamen osydan bir aı bu­ryn «Egemen Qazaqstan» gaze­tinde «Júldesiz 28 jyl» degen taqyrypta maqala jaryq kór­gen edi. Sol saraptamada biz 1996 jyly Atlantada alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda otandyq nysana kózdeýshilerimiz úsh júlde alǵany týraly aıta kele sol kezden beri birde-bir ǵalamdyq dodada daralana almaǵanymyz jaıyn­da ashyna jazǵan edik. Bıyl sol sátsizdiktiń seńi buzyldy. Parıjde Qazaq­stan quramasynyń qorjynyna alǵashqy medaldy salǵan – dál sol sport túriniń ókilderi. Qura­mynda Aleksandra Le men Islam Sátpaev syndy mergenderi bar Qazaqstan komandasy pnevmatıkalyq myltyqpen 10 metrlik qashyqtyqtan atýdan «kishi» fınalda Germanııany 17:5 esebimen oısyrata utyp, qola medaldy enshiledi.

Shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan soń jeńip alǵan júldeniń de jóni bólek bolady eken. Oǵan jankúıerlerimiz kádimgideı qýanyp qaldy. Al osy ja­rystyń bas júldesin qytaılyq Hýan Iýıtın men Shen Lıhao oljalasa, Oń­tústik Koreıanyń oǵlandary Kym Djı-hen men Pak Ha Djýn kúmispen kúpteldi.

– Shynymdy aıtsam, qazir qýa­ny­shymda shek joq. Osy jattyǵý boıyn­sha shákirtterimniń medal alatynyn aldyn ala sezgen edim. О́ıtkeni Aleksandra men Islamnyń aıaqalysyn kórip júrmin. Ekeýi de álemdik deńgeıde júldege talasa alatyn sportshylar ekenin áldeqashan dáleldegen. Olar Azııa chempıonaty men Álem kýbogi kezeńdik saıystarynda dál osy baǵdarlama boıynsha únemi fınalǵa shyǵyp júrgen. Tek sońǵy sátte sáttilik joldas bolmaı júrdi. Al bul joly kózdegen maqsatymyzǵa qol jetkizip, kóńilimiz bir marqaıyp qaldy, – deıdi Qazaqstan ulttyq quramasynyń bas bapkeri Olga Dovgýn.

Esterińizde bolar, 1996 jyly Atlan­ta Olımpıadasynda Sergeı Belıaev eki ret jeńis tuǵyryna kóterildi. Ol ­50 metr­lik qashyqtyqtan jatyp atýda kú­mis medaldy ıelendi. Odan keıin Belıaev úsh qalypta atýda da dál sol nátı­je­ni qaıtalady. Vladımır Vohmıanın ­­25 metrlik qashyqtyqtan tapansha atýda qola medaldy moınynda jarqyratty. Bul onyń Olımpııa oıyndaryndaǵy ekinshi júldesi edi. Sodan tórt jyl buryn Vohmıanın Barselonadaǵy básekede TMD quramasy sapynda úshinshi orynǵa taban tiredi. Mine, endi arada 28 jyl ótkennen soń quralaıdy kózge atqan mergenderimiz sátsizdiktiń seńin buzyp, óz kórermenderin qatty qýantty.

Jaqsylyqtyń armany, Eldostyń erligi

Kóp keshikpeı dzıýdoshylardyń dodasy bastaldy. 60 kg salmaq dárejesin­de el namysyn Eldos Smetov qorǵady. Negizi dańqty balýannyń osy joly Olımpıadaǵa barýynyń ózi muń boldy. Elishilik jarystyń ózinde oǵan básekeles bolýǵa jaraıtyn eki birdeı saqa sportshy tabyldy. Tipten, Nurqanat Serik­baev pen Maǵjan Shamshadın sońǵy sátke ­deıin olımpıadalyq reıtıngte Smetov­ten joǵary turdy. Sol sebepti de ul­ttyq qurama bapkerlerine «tórtjyldyq­tyń basty dodasyna osy úsheýiniń qaısysyn aparsaq» dep bas qatyrýlaryna týra keldi. Sodan dzıýdo salasynyń basy-qasynda júrgen mamandar olardy ózara kúrestirýdi qup kórdi. Astanada ótken tartysta Eldostyń asyǵy alshysynan tústi. Ol Nurqanatty da, Maǵjandy da eńserip, Parıjge jol tartty.

Fransııanyń bas shaharynda biz múl­dem basqa Smetovti kórdik. Bu­ryn­­ǵydaı bas-kózsiz alǵa umtylǵan ek­pin­di shabýyl joq. Eseıgen Eldos ár qı­mylyn tek eseppen ǵana jumsady. Aqyryn júrip, anyq basty. Kóbine-kóp qarymta shabýyl­­ǵa júgindi. Ár beldesýde qarsylasy­nyń bosańsyǵan sátin kútti. Sol mezette ǵana arys­tan­sha atylyp, astyrtyn josparyn júze­­ge asyrdy. Parıj tatamıindegi bastap­qy básekelerde jastar arasyndaǵy Eýropa chempıony, belgııalyq Tornı­ke Sakadeýo men qurlyq birinshiliginiń kúmis júldege­ri, ýkraınalyq Dılshod Holmatovty qapy qaldyrsa, shırek fınalda Iаn Iýn Veımen kúsh synasty. Taıpeıdiń ókili de azýly edi. Onyń Tokıo Olımpıadasy­nyń fınalısi, álem chempıonatynyń eki dúrkin júlde­geri, Azııa oıyndary­nyń jeńimpazy degen ataǵy bar. Sonymen qatar Iаn qazirgi ­kezde dúnıejúzilik reıtıngte kósh bastap tur. О́te saýatty tak­tıka qur­ǵan Smetov dál sol dúldúldi báse­ke­niń aıaqtalýyna týra bir mınýt qal­ǵanda ­«vazarıge» túsirdi.

Jartylaı fınalda Ǵalymjan Jyl­kel­dıevtiń shákirtin Fransısko Gar­rı­gos kútip turdy. Ispanııa dzıýdoshysy da – kópti kórgen kókjal. Ol – 2021 jyl­ǵy álem chempıonatynyń qola júldegeri, 2023 jylǵy álem chempıony, Eýropa birinshiligine úsh altyn jáne úsh qola medaldy moınynda jarqyrat­qan saqa sportshy. Sonyń aldynda ǵana Gar­rıgos Japonııanyń juldyzy Rıýdzıý Nagaıamany qylqyndyryp tastap, esi­­nen tandyrǵany taǵy bar. Biraq Pıre­neı túbeginen kelgen tarlan Eldos­tyń aldynda dármensizdik tanytty. ­Qazaq­tyń qaısar uly onyń da tas-tal­qanyn shyǵardy.

«Er kezegi – úshke» dep atam qazaq tegin aıtpaǵan ǵoı. Buǵan deıin Smetov­tiń Olımpııa oıyndarynda eki ret je­ńis tuǵyryna kóterilgenin jankúıer­ler jaqsy biledi. 2016 jyly jalyndap ­tur­ǵan 24 jasynda ol Rıo-de-Janeıro­da ­kúmis medaldy ıelendi. 2021 jyly jul­qynyp turǵan 29 jasynda Tokıoda qo­lany qa­naǵat tutty. Mine, endi úshin­shi márte bas júlde úshin talasý múm­kin­digi­ne ıe bolyp otyr. Qandasymyz ol múmkin­dikti qalt jibergen joq. Fınal­da óz elinde, óz jerinde, óz kórermenderi­­­niń kóz aldynda Fransııanyń maqtany­shy, Tokıo Olımpıadasynyń qola júlde­geri, Eýropa chempıony Lýka Mheıdzeni alyp urǵan qazaqtyń ór minezdi óreni Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy atandy. Bul ataqqa Eldos 32 jasynda qol jetkizdi.

Dál osy sátti Alash jurty tabany kúrekteı 44 jyl kútken edi. Kúres túr­lerin serik etken qazaq balýandary alǵash jáne sońǵy ret 1980 jyly Máskeýdegi oıyndarda altyn tuǵyr­dan qol bulǵady. Kelmeske ketken alyp ımperııanyń bas shaharynda grek-rım kúresi sheberleri Jaqsylyq Úshkempirov pen Shámil Serikov atoı saldy. Sol kezde Jaqsylyq aǵamyz jeńis tuǵyrynda «Bizden keıin qazaqtan Olımpıada chempıondary kóptep shyqsa ǵoı...» dep jylap turyp aıtqan edi. Iá, odan keıin Alash topyraǵynan apaıtóster kóp­tep shyqty. Tórtjyldyqtyń basty dodasynda kúmispen de kúpteldik, qolaǵa da qol sozdyq. Biraq kópke deıin bas júlde buıyrmady. Mine, endi araǵa 44 jyl salyp, Alash jurtynyń asqaq armany oryndaldy. Eldos Smetovteı dara týǵan tulǵa Parıjde qarsy kelgenderdi alyp ta, shalyp ta jyǵyp, Olımpıada chempıony atandy. Bul – Qazaqstan dzıýdo tarıhyndaǵy Olımpııa oıyndarynyń alǵashqy altyn medali!

Marapattaý rásiminen keıin el maq­taǵan Eldos: «Múmkin emes eshnárse joq. Soǵan kózim jetti. Eger nıet bolsa, bárin de jeńýge bolady. Bári de qol­dan keledi eken. Jaqsylyq Úshkempirov atamyzdyń armany oryndalyp, jekpe-jek túrlerinen qazaqtan Olımpıada chempıony shyqty. О́te qýanyshtymyn», dep til qatty.

El maqtaǵan Eldostyń erligin qaıtalaýǵa Ábıba Ábýjaqynova da bir ta­ban jaqyndady. Qazaqtyń qaısar qy­zy­nyń sońǵy kezderi ózi qatysqan jarystardyń túgelge derliginen oljaly oralǵanyna dúıim jurt kýá. Ol 2022 jyly Ulanbatyrdaǵy Grand-Slemde – qola, Astanadaǵy Azııa chempıonatynda – kúmis, Tashkenttegi álem chempıonatynda – qola, Abý-Dabıdegi Grand-Slemde – qola, 2023 jyly Almadaǵy Gran-prıde – altyn, Parıjdegi Grand-Slemde – qola, Tbılısıdegi Grand-Slemde – qola, Hanchjoýdaǵy Azııa oıyndarynda – kúmis, 2024 jyly Odıvelastaǵy Gran-prıde – qola, Bakýdegi Grand-Slemde – qola, Tashkenttegi Grand-Slemde – kú­mis, Antalııadaǵy Grand-Slemde – qola jáne Tashkenttegi álem chempıonatynda qola medaldy ıelendi. Baıqasańyzdar, 2022 jyldan beri qandasymyz 12 reı­tıngtik jarysta jeńis tuǵyryna kó­terildi. Bıyldyń ózinde Ábýjaqynova ózi baq synaǵan alty halyqaralyq dodalardyń beseýinde atoı saldy. Ondaı turaqtylyǵymen elimizdiń birde-bir dzıýdoshysy maqtana almaıtyny anyq. Sol sebepti de qazaq jankúıerleri Ábı­ba Parıjde de atoı salady dep úmittendi.

Jarysty Ábýjaqynova jaqsy bas­tady. Izraıldik Shıra Rıshonıdi tak­tıkalyq turǵydan utsa, taıpeılik Lın Chen-Haony 17 sekýndta alyp urdy. Shı­rek fınalda ıspanııalyq Laýra Martı­nes Abelendamen teń dárejede aıqa­syp jatyp, abaısyzda onyń «qaqpany­na» túsip qaldy. Eýropa chempıonaty­nyń qola júldegerinen aıqyn utylsa da, Ábıbaǵa degen senimimiz seıilgen joq. О́ıtkeni turymtaıdaı qyzdyń boıynda ójet minez ben qaısarlyq bar. Sol qasıetteriniń arqasynda ol talaı dúbirli dúrmekte daralandy. Iá, jarystyń jalǵasy jaman bolǵan joq. Jubanysh beldesýinde paragvaılyq Garbrıela Narvaesti «osaekomı» ádisine salyp, ıaǵnı tatamıde 20 sekýnd tyrp etkizbeı ustap, taza jeńdi. Sodan qola medal úshin tartys bastaldy. Qarsylasy – Tara Babýlfat. 18 jastaǵy Shvesııanyń jas juldyzymen aıqasqan Ábýjaqyno­vany biz múldem tanymaı qaldyq. Ol tym bosań shyqty. Sylbyr qımyldap, tizgindi qarsylasyna berip qoıdy. Skandınavııa túbeginen kelgen sulý ol múmkindikti qalt jibermeı, bizdiń qy­zdy qapy qaldyrdy. Nátıjesinde, jeńis tuǵyryna kóterilýge tıis Ábıba besinshi orynda qalyp qoıdy. Asa jeńil salmaqtyń bas júldesin japonııalyq Nasýmı Sýnoda jeńip aldy.

Ǵusmannan Ǵusmanǵa deıin

HH ǵasyrdyń 50-60 jyldary Ǵusman Qosanov esimdi myqty sportshynyń bolǵanyn óz qaraqty jankúıerler jaq­sy biledi. Qysqa qashyqtyqqa júgirýde ol aldynda jan salmaı, talaı rekord­tyq kórsetkishke qol jetkizdi. Keńes oda­ǵy chempıony boldy, KSRO halyqta­ry Spartakıadasynda kúmis aldy, talaı dúbirli dodalarda daralandy. Semeı oblysy týmasynyń mańdaıyna qazaq jastary arasynan shyqqan tuńǵysh Olımpıada júldegeri ataný baqyty buıyrdy. Atap aıtsaq, 1960 jyly Rım Olımpıadasynyń quramynda Ǵusman Qosanov poltavalyq Leonıd Bartenev, bakýlyq Iýrıı Konovalov jáne lenıngradtyq Edvın Ozolın syndy sportshylary bar KSRO quramasy 4h100 estafetasynda kúmis medaldy moıyndaryna ildi. 1965 jyly qos qazaq Qosanov pen Ámın Tuıaqov jáne Ozolın men Nıkolaı Polıtıko saıası mańyzy bar saıys – KSRO-AQSh jelaıaqtarynyń matchtyq kezdesýiniń jeńimpazy atandy.

Arada 60 jyl ótkennen soń qazaq dalasynan taǵy bir Ǵusman shyqty. Ol – Ǵusman Qyrǵyzbaev. Biraq Túrkistan oblysynyń týmasy jeńil atletıkany emes, dzıýdony tańdady. О́z nesibesin osy sport túrinen tapty. 2019 ben 2022 jyldary Ál-Fýdjaıra men Astana­da Azııa birinshiliginiń qola júldesin ıelendi, 2021 jyly Býdapeshtte álem chem­pıonatynyń kúmis júldegeri atandy. Basqa da halyqaralyq jarystar­da jasyndaı jarqyldady.

Parıj Olımpıadasynda 66 kg sal­maqta kúresken Ǵusman kil myqtylar­­men aıqasty. Úzdikter tiziminde Qyrǵyz­­­baev 26 orynda bolsa, alǵashynda jolyqqan ­tórt qarsylasynyń barlyǵy da dúnıe­júzi­lik reıtıngte odan joǵary tur. Sonyń úsheýin ol utty. Tusaýkeser kezdesýde kandasymyz Eýropa chempıonaty­nyń kúmis júldegeri, ıspanııalyq Davıd Garsııa Torneni (№9) tize búktirdi. ­Ile-shala Rıo Olımpıadasynyń kúmis, Tokıo Olımpıadasynyń qola júlde­geri, álem chempıony, álem chempıonaty­nyń eki dúrkin qola júldegeri, Azııa oıyndarynyń jeńimpazy, ońtús­tik­koreıalyq An Baýldy (№13) eki jeń­nen ustap, alyp urdy. Shırek fınaldyq saıys ta Qyrǵyzbaev úshin asa aýyrǵa soqty. Álem chempıonatynyń qola júldegeri, Eýropa chempıony Valıd Hııar­dy (№16) «Gran-Pale-Efemer» ke­shenine jınalǵan kórermender keremet qoldady. Jergilikti dzıýdoshyǵa búı­regi burǵan tóreshi báseke bel ortadan as­qan tusta ekinshi shıdo kórsetti. Qazaq balýa­nyna taǵy bir eskertý berilse, ol jarys jolynan shyǵyp qalady. Ereje solaı. Sodan namysqa tyrysqan Ǵusman aıqas­tyń aıaqtalýyna 7 sekýnd qalǵanda ádis jasamaq bolǵan Hııardy ústinen basyp qaldy da, jeńisti julyp áketti.

Jartylaı fınalda Vıllıan Lımany da (№8) jeńýge bolatyn edi. Kezinde jastar arasynda álem chempıony atan­ǵan 24 jastaǵy brazılııalyq balýan Panamerıka oıyndarynda eki ret júlde alyp, qurlyq birinshiliginde úsh márte top jaryp, taǵy eki ret júldegerler sanatyna qosyldy. Odan bólek, Grand-Slem men Gran-prı týrnırlerinde úzdikter qatarynan kórindi. Alaıda sol mejede Ǵusmannyń kúresi júrmedi. Ol Lımanyń yrqyna ońaı kónip, onyń jeteginde ketti. Golden-skorda Vıllıon qandasymyzdy qapy qaldyrdy.

Úshinshi oryn úshin Qyrǵyzbaev Strahanııa Býnchıchpen (№30) kezdesti. Boıy syryqtaı Serbııanyń sańlaǵy boıynyń, qoly men aıaǵynyń uzyndy­ǵyn paıdalanǵysy kelip, qazaqty biraz ábigerge saldy. Ermek Násıevtiń shá­kirti oǵan kónbedi. Ońtaıly bir tusta Býnchıchtiń osal tusyn taýyp, syrttan shalyp qulatty. Sóıtip, Ǵusman Qyrǵyzbaev Olımpııa oıyndarynyń qola júldegeri atandy. Jaraısyń, jaısańym! Bir aıta keterligi Ǵusmanǵa da Olımpıada belesi 32 jasynda baǵyndy. El maqtanyshyna aınalǵan qos sańlaq ta 1992 jyldyń kúzinde dúnıege kelgen.

Áıelder arasynda 52 kg salmaq dáre­je­sinde ózbek qyzy Dıora Keldıerova­ǵa teń keler eshkim tabylmady. Ekinshi kezeńde ol Olımpıada jáne álemniń tórt dúrkin chempıony Ýte Abeden aılasyn asyrdy. Sol kezde alty jyl boıy adam balasyna bet qaratpaǵan Ja­po­nııanyń ataqty dzıýdoshysynyń eń­kildep turyp jylaǵanyn kórseńizder. Odan keıin de Keldıerova esh kedergige jolyqpady. Ol fransııalyq Amandın Bıýshar (Tokıo Olımpıadasynyń kúmis júldegeri, aralas komandalyq saıys­taǵy Olımpıada chempıony, álem chem­pıonatynyń bes dúrkin qola júldegeri, Eýropanyń úsh dúrkin chempıony) men ko­sovalyq Dıstrııa Krasnıchıdi (Tokıo Olımpıadasynyń jeńimpazy, álem chem­pıonatynyń eki dúrkin qola júldegeri, Eýropanyń eki dúrkin chempıony) jolynan yǵystyrdy. Sóıtip, Dıoranyń esimi dzıýdodan О́zbekstannan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony retinde tarıhta qaldy.

P.S. Olımpııa oıyndarynda basqa da sport túrlerinen básekeler kóp. Qazaqstannyń sportshylarynyń biri utylsa, biri fınaldyq kezeńge ótip, júldeli oryndar úshin talasyp jatyr. Qazaq jankúıerlerin erekshe bir qynjyltqan jaıt – Olımpıadanyń ashylý saltanatynda Qazaqtyń kók baıraǵyn ustap shyqqan ataqty boksshy, álem jáne Azııa chempıony, Azııa oıyndarynyń eki dúrkin júldegeri Aslanbek Shymbergenovtiń alǵashqy aınalymnan asa almaýy. 71 kg salmaqta judyryqtasqan qandasymyz ıordanııalyq Zeıad Ishaıshke ese jiberdi. Al qalǵan boksshylarymyz ázirge sátti óner kórsetip tur.