«Kógildir otyn» – kóptiń armany

Bıylǵy meje – 61,8%

Energetıka mınıstrligi málimeti boıynsha byltyr elimizde shıki gaz óndirisi 59,1 mlrd tekshe metr bolǵan. 29,8 mlrd tekshe metr taýarlyq gaz óndirilip, 5,6 mlrd tekshe metri (18,8%) eksporttaldy. Bıylǵy birinshi jartyjyldyqta shıki gaz óndirisi 30,1 mlrd tekshe metrdi qurasa, 14,9 mlrd tekshe metr taýarlyq gaz óndirilip, onyń ishinde 2,7 mlrd tekshe metri syrtqa shyǵarylǵan.

Jalpy, óńirlerdiń gazben qamtylý kórsetkishi – ártúrli. Tipti múlde gaz tutynbaıtyn oblys ortalyqtary bar. Mınıstrlik byltyrǵy qorytyndy bo­ıynsha eldegi gazdandyrý deńgeıi  60% bolǵanyn aıtady. Bul – 12 mln adam gaz tutynyp otyr degen sóz. Tómendegi kes­tede ár oblystaǵy jekeleı gaz tutyný kórsetkishi usynylǵan.

Mınıstrlik bıyl 107 jobany (105-i byltyrdan jalǵasqan jáne 2 jańa joba) iske asyrýǵa 89,3 mlrd teńge bólingenin aıtyp otyr. Qurylys 44 eldi mekende júrip jatyr. Barlyǵy 232,6 myńnan asa halyqqa gaz jetkizilmek. Joba tolyq iske assa, «kógildir otynmen» eldi jabdyqtaý kórsetkishi 61,2% bolady.

«Jyl sońyna deıin 300 myńnan asa adamdy gazben qamtamasyz etý, 1 700 shaqyrym gaz qubyrlaryn jańǵyrtý úshin qosymsha 105,4 mlrd teńge bólindi. Bıyl 355 myńnan asa halqy bar 128 eldi meken gazben qamtamasyz etiledi, bul gazben jabdyqtaý deńgeıin 61,8% qamta­masyz etýge múmkindik beredi», degen vedomstvo óz jaýabynda.

Sondaı-aq respýblıkanyń soltústik-shyǵys óńirlerin gazdandyrýǵa qatysty mınıstrlik eki nusqa qarastyryp otyr. Birinshisi – Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan oblystaryn gazdandyrý úshin «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyrynyń (MGQ) II-III kezeńderin júzege asyrý. Joba quny – 188,5 mlrd teńge. Alaıda bul joba iske asý úshin «Beıneý – Bozoı – Shymkent» MGQ ekinshi jelisin salý qajet. Buǵan tıisti tehnıka-ekonomıkalyq negizdeme de ázirlenip jatqanǵa uqsaıdy.

Al kelesi nusqa – kórshi Reseı arqyly gazdandyrý jobasy. Qazir Úkimet jáne «Gazprom» soltústik-shyǵys óńirlerin gazdandyrý boıynsha kelissóz júrgizip jatyr. Reseı kompanııasymen gazdyń baǵasyn jáne tartylatyn qubyrdyń marshrýtyn anyqtaǵannan keıin túpki­likti sheshim qabyldanady.

Belgili munaı-gaz sarapshysy Abzal Narymbetovtiń sózinshe, áý basta sol­tústik jáne shyǵys óńirlerge qubyr tartýdy «Saryarqa» gaz magıstrali arqyly iske asyrý kózdelgen.

«Birneshe kezeńnen turatyn jobanyń alǵashqysy – gazdy Astanaǵa deıin jet­kizý. Qazir qalǵan kezeńder boıynsha jumys júrip jatyr. Biraq bizde gaz resýrsy jetkiliksiz. Moıyndaý kerek. Qubyr bar, gaz tapshy. Ras, jer astyn­da gaz qory mol bolǵanmen, ony óńdeý jaǵy kemshin. Al óńdeýge qa­jet­ti ınfra­qurylym tartý, uńǵyma men qubyr­lar ornatýǵa kóp qarajat qajet. Sondyq­tan óńirlerge gazdyń tolyq tartylmaý má­selesiniń basty sebebi osynda jatyr. Ekinshi másele – «Saryarqa» gaz qu­byryna shıkizat jetpeýine qosa kórshi Reseıdiń bizge, О́zbekstanǵa, Qytaıǵa óziniń gazyn jóneltýi. Árıne, bizdiń naryq olar úshin úlken bolmas, biraq olardyń kóp jyldan beri baǵyttap jatqan Eýropa naryǵy sanksııalarǵa baılanysty tómen tústi. Endi óz ónimin qalaıda bir baǵytqa jiberý úshin Reseıdiń áreket qylatyny anyq. Olar byltyr gazdyń bir bóligin jiberýge О́zbek­stanmen kelisti. О́ıtkeni onda gaz tutyný kólemi jyl saıyn ulǵaıyp barady. Sondaı-aq Qytaıǵa baǵyttaýǵa bizdiń soltús­tik óńirlerde gaz qubyryn tar­typ, sol arqyly Qazaqstannyń da keı­bir qajettiligin óteý sııaqty óz strategııa­sy bar dep oılaımyn», deıdi sarapshy.

Kómirden qutylýǵa kóp ýaqyt kerek pe?

Joǵaryda múlde gaz tartylmaǵan óńir­­lerdi sóz ettik. Al eldiń bas qalasy Asta­­naǵa da «kógildir otynnyń» tolyq jet­pegeni anyq. Iá, tutyný kórsetkishi 15%-ǵa jetpeıtin elordaǵa gaz áý bastan Syr boıyn­daǵy magıstraldan tartyldy. Qu­byr tartý qurylysy da qarqyndy bolǵan.

Mınıstrliktiń málimetinshe, Astana qalasyn gazdandyrý 3 kezeńge bólingen. 2021 jyly I jáne II kezeńniń 2 iske qosý kesheniniń qurylysy aıaqtalǵan. Sonyń nátıjesinde 200 myńnan asa adam tabıǵı gazǵa qoljetkizdi. Sondaı-aq JEO-ǵa tıesili 16 qazandyq gazǵa aýys­tyrylǵan. Al byltyr Astanany gazdan­dyrýdyń II kezeńi tolyq bitti. «Ońtústik-Shyǵys», «Turan», «Telman» aýdandyq qazandyqtaryna jáne «Ilınka», «Telman», «Prıgorodnyı», «Family Village», «О́ndiris», «Qaraótkel» turǵyn úı alabyna qubyr tartyldy. Qazir «Family Village» jáne «Shubar» boıynsha qurylys-montajdaý jumystary júrgizilip jatyr. «Ilınka», «Telman», «Prıgorodnyı», «О́ndiris» aýmaǵy bo­ıyn­sha joba-smetalyq qujattamalary ázirlendi. Saraptama qorytyndysy jyl sońynda belgili bolmaq.

«Ishki jáne syrtqy naryqty qamtý úshin gaz kenishterin kóptep ashqan durys. Investorlar tartyp, olarǵa durys usynys berý qajet. Ekinshiden, eldiń gaz kelmegen óńirleri ortalyq, soltústik jáne shyǵys aımaqtar áý bastan kómir qory mol bolǵandyqtan, úlken birneshe JES salyp, sol qurylymdy paıdalanyp keledi. Biraq qazirgi kómirdiń ekologııalyq tıimsizdigi týraly sóz kóp. Sondyqtan memleket keleshekte osy aımaqtarǵa da gaz tartý qajettiligin sezinip otyr. Biraq «Saryarqa» MGQ arqyly tartaıyn dese gaz resýrsy tapshy, al Reseıden keletin gazdyń baǵasy arzan emes. Sondyqtan bizge jan-jaqty taldanǵan, naqty strategııa qajet», deıdi A.Narymbetov.

Aıtpaqshy, bıyl Astanany gazben qamtý­dyń III kezeńin bastaýǵa respýblı­ka­lyq bıýdjetten 500 mln teńge bólindi. Jobada qýaty saǵatyna 350 myń tekshe metr bolatyn úshinshi gaz taratý stan­sa­syn salý kózdelgen. Sondaı-aq bıyl ekonomıkalyq ósimdi qamtyp, Úkimet­tiń is-sharalar josparyn oryndaýda elordany gazdandyrýdyń III kezeńin jalǵas­tyrýǵa, «Shubar» turǵyn úı ala­byna «kógildir otyn» jetkizýge 10,2 mlrd teńge bólý josparlanǵan. Qazir osy jumystar boıynsha konkýrstyq rásimderdi ótkizýge daıyndyq bastaldy.