Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Ádiletti memleket ornatý úshin eń aldymen eski Qazaqstanda elimizdiń qaı salasynda bolsyn beleń alǵan sybaılas jemqorlyqty joıý qajettigi daýsyz. Osy qoǵamdyq indetpen kúreske jurtshylyqty jumyldyrý maqsatynda Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi ótken jyly «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy volonterlik» jobasyna bastamashylyq jasaǵan edi. Antıkordyń málimetine qaraǵanda, atalǵan joba aıasynda búginde 2,6 myńnan astam volonter bıýdjet qarajatyn jumsaý tıimdiligine jáne óńirlerdiń problemalyq máselelerine monıtorıng júrgizip, jemqorlyqqa qarsy is-sharalardy uıymdastyrýǵa belsene atsalysyp júr. Olardyń jumysynyń nátıjesinde memlekettik satyp alý úderisteri barysynda 3 mlrd teńgeden asa qarjynyń artyq jumsalýyna jol berilmegen.
Mysaly, volonterlerdiń qyraǵylyǵy arqyly Mańǵystaý oblysynyń Energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasyna qarasty «Kaspıı jylý, sý arnasy» memlekettik qazynalyq kásipornynyń bıýdjetine 200 mln teńgege jýyq qarajat qaıtarylǵan. Sebebi atalǵan kásiporyn byltyr naryqtyq quny 45-50 mln teńgeden aspaıtyn úsh tizbekti stansa satyp alýǵa 247,7 mln teńge bólýdi josparlaǵan eken. Volonterler aralasqan soń onyń quny 49,6 mln teńgege deıin tómendetilgen. Aqmola oblysynyń volonterleri Birjan sal aýdanynyń Bulandy aýylynda salynyp jatqan mektep qurylysyna júrgizgen monıtorıng nátıjesinde jańa ǵımarattyń baılanystyrýshy toraptarynyń buzylǵany, shatyrynyń aǵash konstrýksııalary otqa tózimdi etip óńdelmegeni jáne bekitilgen jumys kestesinen artta qalýshylyq anyqtalǵan. Osyǵan oraı merdiger uıymǵa jol berilgen kemshilikterdi joıý týraly nusqama berip, ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattama jasaǵan. Almaty oblysynda «Jasyl el» baǵdarlamasyna qatysqan 1 200 stýdentke jalaqy ýaqtyly tólenbegen. Volonterler dabyl qaqqannan keıin olar úshin bıýdjetten 133,9 mln teńge bólingen. Shymkent qalasynda volonterler monıtorıngtik toptyń kásipkerlik sýbektilerine zańsyz barýyn toqtatýǵa uıytqy bolǵan. Naqty aıtsaq, megapolıstiń Densaýlyq saqtaý basqarmasy basshysynyń jeke medısınalyq uıymdarǵa monıtorıng júrgizý týraly buıryǵynyń kúshi joıylǵan. Pavlodar oblysynda volonterler kóppáterli turǵyn úı salý kezinde qurylys normalarynyń buzylǵanyn áshkerelegen. Munda merdiger uıymnyń jasyl jelek pen jaıaý júrginshiler jolyn alyp tastaýdy josparlaǵan eskızdik jobasy memlekettik normatıvter men sanıtarlyq erejelerge sáıkes emes bolyp shyqqan.
Memlekettik organdardyń, qoǵamdyq birlestikterdiń jáne buqaralyq aqparat quraldarynyń qoǵamda sybaılas jemqorlyqqa tózbeýshilik ahýalyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan jumystary oń nátıje berip otyr. Byltyr «Amanat» zertteý qyzmetteri ortalyǵy elimizdiń barlyq óńirinen 10 myń respondentti qatystyrǵan áleýmettik zertteý nátıjesi sybaılas jemqorlyqpen kúreske óz úlesin qosýǵa múddeli azamattardyń úlesi 2022 jylǵy 64,9 paıyzdan 66 paıyzǵa deıin artqanyn kórsetken. Turǵyndardyń 76,7 paıyzy, bıznes ókilderiniń 74,8 paıyzy, stýdent jastardyń 57,64 paıyzy sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq týraly tıisti organdarǵa habarlaýǵa daıyn ekenin bildirgen. Respondentterdiń pikirine qaraǵanda, kommýnaldyq memlekettik kásiporyndarda, medısınalyq mekemelerde, jergilikti atqarýshy organdarda jáne quqyq qorǵaý organdarynda sybaılas jemqorlyq tereń tamyr jaıǵan. Onyń negizgi sebepteri – memlekettik mekemeler qyzmetkerleriniń jalaqysynyń tómendigi, sheneýnikterdi baqylaýdyń jetkiliksizdigi, azamattyq qoǵamnyń damymaýy jáne azamattardyń quqyqtyq mádenıetiniń tómendigi.
Áleýmettik zertteý nátıjesinde azamattardyń sybaılas jemqorlyq týraly Antıkordyń aýmaqtyq departamentterine (60 paıyz) jáne «e-Otinish» platformasy (44 paıyz) men 1424 Call-ortalyǵyna (39 paıyz) jıi habarlaıtyny málim boldy. Byltyr jeń ushynan jalǵasqan jemqorlar jaıly der kezinde habar bergeni úshin 73 adam jalpy somasy 22,4 mln teńge syıaqy alǵan.
Elimizdiń azamattardyń sybaılas jemqorlyqpen kúrestegi belsendiligin odan ári arttyrýǵa Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes ázirlenip, uzaq ta keńinen talqylanǵannan keıin byltyr alǵash ret qabyldanǵan «Qoǵamdyq baqylaý týraly» zań qosymsha múmkindik berip otyr. Osy zańǵa sáıkes jekelegen azamattar men kommersııalyq emes uıymdar sany bes adamnan aspaıtyn qoǵamdyq baqylaý tobyn qura alady. Bul el ishindegi belsendi azamattardyń ádildik jolynda birlese qımyldaýyna qolaıly. Sonymen qatar atalǵan zańda bir eskererlik shekteý baryn da aıtqan jón. Naqty aıtsaq, on segiz jasqa tolmaǵan jasóspirimder, alynbaǵan sottylyǵy bar jáne sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq, ekstremıstik jəne terrorıstik qylmys jasaǵany úshin qylmystyq jaýaptylyqqa tartylǵan adamdar, sondaı-aq dinı birlestikter men sheteldiń qatysýymen jumys isteıtin kommersııalyq emes uıymdar qoǵamdyq baqylaýǵa qatystyrylmaıdy.
Qoǵamdyq baqylaýǵa qatysýshylar atqarýshy memlekettik bılik jəne jergilikti memlekettik basqarý organdarynyń, memlekettik mekemelerdiń, kvazımemlekettik sektor kásiporyndarynyń, derbes bilim berý uıymdarynyń, qyzmeti qoǵamdyq múddelermen baılanysty ortalyq jəne jergilikti atqarýshy organdardyń fýnksııalaryn oryndaýshylar bolyp sanalatyn uıymdardyń qyzmetine baqylaý jasaıdy. Osy oraıda Parlament depýtattary Úkimet usynǵan qoǵamdyq baqylaý obektileriniń tizbesin keńeıtip, respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylyp otyrsa da buryn beıindi mınıstrlikterge baǵyndyrylmaı, baqylaýdan tys qaldyrylǵan avtonomdy bilim berý uıymdary – Nazarbaev zııatkerlik mektepteri men Nazarbaev ýnıversıtetiniń, sondaı-aq «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynyń jumysyna qoǵamdyq baqylaý ornatý týraly normalar engizgeni kópshilik kóńilinen shyqty. Al rejimdik obektiler sanatyna jatqyzylǵan memlekettik organdar men uıymdar qyzmetine qoǵamdyq baqylaý jasalmaıdy. Degenmen «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń arnaýly memlekettik organdary týraly» zańdarǵa tolyqtyrý engizilip, ata-analardyń áskerı bólimder men oqý oryndaryna baryp, balalarynyń ómiri men turmysymen tanysýyna jol ashyldy. Munyń ózi áskerde áli tyıylmaı turǵan ári shyn syry ashyla bermeıtin sýısıd oqıǵalarynyń aldyn alýǵa yqpalyn tıgizedi dep úmittenemiz.
Bıylǵy sáýir aıynda kúshine engen qoǵamdyq baqylaý týraly zańnama elimizdi odan ári demokratııalandyryp, azamattardyń qoǵamdyq belsendiligin arttyryp, sybaılas jemqorlyqpen kúresti kúsheıtýge oń yqpalyn tıgizetini anyq.
Mine, osyndaı júıeli sharalardyń nátıjesinde Qazaqstan 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha Transparency International Sybaılas jemqorlyqty túısiný ındeksinde 39 ball alyp, 180 eldiń arasynda 93-orynǵa kóterildi. Bul kórsetkish – táýelsiz elimizdiń tarıhyndaǵy úzdik nátıje.
