Tolymdy 9 joba
Zaýyt iske qosylǵan 80 jylǵa jýyq merzimde shyǵarylatyn taýarly munaı ónimderiniń túri kóbeıdi. Ras, munaı óńdeýdiń túrli úderisi bar. Tehnologııa da kóp. О́z isin jetik biletin mamandar suıytylǵan kómirsýtekti gaz, avtomobıl janarmaıy, dızel, reaktıvti qozǵaltqyshtarǵa arnalǵan, pesh pen keme otyndary, vakýýmdyq gazoıl, mazýt, munaı koksy, tehnıkalyq kúkirt, paraksılol men benzol sekildi san alýan ónim shyǵaryp keledi. Qazir zaýyttyń munaı óńdeý qýaty jylyna 5,5 mln tonnany, al óńdeý tereńdigi 86,4 paıyzdy qurap otyr.
2022 jyly zaýyttyń 32 tehnologııalyq qondyrǵysyna júrgizilgen keń aýqymdy josparly jóndeý jumystary 5 mln 224 myń tonna shıki munaıdy óńdeýge kedergi keltirgen joq.
Zaýyt ujymy ken oryndarynan óndirilgen kómirsýtekti shıkizatty tereń óńdep, tutynýshyǵa 1 mln 262 myń tonna AI-92, AI-95, AI-98 markaly janarmaı usyndy. Budan bólek 1 mln 469 myń tonna dızel, 132 myń tonna reaktıvti otyn, 126 myń tonna suıytylǵan gaz jáne bar. Osyndaı ónimderdiń sapasy K-4 jáne K-5 ekologııalyq klasynyń talaptaryna sáıkes keledi.
«Atyraý munaı óńdeý zaýyty» JShS bas dırektory Ǵalymjan Jýsanbaevtyń málimetinshe, bıyl qańtar-maýsym aralyǵynda kásiporynda 2 mln 911 myń tonna shıkizattyq munaı óńdeldi. Taýarlyq ónim shyǵarý kólemi 2 mln 632 myń tonnany qurady. Onyń ishinde AI-92 benzıni 671 myń 728, AI-95 janarmaıy 115 myń 132 tonnaǵa jetti. Sondaı-aq 878 myń 963 tonna dızel otyny, 106 myń 021 tonna suıytylǵan gaz, 184 myń 888 tonna vakýýmdy gazoıl shyǵaryldy. Munyń syrtynda 95 myń 296 tonna áýe otyny, 22 myń 651 tonna benzol men paraksılol – 107 myń 617 tonna paraksıol bar.
«Qazir bizdiń zaýytta munaı óńdeý tereńdigi 86,6%-dy qurap otyr. О́ńdelgen shıkizattyń jalpy kólemindegi ashyq tústi munaı ónimderiniń úlesi – 68,6%. О́nim óńdeý tıimdiligin arttyrýǵa, óndiristi damytýǵa baǵyttalǵan 9 jobany júzege asyrý josparlandy. Onyń eń mańyzdysy – 3 jyldyq jóndeý aralyq kezeńge kóshý jobasy. Bul jobany iske asyrýdyń birneshe paıdasy bar. Birinshiden, zaýyt úzdiksiz jumys isteıdi. Ekinshiden, munaı óńdeý kólemi 5,5 mln tonnadan 6,7 mln tonnaǵa deıin jetedi. Úshinshiden, ashyq tústi munaı ónimderin shyǵarý kórsetkishi 65%-dan 77%-ǵa deıin artady», deıdi Ǵalymjan Jýsanbaev.
«Advanced Process Control» ıgiligi nede?
Taǵy bir joba – zaýyttyń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Osy maqsatta qýaty 154 MVt bolatyn gaztýrbınalyq elektr stansasyn iske qosý josparlanyp otyr. Arnaıy komıssııanyń tekserýinen keıin zaýytty elektrmen jabdyqtaýdyń senimdiligin arttyrý úshin birneshe is-shara júzege asyryldy. Eń birinshi kezekte 220 kV ashyq taratý qurylǵylarynda seksııalyq ajyratqysh «qosýly» kúıge keltirildi. Odan keıin qaıtalama qosý shemalary túzetilip, montajdaldy. Buǵan qosa 0,4 kV qosalqy stansasynyń óz qajettilikterin iske qosý-baptaý jumystary júrgizildi. Munyń izin ala elektr jelisi kerneýiniń qysqamerzimdi tómendeýi kezinde mańyzdy dınamıkalyq jabdyqtyń «qaıta iske qosylý» shemalary engizildi. Júrgizý-retteý apparatýrasy men jıilikti retteýshi jetekterdiń shemalary da tekserildi. Sodan keıin qajetti esepteýler júrgizilip, relelik qorǵanys pen avtomatıka qurylǵylary ornatyldy.
Zaýytta 2020 jyldan beri tehnologııalyq úderisti basqarýdyń jetildirilgen júıesi engizile bastady. Mamandardyń túsindirýinshe, halyqaralyq termınologııada «Advanced Process Control» (ARS) atymen belgili tehnologııalyq úderisti basqarýdyń jetildirilgen júıesi «avtopılot» sekildi jumys isteıdi. Qondyrǵynyń tehnologııalyq rejimin berilgen shekte turaqty ustap turady. Avtomatty rejimde qondyrǵyny júkteýdiń, baǵandar men peshterdegi temperatýranyń turaqty ólshem sharttary, qondyrǵydan shyǵatyn aǵymdardyń sapa ólshemsharttary baqylanyp turady.
Munyń tıimdiligi nede? Birinshiden, munaı ónimderiniń óndirisin ulǵaıtýǵa yqpal etedi. Ekinshiden, energııa resýrstaryn tutyný kórsetkishi tómendeıdi. Úshinshiden, tehnologııalyq úderisti basqarý kezinde adamı faktordyń áseri azaıady. Tórtinshiden, ónim sapasy jaqsarady.
Tazartý tıimdiligi artady
Al bıyl tehnologııalyq úderisti basqarýdyń jetildirilgen júıesi Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń birneshe qondyrǵysyna engizilip jatyr. Qazir benzındi gıdrotazartý jáne katalıtıkalyq rıformıng qondyrǵysynda, al PQOP-tyń munaı óńdeý qondyrǵysynda engizý jumystaryn aıaqtaý josparlanyp otyr.
Sondaı-aq zaýytta jabyq tıptegi aǵyndy sýlardy mehanıkalyq tazartý qondyrǵylaryn rekonstrýksııalaý jobasy iske asyryldy. Mamyr aıynyń sońynda keshen tolyq qýatyna shyqty. Rekonstrýksııalaý nátıjesinde tazartý júıesiniń qýaty eki ese artty. Qazir saǵatyna 1 000 tekshe metrge jetedi. Al munaı shlamyn óńdeý kólemi aıyna orta eseppen 12 000 tekshe metrdi quraıdy.
Mamandardyń pikirinshe, jańartylǵan qondyrǵyny iske qosý tazartý tıimdiligin arttyrady. Sóıtip, bıologııalyq tazartý qondyrǵysyna jiberiletin aǵyn sýdyń quramyndaǵy munaı ónimderi men qalqymaly zattardyń mólsherin shekti ruqsat etilgen tógindiler normatıvterine sáıkestendirýge múmkindik beredi.
Maman daıarlaý – mańyzdy bastama
Atyraý munaı óńdeý zaýyty basshylary jas mamandardy daıarlaýǵa da basa mán berip otyr. Osy oraıda «ARES» joǵary kolledjimen «AMО́Z taǵylymgeri» jobasyn iske asyrýdy qolǵa alǵan. Qazir atalǵan joba aıasynda 60 stýdent bilim alady.
«Tálimgerlerimiz – óz isiniń sheberleri. Oqý úderisi unaıdy. Buryn zaýyt týraly tek oqyǵanym bolmasa, munda kelmegen edim. Kolledjde bilmegen, kórmegen nárselerdi zaýyttan kórdim. Jańa áriptestermen tanystym. Bolashaqta tehnologııalyq qondyrǵynyń operatory bolǵym keledi», deıdi jobaǵa qatysýshynyń biri Qýanyshbek Jamalıden.
Nusqaýshy-tálimger Iýrıı Mılıohınniń aıtýynsha, oqý baǵdarlamasy óte aýqymdy.
«Onda ELOÝ AT-2 jáne ELOÝ AVT-3 sekildi alǵashqy óńdeý qondyrǵylary, shıkizatty ekinshi ret óńdeıtin qondyrǵylar qamtyldy. Biz stýdentterge qondyrǵylardyń qurylymy, tehnologııalyq úderisterdiń ereksheligi, jabdyqtardyń maqsaty men jumys qaǵıdaty týraly keńirek aıtamyz. Joba bastalǵaly beri stýdentter qondyrǵylardyń jumysy jóninde mol málimetke qanyqty. Tipti ózderi qondyrǵylardyń shemasyn syzyp, ony túsindirip bere alady. Árıne, daıyndyq deńgeıi stýdentterdiń yntasyna baılanysty ǵoı. Alaıda kóbiniń bilim alýǵa qushtarlyǵy bar», deıdi ol.
Atyraý oblysy
