– Ázilhan Áýezhanuly, bıyl Ulttyq quryltaıda arheologııa salasyna qatysty birqatar syn aıtylǵany belgili. Sonyń biri – salany «kúmándi adamdar» jaılap alǵanyn jetkizdi. Bular kimder sonda?
– Prezıdentimiz Ulttyq quryltaıdyń byltyrǵy Túrkistanda ótken otyrysynda da, bıyl Atyraýda da arheologııa salasyn tilge tıek etti. Qazir elimizdiń shynaıy tarıhyn qaıta jazý qolǵa alyna bastady. Sonyń ishinde tarıhtyń úlken bir salasy – arheologııaǵa da jiti kóńil bólinip otyr. Osy oraıda Qasym-Jomart Kemeluly «kúmándi adamdar» dep arheologııalyq qazba nemese ǵylymı-restavrasııa jumystaryn júrgizý úshin lısenzııa alǵan qaptaǵan jekemenshik kompanııalardy aıtty. Buǵan deıin bizde lısenzııa berý úshin qatań talaptar qoıylmady. Saldarynan lısenzııa alǵan jeke kompanııalar sany 200-ge jýyqtap qaldy.
2019 jyly 26 jeltoqsanda «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» zań qabyldanyp, onda lısenzııa berý talaptary qatańdatyldy. Buryn berilgen 200-ge jýyq lısenzııa qaıtaryp alynyp, jańa zań negizinde qaıtadan berý bastaldy. Nátıjesinde, saladaǵy jeke kompanııalar sany eki esege jýyq azaıdy. Biraq elimizde áli kúnge óz jumystaryna jaýapkershilikpen qaramaıtyn jeke kompanııalar qaptap júr. Olardyń zertteý júrgizetin qajetti zerthanalary, arheologııalyq bazalary joq, úlken ekspedısııalardy qura almaıdy. Bári birdeı qazba jumystarymen aınalyspaıdy. Memleket basshysy salanyń damýyna paıdasy az osyndaı kúmándi adamdardan arylý qajettigin aıtty.
– Qurylys fırmalaryna jekelegen jer telimderiniń tarıhı-arheologııalyq mańyzy joq degen jalǵan ǵylymı qorytyndy berilip júrgeni málim boldy. Sol jalǵan qorytyndyny berip júrgender kim?
– Qurylys júrgizetin, munaı óndiretin nemese jol salatyn kompanııalarǵa olardyń jumys isteıtin aýmaǵynda tarıhı-arheologııalyq eskertkishter joq dep jalǵan qorytyndy beretin jaǵdaılar kóp. Jalpy, mundaı qorytyndy berý úshin sol aýmaqqa baryp, kózben kórip, qajet bolsa, qazba jumystary júrgizilýge tıis. Biraq jeke kompanııalar kóbine bul iske bıznes turǵysynan qaraıdy da, eki jaqqa da tıimdi bolý úshin jumystyń tez aıaqtalǵanyn qup kóredi. Jerdi ıgeretin kompanııalar úshin ol aýmaqta tarıhı eskertkishterdiń bolmaǵany jaqsy. Eger tabylyp jatsa, ony tizimge alyp, zertteý kerek, respýblıkalyq nemese jergilikti mańyzy bar eskertkish degen mártebe berilýge tıis. Munyń bári biraz ýaqytty alady. О́kinishke qaraı, arheologııa salasynyń lısenzııasyn alǵan tarap ta, jerdi ıgeretin tarap ta óz aýmaǵynan tarıhı-arheologııalyq eskertkishtiń tabylǵanyn qalamaıdy. Sodan tekserý júrgizbesten «barmaq basty, kóz qysty» jolmen jalǵan qorytyndy bere salady.
– Elimizde kásibı arheologter az. Qazirgi kúni bizde arheolog mamandar qandaı oqý oryndarynda daıarlanady?
– Arheolog mamandardy sanaýly ǵana oqý oryndary daıarlaıdy. Olar – ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti jáne E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıteti. Biraq olardyń shyǵaryp jatqan mamandary kóp emes. О́ıtkeni grant az bólinedi, oqýdy bitirgennen keıin jumyspen qamtý jaǵynda problemalar bar. Bálkim nasıhat ta jetispeı jatqan shyǵar. Saldarynan arheologııa mamandyǵyn tańdaıtyn talapkerler qatary da qalyń emes.
Degenmen keıingi kezde bizdi qýantatyn jaǵdaı – aımaqtardaǵy birneshe joǵary oqý oryndary janynan keshendi arheologııalyq zertteý jumystaryn júrgizetin birden-bir mekeme Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń fılıaldary ashyldy. Máselen, qazir Astana fılıaly, Soltústik Qazaqstan fılıaly jáne Aqtóbede Batys Qazaqstan fılıaly jumys isteıdi. Odan bólek, birqatar oblysta ǵylymı-zertteý ortalyqtary bar. Olar da ýnıversıtetter janynan qurylyp, óz kezeginde sapaly ǵylymı zertteýlerin júrgizip, maman daıarlaýǵa atsalysyp jatyr. Sonymen qatar Berel, Botaı, Otyrar, Esik, Tańbaly tas sekildi belgili kóne eskertkishter tóńireginde qurylǵan memlekettik mýzeı qoryqtar da osy salada zertteýler júrgizip jatyr.
– Keıingi jıyrma jyl ishinde asa mańyzdy arheologııalyq eskertkishter ábden tonalyp, tipti shetelge satyp jiberilgeni aıtyldy. Buǵan tosqaýyl qoıý úshin ne isteý kerek?
– Qaraqshy arheologter problemasy barlyq elde bar. Bizdiń elimizde de kóp. О́kinishke qaraı, Arheologııa ınstıtýty tarapynan mundaı keleńsizdikke qarsy shara qoldanatyn quzyretimiz joq. Olar metall izdeıtin qurylǵylarmen óz ekspedısııalaryn júrgizip, jer astynan jádigerlerdi taýyp, shetelge satýmen aınalysady. Ondaı oqıǵalar tirkelip jatyr.
Men ózim de birneshe ret osyndaı jaǵdaıǵa tap boldym. Birde ejelgi iri tarıhı qorym sanalatyn Jent qalasynyń ornynda úsh adamnyń jerdi qazyp, kóne tıyndardy izdep jatqan jerinen tústik. Olardyń avtokólikterin sýretke túsirip, tıisti oryndarǵa aryz berdik. Biraq budan eshqandaı nátıje shyqqan joq.
Taǵy birde ejelgi Barshynkent qalasy ornynda qazba jumysyn júrgizý barysynda eki jigittiń qalashyq janynan kóne tıyndardy qazyp alyp jatqanyn kórip, qolǵa túsirdik. Sol jerde polısııa shaqyryp, hattama toltyryldy. Osy oraıda aıta keter jaıt, ishki ister salasynyń qyzmetkerleri qaraqshy arheologter máselesimen jıi betpe-bet kelmegendikten tarıhı-mádenı eskertkishterge qatysty zań talaptaryn bile bermeıdi. Oblystarda osy salaǵa mamandanǵan polısııa qyzmetkerleriniń bolǵany jaqsy edi. О́ıtkeni tártip saqshylary keıde qaraqshy arheologterdi ustaǵan jaǵdaıda da olarǵa qandaı shara qoldanýdy bilmeı jatatyny bar.
– Prezıdent tarıhı jádigerlerimizdi shetel murajaılarynan elge qaıtarý jumystaryn jandandyrý mańyzdy ekenin aıtty. Shetel asyp ketken sol jádigerlerdi elge qaıtarý múmkin be?
– Bul – óte qıyn másele. Biraq biz qol qýsyryp otyrmaı, osy baǵytta jumys istep jatyrmyz. Keńes zamanyna el aýmaǵyndaǵy arheologııalyq eskertkishterde kóbine Máskeý men Lenıngradtan kelgen ekspedısııalar keshendi qazba jumystaryn júrgizdi. Olar tabylǵan jádigerlerdi ózderimen birge alyp ketti. Al 1998 jyly Reseıde jańa zań qabyldanyp, keńestik kezeńde tabylǵan jádigerlerdiń bári Reseı Federasııasynyń murasy bolyp jarııalandy. Endi olardy elge qaıtarý – úkimetaralyq kelissózder arqyly sheshiletin másele.
Bir mysal aıtaıyn. 1946 jyldan 1991 jylǵa deıin «Horezm» arheologııalyq-etnografııalyq ekspedısııasy Aral mańy men Syrdarııanyń tómengi aǵysynda arheologııalyq zertteý jumystaryn júrgizgen. Sol aýmaqtan tabylǵan zattar qazir Máskeýdiń birneshe ǵylymı ortalyǵynda saqtaýly tur. Men qazir jas ǵalym retinde ǴJBM Ǵylym komıteti qarjylandyratyn «Shyǵys Aral mańynyń arheologııalyq muralaryn ózektendirý («Horezm» arheologııalyq etnografııalyq ekspedısııasynyń jańa arhıvtik derekterin júıeleý» jobasy aıasynda jumys istep jatyrmyn. Maqsatymyz – atalǵan ekspedısııanyń arhıvterin, ǵylymı esepterin, dalalyq kúndelikterin, syzbalaryn, áýeden túsirgen sýretterin zertteý, tabylǵan zattardy sýretke túsirý, jarııalanbaǵan jádigerlerin ǵylymı aınalymǵa engizý. Biz buǵan deıin osy taqyrypta birneshe kitap jaryqqa shyǵardyq. Aldaǵy ýaqytta da bul jumystardy jalǵastyra bermekpiz.
– Ulttyq quryltaıda kóterilgen taǵy bir másele – arheologııa salasyna qatysty zańdardy jetildirý. Maman retinde bul qujatqa qandaı ózgerister engizilýi kerek dep oılaısyz?
– Qazir «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jumystary júrip jatyr. Jyl basynda Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi janynan arheolog mamandar, zańgerler, ǵalymdardyń basyn qosqan jumys toby qurylyp, birneshe otyrys ótkizip, zańǵa ózgerister engizýge qatysty usynystar jasady. Onyń ishinde lısenzııa berý máselesi de bar. Máselen, buryn lısenzııa shekteýsiz merzimge beriletin bolsa, budan bylaı belgili bir merzimge ǵana berý usynylyp jatyr. Onyń ózinde arheologııalyq bazasy, zerthanalary bar, kóp jyldan beri osy salada jumys júrgizip kele jatqan ǵylymı ortalyqtarǵa basa mán beriledi. Al tájirıbesi az kúmándi jeke kompanııalarǵa basqa talaptar qoıylmaq.
Odan bólek, arheologııalyq zertteý ortalyqtaryn qurý, tabylǵan tarıhı jádigerlerdi saqtaıtyn ulttyq qor qurý sekildi usynystar bar. Sonymen qatar Ulttyq quryltaıda aıtylǵan máselelerdi qamtıtyn ózge de ózgerister men tolyqtyrýlar engizý kútilip otyr.
– Synnan qorytyndy shyǵarý úshin basqa qandaı jumystar qolǵa alynyp jatyr?
– Prezıdent byltyrǵy Ulttyq quryltaı otyrysynda Arheologııa ınstıtýtyn jańǵyrtyp, jumysyna tyń serpin berý úshin barynsha jaǵdaı jasaýdy tapsyrǵan bolatyn. Nátıjesinde, qazirgi tańda birqatar keleli bastama qolǵa alyndy. Birneshe ǵylymı zerthana ashylyp, jumys istep jatyr. Mysaly, janýarlardyń súıekterin zertteýmen aınalysatyn osteologııa zerthanasy bar. Buryn biz shetelden ǵalymdardy shaqyryp nemese tabylǵan janýarlardyń súıekterin shetelge jiberetin edik. Qazir munyń bárin óz mamandarymyz jasaıdy.
Sonymen birge, ınstıtýt janynan antropologııa zerthanasy quryldy. Ol jerde adam súıekterin zertteıdi. Bizde ázirge genetıkalyq taldaý jasaýǵa múmkindik joq, biraq qazba jumystary kezinde tabylǵan antropologııalyq materıaldardy tirkep, jınaqtap, onyń bazasyn jasaý qolǵa alyndy. Bul bolashaqta genetıkalyq taldaýlar jasaý úshin derekqor retinde paıdasyn tıgizetin bolady.
Odan bólek, tabylǵan zatty ári qaraı zerttep, qalpyna keltirip, ǵylymı aınalymǵa engizetin zerthanamyz bar. Biz arheologııany tek qazba jumysyn júrgizip, jer astynan shyqqan jádigerlerdi mýzeıge aparyp qoıý degen túsinikten arylýymyz kerek. Arheologııalyq zertteýler degenimiz – pánaralyq zertteýlerdiń qorytyndysy, ol jerde fızıka, geografııa, geologııa, geomorfologııa, osteologııa, antropologııa sekildi kóptegen ǵylymnyń basy birigedi. Sonda ǵana arheologııa salasy jańarady, damıdy. Biz osy baǵytta birtindep alǵa jyljyp, tabysqa jetip kelemiz. Aldaǵy ýaqytta da osy baǵyttan taımaı, Prezıdentimiz kótergen máselelerdiń sheshimin tabý jolynda eńbek ete beremiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
