Osyǵan oraı álemde geosaıası ahýal ýshyǵyp turǵan qazirgi aýmaly-tókpeli kezeńde elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatyna jańa serpin berip, ekonomıkany úzdiksiz qoldaý sharalarynan sapaly damýǵa túbegeıli kóshýge baǵyttalǵan batyl da tabandy sheshimder qabyldaý maqsatynda bıylǵy aqpan aıynda burynǵy Úkimet otstavkaǵa jiberilip, atqarýshy bılik basshylyǵy jańartyldy.
Jańa Úkimet alǵashqy batyl qadamyn Prezıdent aldaǵy ekonomıkalyq reformalardyń basty basymdyqtarynyń biri retinde atap kórsetken únemshildikten, ıaǵnı ysyrapshyldyqtan arylýdan bastady. Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń Qarjy mınıstrligine bergen tapsyrmasyna sáıkes respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdiń barlyǵyna tekserý júrgizilip, nátıjesinde 300 mlrd teńgeden astam qarajat ońtaılandyrýǵa usynyldy. Osynshama qarjy memlekettik organdardyń ártúrli forýmdar ótkizýge, áleýmettik zertteýler júrgizýge, issaparlarǵa shyǵýǵa arnalǵan ákimshilik shyǵystaryn qysqartý, ákimshilik ǵımarattar salý jáne olardy jóndeý jumystary sııaqty asa mańyzdy emes jobalar men is-sharalardy qaıta qaraý esebinen únemdeldi. Abaı jáne Soltústik Qazaqstan sııaqty oblystardyń jyldyq bıýdjetine jýyq osy qarajat Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaýǵa jáne ekonomıkanyń negizgi sektorlaryn qarjylandyrýǵa jumsalatyn boldy.
Árıne, bul rette áli de oılanarlyq jaılar bar. Máselen, jurtshylyq tarapynan joǵary jetistikter sportyna jyl saıyn bólinip kele jatqan mol qarjyny, sonyń ishinde syrttan shaqyrylatyn legıonerlerge tólenetin qomaqty jalaqyny da qysqartyp, únemdelgen aqshany buqaralyq jáne balalar sportyna jumsaý týraly usynys keıingi jyldary jıi aıtylyp júr. Bul syn-eskertpe elimizdiń sportshylar komandasy mardymdy nátıje kórsete almaǵan Tokıo jáne Parıj Olımpıadalarynan keıin tipti údeı tústi.
Jalpy alǵanda, Birikken Ulttar Uıymynyń (BUU) Sheshimder qoǵamdastyǵynyń 2024 jylǵy Turaqty damý týraly baıandamasynda Qazaqstan múmkin bolǵan 100 upaıdyń 71,1-in jınap, 167 eldiń ishinde 66-oryndy enshilegeni, ıaǵnı óz pozısııasyn ótken jylǵy deńgeıde saqtap otyrǵany atap ótildi. Elimiz kúnine 2,15 dollardan az kedeılik sheginen tómen ómir súretin adamdar sany (0,6 paıyz) jáne kúnine 3,65 dollardan az kedeılik sheginen tómen ómir súretin adamdar sany (0,9 paıyz) jónindegi kórsetkishti oryndaý arqyly «Kedeılikti joıý» atty 1-maqsatqa qol jetkizdi. Osylaısha, Memleket basshysy alǵa qoıǵan basty mindet – halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý baǵytynda atqarylyp jatqan jumystar óz nátıjesin berip otyr. Bul rette Úkimet jýyrda «Damýshy elderdi erekshe eskere otyryp, eń tómen jalaqyny belgileý týraly konvensııany (131-konvensııa) ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyn ázirlegenin de aıta ketken jón. Aldaǵy ýaqytta Parlament osy qujatty qabyldaǵan jaǵdaıda elimizdegi eń tómengi jalaqy mólsheri qazirgi 85 myń teńgeden 129 731 teńgege deıin ósirilip, odan ári júıeli túrde arttyryla berýi múmkin.
Bıyl memleketimiz keıingi 80 jyldan bergi eń iri tabıǵı apat – 10 óńirde tótenshe jaǵdaı jarııalaýǵa týra kelgen alapat sý tasqynyn bastan ótkerdi. El kóleminde 19 myńnan astam turǵyn úıdi sý basyp, 120 myńnan astam adam, onyń ishinde 40 myń bala qaýipsiz orynǵa kóshirildi. Sol bir qıyn-qystaý shaqta halqymyz birligi bekem, yntymaǵy berik el ekenin kórsetti. Memleket basshysynyń sý tasqyny saldarynan qalyptasqan aýyr jaǵdaıǵa baılanysty Úndeýine jaýap retinde elimizdiń tabysty kompanııalary men «Forbes» tizimine kirgen iri kásipkerleri tabıǵı apat keltirgen zalaldyń ornyn toltyrýǵa 250,5 mlrd teńge bóldi. Osy qarjy esebinen sýda qalǵan baspanalary apattyq jaǵdaıda dep tanylǵan 4769 otbasy jańa úıler men páterlerge ıe boldy. Buǵan qosa turǵynjaıy qıraǵan otbasylar úshin 2 569 jańa úı salynyp jatyr. Búlingen 9 189 nysannyń 8 939-y nemese 97 paıyzy qalpyna keltirildi. 8 853 otbasy turǵyn úılerin qalpyna keltirýge jalpy somasy 49,3 mlrd teńge qarajat aldy. 34 216 otbasyǵa 100 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde (AEK) birjolǵy ótemaqy tólendi, onyń jalpy somasy – 12,6 mlrd teńge. Joǵalǵan birinshi qajettiliktegi zattaryn satyp alý úshin 21 869 otbasyǵa 150 AEK-ke deıingi mólsherde qosymsha tólem berildi, onyń jalpy somasy 9,9 mlrd teńge boldy. Sý tasqynynan zardap shekken shaǵyn jáne orta bıznes ókilderiniń 455 ótinimi qaralyp, olarǵa keltirilgen zalaldy óteý úshin 7,9 mlrd teńge bólindi. Sýǵa ketken mal ıelerine berilgen memlekettik ótemaqy kólemi 2,8 mlrd teńgeden asty.
Memleket basshysynyń bıyl 1 mln-ǵa jýyq otandasymyzdy jumysqa ornalastyrý jónindegi tapsyrmasyna sáıkes bekitilgen О́ńirlik jumyspen qamtý kartalarynda jalpy sany 948 myń adamdy jumysqa ornalastyrý kózdelgen. Birinshi jartyjyldyqta 353 myńǵa jýyq adam jumyspen qamtyldy, onyń 148 myńy – jastar. Osy rette bir aıta keterlik jańalyq – shetelderde jumys isteýge nıettengen jastar úshin halyqaralyq kelisimsharttarǵa sáıkes Shyǵys Qazaqstan, Túrkistan jáne Almaty oblystarynda daıarlyq kýrstaryn uıymdastyrý ortalyqtary ashylmaqshy.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine qaraǵanda, bıylǵy birinshi jartyjyldyqta elimizdiń jalpy ishki óniminiń ósimi 3,3 paıyz boldy. Bul kórsetkish byltyrǵy sáıkes kezeńde 5 paıyzǵa jetken edi. О́tken jylmen salystyrǵanda ekonomıkanyń ósý qarqyny baıaýlaýynyń negizgi sebepteri – saýda, kólik, logıstıka sııaqty salalardyń damýyna teris áserin tıgizgen alapat sý tasqynynyń saldary jáne munaı óndirýdiń 1,6 paıyzǵa azaıǵandyǵy. Biraq jaǵdaı birtindep jaqsaryp keledi. О́ńdeý ónerkásibinde 5,1 paıyz ósim saqtalyp otyr. Sonyń ishinde mashına jasaý óndirisiniń 9,4 paıyzǵa, metallýrgııanyń 8,3 paıyzǵa, hımııa ónerkásibiniń 5,3 paıyzǵa, farmasevtıkalyq ónimderdiń 14,8 paıyzǵa jáne jıhaz óndirisiniń 28,3 paıyzǵa ósýi qamtamasyz etildi. Qurylys kólemi 8,6 paıyzǵa ósti. О́tken 6 aıda jalpy alańy 4,6 mln sharshy metr kóppáterli úıler paıdalanýǵa berildi, bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 5,9 paıyz kóp.
Aýyl sharýashylyǵynyń bıylǵa josparlanǵan ósimi – 11,6 paıyz. О́tken 6 aıda osy salanyń jalpy óniminiń kólemi 3,4 paıyzǵa artyp, 1,6 trln teńge boldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aıdarbek Saparov Úkimet otyrysynda: «Josparlanǵan kórsetkishke egin jınaý naýqany aıaqtalǵannan keıin osy jyldyń ekinshi jartysynda qol jetkiziletin bolady», dep málimdedi. Bıyl respýblıka boıynsha egis alqaptaryn ártaraptandyrý jospary oryndalyp, bıdaı alqaby 450,3 myń gektarǵa qysqartyldy. Esesine maıly daqyldar men qant qyzylshasynyń egistigi sáıkesinshe 608 myń jáne 9,4 myń gektarǵa ulǵaıtyldy. Sýdy kóp qajet etetin kúrish alqaby – 6,9 myń gektarǵa, maqtaniki 16 myń gektarǵa azaıtyldy. Osy jyly alǵash ret kóktemgi egis jumysyna arnalǵan jeńildetilgen kredıt kólemi jyldyq mólsherlemesi 5 paıyzben 580 mlrd teńgege deıin jetkizildi. О́tken jyldary bul soma 180 mlrd teńgeden aspaǵan bolatyn. Jyldyq mólsherlemesi 5 paıyzben otandyq óndiristegi aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń jeńildetilgen lızıng baǵdarlamasy da iske qosyldy. Buıyrtsa, bıyl atqarylǵan agrotehnıkalyq is-sharalar men jazdyń qolaıly aýa raıyna baılanysty eginnen jaqsy ónim alynady degen úmit bar.
Mal sharýashylyǵynda ımportty almastyrý mindetine sáıkes osy jyly 65 taýarly sút fermasyn qurý josparlanyp otyr. Onyń 16-sy bıylǵy birinshi jartyjyldyqta iske qosyldy. Osy maqsatqa respýblıkalyq bıýdjetten 100 mlrd teńge bólindi. Qus fabrıkalaryn qurý jáne keńeıtý boıynsha bıyl 10 joba josparlanǵan. Almaty jáne Qyzylorda oblystarynda osyndaı 2 joba iske asyryldy.
Bıylǵy birinshi jartyjyldyqta elimizde alǵash ret áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderiniń baǵasy arzandaı bastady. Naqty aıtqanda, 9 taýar – sábiz, qaraqumyq jarmasy, un, sút, taýyq eti, kúrish, sıyr eti, tuz jáne qant baǵasy jyl basynan beri orta eseppen 0,2 paıyzǵa tómendedi.
О́tken jyly el turǵyndarynyń 60 paıyzy nemese shamamen 12 mln adam gazǵa qol jetkizdi. Bıyl gazdandyrýdy jalǵastyrý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 194,7 mlrd teńge bólindi. Bul 300 myńnan astam adamdy «kógildir otynmen» qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Osy jyldyń ekinshi jartysynda 276 myńnan astam adam turatyn 68 eldi mekenge gaz jetkizilmekshi.
Memleket basshysynyń 2025 jyldyń sońyna qaraı respýblıkalyq joldardyń barlyǵyn normatıvtik jaǵdaıǵa keltirý jónindegi tapsyrmasyna sáıkes búginde elimizde jalpy uzyndyǵy 12 myń shaqyrym avtomobıl joldaryn kúrdeli jóndeý jáne jańǵyrtý jumystary júrgizilip jatyr. Bul – rekordtyq kórsetkish. Sonyń ishinde 20 jyldan beri jóndeý kórmegen «Jezqazǵan – Petropavl», «Shalqar – Qandyaǵash», «Qaraǵandy – Qarqaraly», «Semeı – Qaınar» jáne «Semeı – Barnaýyl» avtojoldaryn qalpyna keltirý bastaldy.
BUU Sheshimder qoǵamdastyǵynyń 2024 jylǵy Turaqty damý týraly baıandamasynda elimiz densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salalaryndaǵy maqsattarǵa qol jetkize almaǵandyǵy synalǵan. Osy salalardaǵy jaǵdaıdy jaqsartý úshin byltyrdan beri «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» jáne «Jaıly mektep» ulttyq jobalary júzege asyryla bastady. «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» Ulttyq jobasynyń aıasynda bıyl 556 medısınalyq jáne feldsherlik pýnkt, dárigerlik ambýlatorııa salý kózdelgen. Al «Jaıly mektep» ulttyq jobasy aıasynda osy jyly 536 myń oqýshyǵa arnalǵan 302 mekteptiń qurylysy aıaqtalýǵa tıis. Bul 92 úsh aýysymdy jáne oqýshy orny tapshylyǵy bar 249 mekteptiń muqtajdyǵyn sheshýge múmkindik beredi.
Túıindeı aıtqanda, Memleket basshysynyń «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» Joldaýy elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna sony serpin berdi. Ataqty fılosof Senekanyń «Keme qaı portqa baratynyn bilmese, jeli ońynan turmaıdy» degenindeı, Prezıdent aıqyndaǵan bıik maqsat halqymyzdyń rýhyn kóterip, alǵa jeteleıtini anyq.
