«Aýyl amanaty» baǵdarlamasynyń aımaqtarda qanshalyqty qarqyndy júzege asyp jatqanyn baǵamdaý maqsatynda on shaqty oblysty arnaıy aralap qaıttym. Kórgen-bilgen, kókeıge túıgen dúnıe az emes. Bastysy baǵdarlama bir arnaǵa túsip keledi.
2023 jyly «Aýyl amanaty» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 17 myń mıkrokredıt berý josparymen 100 mlrd teńge somasynda qarajat bólindi. Bul aýylda 18 myńnan astam jańa jumys ornyn ashýǵa uıytqy bolmaq. Búginde 14,5 myń mıkrokredıt berildi, onyń esebinen 15,5 myńǵa jýyq jańa jumys orny quryldy. Aýyl halqynyń tabysyn arttyrýdan basqa, jobanyń taǵy bir maqsaty – jeke sharýa qojalyqtary, dıqandar men fermerlerdiń, sondaı-aq qaıta óńdeý kásiporyndaryn biriktiretin aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterin damytý ekenin atap ótken jón.
Baǵdarlamada jyldyq 2,5% syıaqy mólsherlemesi boıynsha 5 jylǵa deıingi merzimge, mal sharýashylyǵy salasyndaǵy jobalar úshin 7 jylǵa deıingi merzimge shaǵyn nesıe berý kózdelip otyr. Onyń ıgiligin kórip otyrǵan aǵaıyn da bar. Shaǵyn nesıeniń eń joǵary somasy – 9,2 mln teńge. Al aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterin damytý úshin 29,5 mln teńgege deıin nesıe beriledi. Búginde 6,2 mlrd teńgege 300-ge tarta kooperatıv qarjylandyryldy. Kooperatıv boıynsha tómende keńinen toqtalamyn. Bul óte qolaıly ári qajetti baǵyttardyń biri.
Baǵdarlamanyń tıimdiligin túsinip, jumysty júıeli atqaryp otyrǵan Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Qyzylorda men Túrkistan oblystaryn erekshe atap ótýge bolady. Jobany iske asyrý nátıjesinde: 1 215 jobaǵa qoldaý kórsetilip, 1 701 jumys orny qurylady degen jospar bar. Ataýly áleýmettik kómek alýshylar sany 90 otbasy nemese 360 adamǵa qysqarady, al ortasha jalaqyny 125%-ǵa ulǵaıtý kózdelgen. Anyqtalǵan aýyl okrýgteri boıynsha júrgizilgen saýalnamalar men skrınıng nátıjesinde ár aýyldyq okrýgtiń mamandandyrylýyna qaraı basym baǵyttar kartasy ázirlendi.
«Aýyl amanaty» jobasyn qolǵa alǵandaǵy negizgi múdde jalǵyz-aq – turǵyndardyń aýyldan alystap ketpeýin, eldi mekenderdiń qaı maǵynasynda da gúldenýin, aýyl sharýashylyǵy salasynyń órkendeýin qamtamasyz etý. О́ıtkeni el turǵyndarynyń 37 paıyzy qazir aýylda turady. О́kinishtisi, turaqty jumystyń joqtyǵyn alǵa tartyp, qalaǵa kóship jatqan jastar sany keıbir aımaqta az emes. Kóptegen ata-ana balalarynyń aýylda qalmaı, qalada jumys istegenin jón dep sanaıdy. «Balam qalada, bıznespen aınalysyp júr» deýi de múmkin. Qazaqy bolmys sondaı. Alaıda perzentteri eki qolǵa bir kúrek tappaı, tıtyqtap kún kórip, bazarda arba ıterip júrýi ǵajap emes. Kóptegen jastarymyz shynynda da ortalyqqa kelip, kásibiniń násibin kórip júr. Biraq báriniń birdeı joly bola bermeıtini anyq qoı. Odan da óziniń týǵan ólkesinde, qara shańyraǵynda adal eńbegińniń nesibesin tergeni durys emes pe? Bul da bizdiń óskeleń urpaqtyń sanasynda júretin negizgi suraq bolýǵa tıis. Sebebi qazir eldi mekenderden ortalyqqa kóship ketkenderdiń 60 paıyzy jastar bolyp otyr. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin memleket usynyp otyrǵan zor múmkindikterdiń keleshegi týraly aqparattyq-túsindirme jumystary áli de durys júrgizilse degen oı túıdim. Bul ásirese, aýdan, aýyl ákimdikteri myqtap qolǵa alatyn sharýa.
Aldymen oblys ortalyqtarynda ǵana emes, aýdandar men aýyldardyń ózinde áleýmettik-ekonomıkalyq damý jospary qurylýǵa tıis. Máselen, bizdiń kóptegen aýyldarda damý jospary joq. Bul jospar bolsa eldi mekenderdegi túrli baǵytty tolyq qamtıtyn edi. Bir mysal keltireıin. «Amanat» partııasy júrgizgen skrınıngke sáıkes, Aqtóbe oblysy bir jylda 65 ónim túrin tutynady. Onyń 13 túri o bastan oblysta shyǵarylmaıdy. Aldaǵy ýaqytta bul jumysty da qolǵa alady degen úmit bar. О́ńir 65 ónim túriniń 7 túrimen ǵana 100 paıyz qamtamasyz etilgen. Al ózge ónimderdi shetelden ımporttaıdy. Taýyq 5,4 paıyzyn ózderi turyp jatqan aımaqtan alsa, qalǵan 94,6 paıyzy – ımport. Iаǵnı bir óńir bir jylda tek taýyq etin alý úshin 11 mlrd teńgeni ózge eldiń qazynasyna quıady. Eseptep kórseńiz sol qarajatqa eldi mekenderde qanshama jumys ornyn ashýǵa bolatyn edi. Bir qyzyǵy, aýyldaǵy aǵaıynnyń kóbi taýyq ósirýge daǵdylanbaǵan. Bir otbasynyń 500 taýyǵy bolsa, kúnine 360 jumyrtqa alady eken. Sony arzanǵa baǵalaǵannyń ózinde bir kúnde 20 myń teńge tabys túsedi. Bir aıda 500 myń teńgege jýyq taza paıda quıylyp turǵan shańyraqtyń jaǵdaıy jaman bola ma? Qobda aýdanynda Jumaǵalıevter áýleti turady. Basynda 500 taýyq alǵan. Qazir ózderi ǵana emes, ózge jerlesterin jumyspen qamtyp, tolyq bir aýdan ortalyǵyn jumyrtqamen qamtamasyz etip otyr. Oblys boıynsha 200 myń taýyq berildi. Sonyń nesibesin kórip, kásipterin damytyp otyrǵan aǵaıynnyń tirshiligine qalaı qýanbaısyń. Taýyq ósirýge ǵana emes, aýyldastar arasynda bir-biriniń sharýashylyqtarynda eńbek etýge namystanatyn azamattar da joq emes. Aı saıyn jalaqy tólep, turatyn úıińdi berip otyraıyn dese de kelispeıdi. Bizdiń kóptegen aımaqtaǵy negizgi máselelerdiń biri osy. Jumys qolynyń jetispeýshiliginen iri sharýa qojalyqtarynyń ıeleri ózge óńirlerdiń turǵyndaryna júginýge májbúr.
Aýyldyń máselesi sheshilmeıinshe, qalanyń máselesin sheshe almaımyz. Sony eshqashan esten shyǵarmaý qajet.
Sondyqtan biz ár aýdan, ár aýyl ǵana emes, ár aýlaǵa jaǵdaı jasaý tetikterin oılastyra bastadyq. Oǵan túrtki bolǵan sebepter de jetkilikti. Bir ǵana mysal keltireıin. Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdanynda Qutym Qasenov degen jetpisten asqan aqsaqal bar. О́z úıindegi 600 sharshy metr aýmaqqa jylyjaı salyp, qııar, qulpynaı, kók jýa, askók, júzim ósirip otyr. Eshkimniń kómeginsiz-aq tamshylatyp sýarý tehnologııasyn jasap alǵan. Sol zeınetker bir jylda 9 tonna taza, tabıǵı ónim alady. Osyndaı qarııalardy kópke úlgi qylý arqyly, jastardy yntalandyrý mańyzdy. Zeınetker memlekettik baǵdarlamalarǵa qatyspaı-aq qyrýar sharýany atqaryp júr. Demek, árkimniń ynta-jigeri bolsa qoldan keletin is qoı. «Jerdiń jerge qaratpaıtynyn» jaqsy biletin Qutym Qasenovteı azamattar jetkilikti. О́z aýlasynan 18-30 tonnaǵa deıin ónim alatyn el turǵyndary bar. Oılap kórińiz. Ár aýlada osynsha ónim alyp otyrǵan jandar bolsa, búkil aýyl jumylsa qanshama myń tonna ónim alar edik. Men basynda aıtyp ketken aqparattyq jumys arqyly da osyndaı qarapaıym eńbek adamdaryn jan-jaqty nasıhattaý qajet.
Aýyldardyń damý jospary qolda bolsa, ár aýdan qandaı tuqym egý kerektigin, nendeı daqyldy kóbirek óndirý qajettigin josparlap, sharýalardy sol baǵytqa buryp otyratyn edi. Aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń qaısysy suranysqa ıe? Sony sorttap, rettep, ekshep, bólip, ne qajet sony egip otyrý júıesin qolǵa alsa degen tilek bar. Bul aldymen joǵaryda aıtyp ketken turǵyndar tutynatyn ónimderdi ózgeden emes, óz elimizden, týǵan aımaqtan alyp otyrýǵa jol ashady. Máselen, Abaı oblysynda baǵdarlama arqyly bólingen qarjynyń 80 paıyzyna, Jambyl oblysy 90 paıyzyna mal alǵan. Sonda halyq etten basqa taǵam túrin tutynbaı ma? Prezıdentimiz bólingen qarjyny tıimdi paıdalanyp, halyqqa qajet ónim shyǵarý kerek degenin eskersek, bir aýyldan ekinshi aýylǵa mal satýdy toqtatý kerek. Odan sol aýylda ettiń de, súttiń de kólemi óspeıtini aıdan anyq.
Árbir qanatqaqty jobada kemshilikter bolýy da túsinikti. Sodan sabaq alyp, alǵa qaraı durys qadam jasaı alamyz ba, másele sonda. Jaqsy mysaldar da barshylyq. Máselen, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy 37 aýyl jumyssyzdyqty tolyq joıǵan. Bul jaqsylyq basqa óńirlerge de juǵysty bolsa, qalada jóndi jumys, jaıly baspana taba almaı júrgen myńdaǵan azamat týǵan ólkelerine qaıtyp keledi degen úmitimiz de joq emes. Ásirese shekaralas aýdandardaǵy aýyldarǵa qaıtyp kelse jaqsy bolar edi. О́ıtkeni shekara boıyndaǵy mekender úlken strategııalyq mańyzǵa ıe. Memleket basshysy da eldiń shebinde ornalasqan aýdandar men aýyldardy barlyq jaǵynan damytýdy qadaǵalap otyr.
«Aýyl amanaty» baǵdarlamasy aıasynda qolǵa alynǵan «Taýarly nesıe» jobasy týraly kóptegen turǵynymyz estimegen de eken. Kóbiniń kepilge beretin dúnıesi bolmaǵandyqtan «Aýyl amanaty» baǵdarlamasyna qatysa almaıdy. Soǵan baılanysty aýylda turatyn atymtaı jomart azamattardyń kómegimen eshqandaı paıyzsyz, kepilsiz «Taýarly nesıe» jobasyn Aqtóbe oblysynda júzege asyrdyq. 4 800 mal basy halyqqa taratylyp berildi. 460-qa jýyq otbasynyń máselesi sheshildi. Jobanyń maqsaty – áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasylardy kásipkerlikke tartý jáne jeke tabysyn arttyrý. Tetigi de óte qolaıly. Memlekettik bıýdjetten bir tıyn jumsalmaıdy. Ár aımaqtaǵy iri sharýa qojalyqtary esebinen aýyl turǵyndaryna mal túrinde «Taýarly nesıe» beriledi. Máselen, iri qara maldyń analyǵy on bastan, qoı analyǵy on bes-jıyrma bastan, bıeler bes bastan bastap úlestiriledi. Osy nesıe túrine qol jetkizgisi kelgen azamat jergilikti atqarýshy organǵa qandaı maldyń túri, qansha bas kerektigin aıtyp, ótinim beredi. Jergilikti atqarýshy organ qaryz alýshydan tıisti qujattardy alǵannan keıin taýarlyq nesıe berýshi operatordy anyqtaıdy. Taýarly nesıeni maquldanǵannan keıin qaryz alýshy men qaryz berýshi arasynda taýarlyq nesıe berý týraly úsh jaqty shart jasalady. Demek, maldy bergen kásipkerdiń táýekeli bolmaıdy. О́ıtkeni aýyl ákimi kepil retinde qol qoıyp otyr. Alynǵan mal 7 jyldan aspaıtyn merzimge beriledi. Tólderdiń belgili bir mólsheri qaryz berýshige qaıtarylady. Beriletin tól 50%-dan aspaıtyndaı bolýy shart. Taǵy bir tıimdiligi – nesıe berilgen soń 1 jylǵa deıin kanıkýl alýǵa bolady (2 taraptyń kelisim boıynsha). Bul – bıznesti damytyp alýǵa óte jaqsy múmkindik. Keı aımaqtarda nesıeni mal sútimen ótep jatqandar bar. Bul sharýa men nesıe alýshy kelisiminiń aıasynda júzege asyrýǵa bolatyn qolaıly tetikter.
«Aýyl amanaty» baǵdarlamasynyń ajyramas bir bólshegi – kooperatıvter qurý. Kooperatıv qurǵan sharýashylyqtar qajetti tehnıkany satyp alsa, 50% ınvestısııalyq sýbsıdııa ala alady. Qaraǵandy oblysynyń, Abaı aýdanynda sút ónimderin óndirý sehy jumysyn 2019 jyly bastapty. Al aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvi 2017 jyly qurylǵan. Kooperatıv músheliginde 100-ge tarta adam bar eken. Jeke kásipker Berden Basharov basqaratyn seh jumysy jyl ótken saıyn ónim kólemin arttyryp otyr. Muzdatqysh, sút, qaımaq pasterleýge arnalǵan apparattar, birneshe tonna sútti tartatyn seperator, sary maı men qurt daıyndaıtyn apparattar jáne ózge de qurylǵylary jetkilikti. Sút sehynda Berden aǵamyzdyń eki balasy Aqjol men Aqtilek birge jumys isteıdi. Sonymen qatar sút sehyndaǵy on bes jumysshynyń altaýy jumyspen qamtamasyz etetin ortalyqtan kelgen. Seh táýligine 2-3 tonna sútti qabyldap, qaımaq, sary maı, irimshiktiń birneshe túrin, tipti brynza jasap shyǵarady. Bul sút ónimderin Astana, Qaraǵandy, Almaty qalalaryna jóneltedi. Bıyl sehta jóndeý jumystary júrgizilip, kúnine 10 tonna sútti óńdeý mejesine talpynyp jatyr eken. Shetelden qosymsha gomogenızator, dısprıgator qurylǵylary alynyp, iske qosylǵan. Jeke basynda birde-bir maly bolmasa da táýekelge bel býǵan osy azamatqa o basta aýdan, óz aýylynyń turǵyndary ǵana emes, óz uldary da senbegen. Eki uly qalaǵa qonys aýdarǵan. Keıin ákeleriniń atqaryp otyrǵan isi tıimdi ekenin túsinip, aýyldaryna qaıtyp kelgen. Tamasha mysal.
Túrkistan oblysy kooperatıv boıynsha 112 sharýashylyqtyń basyn biriktirip, tıimdi jumys istep otyr. Batys Qazaqstan oblysy da «Bir aýyl – bir kooperatıv» múddesine jumylǵan. Taǵy bir toqtala ketetin jaıt – mal ónimderin óńdeý máselesi. Qazir baıaý bolsa da bul is jolǵa qoıylyp keledi. Ulytaý oblysynyń, Jańarqa aýdanynda jylqy etin óńdep, konservilep jan-jaqqa jóneltý jumystary bastalmaqshy. Bul – ózge de óńirlerge úlgi bolatyn qadam.
Bolashaqta bizdiń eldi alǵa súıreıtin qozǵaýshy kúsh aýyl sharýashylyǵy bolary sózsiz. Jaqynda aýyl sharýashylyǵy baǵytyn qoldaýǵa baılanysty 27 talapty qysqartyp, 7-aq talap qaldyrdyq. Demek, tirshiligimdi bastap, sharýamen aınalysamyn degen el turǵyndaryna tosqaýyl da azaıdy.
Aýyl sharýashylyǵyn damytýmen qatar atqarylatyn mindetter qatarynda eldi mekenniń bilim, baılanys salasyn, ınfraqurylymyn damytý, mádenı oshaqtaryn jandandyryp, densaýlyq saqtaý salasyn da serpiltý erekshe mańyzǵa ıe. Bul rette de memleket te jumystardy ret-retimen atqaryp jatyr.
«Aýyldaǵy turmystyń qaladaǵy sııaqty jaıly bolýyna kúsh salamyz. Igerilmeı bos jatqan jerlerdi memlekettiń menshigine qaıtarý jumystaryn tyń qarqynmen jalǵastyramyz. Aýyldyq jerlerdi damytýdyń keshendi tujyrymdamasy qabyldanady. Búkil elimizde aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri qurylady. Jeke qosalqy sharýashylyqtardyń teń jartysy sonyń quramyna kiredi. Aýyl sharýashylyǵy salasynda 350 myńnan astam jańa jumys oryndary ashylady», degen edi Memleket basshysy. Bul búkil el turǵyndarynyń eńsesin tiktep, halyq kóńiline zor senim uıalatty.
«Aýyl amanaty» baǵdarlamasy osy júrisinen jańylmaı, kemshin tusy jetilip, qamtý kólemi ulǵaıa tússe az jylda aýyl azamattarynyń da jaǵdaıy ońalyp qalary kúmánsiz.
Eraly TOǴJANOV,
Premer-mınıstr keńesshisi
