О́ńirler: Ál-aýqat deńgeıi árqıly

Osy oraıda Ekonomıkalyq zertteý­ler ınstıtýty (ERI) eki jyldan beri Azııa damý bankimen birlesip, óńirlik ál-aýqat ındeksin ázirlep keledi. Onyń negizine Eýropalyq áleýmettik zertteý, Dúnıejúzilik qundylyqtar sholýy, Eýropalyq qundylyqtar zertteýi, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń Jaqsy ómir ındeksi sııaqty ozyq tájirıbeler alynyp, statıstıka men saýalnama derekteri paıdalanylǵan.

Atalǵan zertteýge súıensek, 2022 jylmen salystyrǵanda 2023 jyly elimizdiń 10 oblysy men 2 megapolısinde turǵyndardyń ál-aýqaty birshama artqan. Ásirese Jambyl oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaı-kúıi ózge óńirlerge qaraǵanda jaqsara túsken. Jambyldyqtardyń qarjylyq ál-aýqaty 10 baldyq kórsetkish boıynsha aldyńǵy jylǵy 5,27 baldan 6,91 balǵa deıin kóterilgen. Kúnkórisi tómen adamdar sany 1,3 ese azaıǵan. Oblysta «Bilim men daǵdy» kórsetkishi ǵana nasharlaǵan.

Syr óńirinde de oń ózgeris bar. Qyzylordalyqtardyń qarjylyq ál-aýqaty 5,92 baldan 6,97 balǵa deıin ósken. Alaıda óz jumysyna qanaǵattanbaıtyn adamdar sany 1,4 ese kóbeıgen.

Túrkistan oblysy turǵyndarynyń qarjylyq ál-aýqaty 6,12 baldan 6,21 balǵa deıin jaqsarǵan. Biraq mektepke deıingi jáne orta bilim nysandaryna qanaǵattanýshylyq tıisinshe 0,8 paıyzǵa jáne 4,3 paıyzǵa azaıǵan.

Qaraǵandy oblysy turǵyndarynyń qarjylyq ál-aýqaty 5,47 baldan 6,36 balǵa deıin artqan. Alaıda óz jumysyna qanaǵattanbaıtyn adamdar 1,7 ese kóbeıgen. Kómirli óńirde respondentterdiń 52,3 paıyzy medısınalyq kómekke renish bildirgen.

Batys Qazaqstan oblysy turǵyn­da­rynyń qarjylyq ál-aýqaty 5,9 baldan 6,4 balǵa deıin artqan. Soǵan qara­mastan, qarjylyq qıyndyqtarǵa tap bolǵan adamdar 1,2 ese kóbeıgen. О́z jumysyna qanaǵattanbaıtyndar sany 1,8 ese ulǵaıǵan.

Atyraý oblysy turǵyndarynyń qarjylyq ál-aýqaty 6,24 baldan 6,92 balǵa deıin jaqsarǵan. Alaıda óz ju­my­syna qanaǵattanbaıtyn adamdar 3 ese kóbeıgen. Buǵan qosa, densaýlyǵyn teris baǵalaǵandar sany 2 ese ulǵaıǵan. Atyraýlyqtar aýanyń lastaný deńgeıi áli joǵary dep sanaıdy.

Mańǵystaý oblysy turǵyndarynyń qar­jylyq ál-aýqaty 5,9 baldan  6,6 balǵa deıin artqan. Áıtse de qarjylyq qıyn­dyqtarǵa tap bolǵan adamdar qatary áli de qalyń. Sondaı-aq medı­sınalyq mekemeler qyzmetine renishti adamdar 85,8 paıyzǵa deıin kóbeıgen. О́ńirdegi sybaılas jemqorlyq deńgeıi 6,04 baldan 8,17 balǵa deıin sharyqtap ketken.

Abaı oblysynda turǵyndardyń qarjylyq ál-aýqaty 5,76 baldan 6,85 balǵa deıin jaqsarǵan. Buryn Semeı ıadrolyq synaq polıgony ornalasqan óńirde qorshaǵan ortanyń sapasy nasharlap, densaýlyǵyn teris baǵalaǵan respondentter 1,6 ese kóbeıgen.

Shyǵys Qazaqstan oblysy tur­ǵyndarynyń qarjylyq ál-aýqaty 5,81 baldan 6,19 balǵa deıin artqan. Soǵan qaramastan, óz qyzmetin laıyqty dep baǵalaý kórsetkishi 8,21 baldan 7,64 balǵa deıin tómendegen. Respondentterdiń 74,7 paıyzy – qorshaǵan ortanyń qaldyqtarmen lastanýyna, 64,7 paıyzy aýanyń nasharlaýyna alańdaýshylyq bildirgen. Densaýlyǵyn teris baǵalaǵan adamdar 1,7 ese kóbeıgen. Kendi Altaı óńirinde jemqorlyq údep, 5,06 baldan 7,07 balǵa jetken.

Pavlodar oblysy turǵyndarynyń qarjylyq ál-aýqaty 5,44 baldan 5,55 balǵa deıin jaqsarǵan. Kúnkórisi qıyn adamdar sany 11,4 paıyzǵa kóbeıgen. Pavlo­darlyqtardy oblysta kisi ólt­i­rý koeffısıentiniń 1,9 ese ósýi jáne ólimmen aıaqtalǵan jol-kólik oqıǵalary sanynyń 1,6 ese artýy erekshe alańdatyp otyr. О́nerkásipti óńirde qorshaǵan ortanyń sapasy nasharlap, densaýlyǵyn teris baǵalaǵan adamdar 6 paıyzǵa kóbeıgen.

Almaty qalasy turǵyndarynyń qar­jylyq ál-aýqaty 5,8 baldan 5,98 balǵa deıin jaqsarǵan. Alaıda ońtústik astanadaǵy ekologııalyq jaǵdaı na­shar­laǵan. Respondentterdiń 87,3 paıy­zy aýanyń lastaný deńgeıi joǵary dep eseptegen. Densaýlyǵy syr bergen adamdar sany 2,1 ese kóbeıip ketken.

Astana qalasy turǵyndarynyń qarjylyq ál-aýqaty 5,74-ten 6,38 balǵa deıin artqan. Alaıda elordadaǵy ekologııalyq jaǵdaıǵa alańdaýshylyq bildirgender 1,2 ese kóbeıgen. Bas shahar turǵyndarynyń densaýlyq jaǵdaıy nasharlap, respondentter megapolıstegi medısınalyq kómektiń sapasy joǵary emestigin jáne aýrýhana azdyǵyn atap kórsetken.

О́kinishke qaraı, ótken jyly 7 oblys pen 1 megapolıs turǵyndarynyń qarjylyq ál-aýqaty kemip ketken. Ásirese Soltústik Qazaqstan obly­syndaǵy (SQO) jaǵdaı máz emes. SQO turǵyndarynyń qarjylyq ál-aýqaty 6,11 baldan 5,96 balǵa deıin tómendegen. Kún kórisi qıyn adamdar sany 6,5 paıyzǵa ulǵaıǵan. О́ńirde óz jumysyna razy emes adamdar eki ese kóbeıgen.

Qyzyljar óńiriniń jalǵyz artyq­shylyǵy – jemqorlyqtyń azdyǵy. Bul kórsetkish 3,9-dan 3,2 balǵa deıin tómendegen. Sarapshylardyń pikirine qaraǵanda, demografııalyq jaǵdaıy jyldan-jylǵa nasharlap bara jatqan SQO-nyń túıindi problemalaryn sheshýge keshendi tásil qajet.

Aqtóbe oblysynda ótken jyly qarjylyq ál-aýqat 6,11 baldan 4,6 balǵa tómendegen, ıaǵnı kúrt kemigen. О́z jumysyna kóńili tolmaıtyn adamdar sany úsh ese ulǵaıǵan. О́ńirde qorshaǵan ortanyń jaǵdaıyna alańdaǵan turǵyndar 1,5 ese kóbeıgen.

Byltyr Ulytaý oblysy turǵyn­darynyń qarjylyq ál-aýqaty 5,9 baldan 5,73 balǵa deıin nasharlaǵan. Jumysyna kóńili tolmaıtyndar 1,8 esege kóbeıgen. Densaýlyq jaǵdaıyn teris baǵalaǵan ulytaýlyqtar sany 1,8 esege ósken.

Aqmola oblysynda byltyr qarjy­lyq ál-aýqat deńgeıi aldyńǵy jylǵy 6,05 baldan 5,76 balǵa deıin tómendep ketken. О́z jumysyna razy emes adamdar sany 2,6 paıyzdan 5,3 paıyzǵa deıin kóbeıgen. О́ńirde sybaılas jemqorlyq kórsetkishi 4,3 baldan 5,8 balǵa deıin ulǵaıǵan. Densaýlyǵyn teris baǵalaıtyn respondentter 1,6 ese kóbeıgen. Oblysta aýrýhana jetkiliksizdigi de sezilip otyr.

Qostanaı oblysynda qarjylyq ál-aýqat kórsetkishi 5,69 baldan 5,57 balǵa deıin tómendep ketken. О́z qyzmetin laıyqty dep baǵalaý kórsetkishi 8,31 baldan 7,24 balǵa deıin kemigen.

Almaty oblysy turǵyndarynyń qarjylyq jaǵdaıy 5,96 baldan 4,44 balǵa deıin nasharlaǵan. О́z jumysyna kóńili tolmaıtyndar 2,4 ese kóbeıgen. Balabaqsha men mektep qoljetimdiligi 1,2–1,5 ese kemigen. Densaýlyǵyn teris baǵalaǵandar 1,7 ese ulǵaıǵan.

Jetisý oblysy turǵyndarynyń qarjylyq ál-aýqaty 6,04 baldan 5,24 balǵa deıin tómendegen. Densaýlyǵyn teris baǵalaǵan jetisýlyqtar 2,3 ese kóbeıgen. Oblystaǵy jemqorlyq 5,34 baldan 5,82 balǵa deıin órshigen.

Shymkent qalasy turǵyndarynyń qarjylyq ál-aýqat kórsetkishi 6,47-den 6,08 balǵa deıin nasharlaǵan. О́z jumysyna qanaǵattanbaǵan adamdar 1,3 ese kóbeıgen. Shymkenttikterdi aýanyń lastanýy jáne qaldyqtar máselesi tol­ǵandyrady.

Nazar aýdararlyq jaıt – barlyq óńirde derlik kólik qatynasy men avtomobıl joldarynyń jaı-kúıi jáne kommýnaldyq qyzmetter sapasy nasharlap, turǵyndardyń renishin týǵyzyp tur.

Túıindeı aıtsaq, sarapshylar óńirlik teńsizdik qazir damyǵan elderde de, damýshy elderde de kúrdeli problemaǵa aınalyp otyr dep sanaıdy. Ol kez kelgen memlekettiń ekonomıkalyq áleýetin shektep, áleý­mettik turaqtylyqqa qaýip tóndirýi múmkin. Sondyqtan Úkimet artta qalǵan óńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn jedeldetip, tur­ǵyndardyń ál-aýqat deńgeıin art­tyrýǵa jete mán berse, quba-qup.