Aýyl – eldiń altyn besigi

«Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA vıse-prezıdenti, akademık Tilektes Espolovtyń «Aýyl – altyn tamyr» atty maqalasyn oqı otyryp, ultjandy azamattyń qazaq aýylynyń taǵdyryna degen shynaıy janashyrlyq kózqarasyna rızashylyǵymdy bildirip, ún qosýdy jón sanadym. Tárbıe tal besikten bastaý alady desek, sámbi taldyń ıilip tal besikke aınalar orny aýyl ekeni beseneden belgili. Halyqtyń ıgi mádenı dás­túrleri: izettilik, qaıyrym­dylyq, meıirim­dilik, qonaq­jaılylyq, ımandylyq, barlyq úlgi-ónegeniń kórinisi aýyldan bastalady. Demek, adamı qun­dy­lyqtardyń negizi aýyldyq tárbıede desek, qatelespeımiz. Búgin­gi ǵulama da, aqyn da, dana da keshe­gi aýylda asyr salyp oınap, aýyl­da ósip, tárbıelengeni taǵy da bar. Ulttyq salt-dástúrlerimizdiń qaımaǵy buzylmaı aýyl ómirinde bite qaınasyp saqtalyp keledi. Aranyn ashqan, jolyndaǵynyń bárin joıqyn kúshpen eriksiz ilestirip kele jatqan jahandaný dáýi­rinde ımandy ul men ıbaly qyz tárbıesinde aýyldyq tárbıeniń orny erekshe. Ulttyq sana-sezim, rý­hanı baılyqtyń qaınar kózi de aýylda. Kishipeıildilik, baýyr­maldylyq syndy asyl qasıet­terdi aýyl aqsaqaldary men abyz­darynyń, dýaly aýyz qarııalary men aq jaýlyqty analarynyń tárbıesinen alarymyz sózsiz. Osy oraıda, aýylǵa qoldaý kórsetý baǵdarlamasynyń bolýy da, onyń quptalýy da, ómirge engizilýi de zańdy qubylys. «Aýyl – altyn tamyr» maqala­synyń da negizgi túp-tamyry osy aýyldy qoldaýǵa, gúldendirýge, sol arqyly egemen elimizdiń jarqyn kelesheginiń irgetasyn qalaýǵa baǵyt­talǵan, zaman talabyna saı jazylǵan tolǵaý dep esepteımin. Oǵan sebep, avtordyń «Qoǵamdyq jandandyrý ınstıtýttary aýyl­dyń áleýmettik máselelerin jan- jaqty zertteýleri kerek. Sol sebepti aýylǵa jańa serpin, keń tynys beretin kez keldi. Aýyldy kóterý isi – ár qazaqty qadirleý degen ulttyq ustanymdy kórsetedi», dep janashyr, perzenttik aq nıetin bildiredi. Árıne, mundaı usynysqa qosylmaýǵa bola ma? Barlyǵymyz­dyń altyn tamyrymyz aýyl ekenin bilip qana qoımaı, sony jastarǵa nasıhattaýǵa, aýyldy damytýǵa, býynaralyq baılanysty qalpyna keltirýge bar ynta-jigerimizben ju­mys jasaýymyz kerek. Halqynyń 60 paıyzdan astamy aýyldyq jerde turatyn Syr jutshylyǵy úshin aýyldy kóterý ózekti másele. Qazirgi tańda bul baǵytta jasalyp jatqan ıgi ister ushan-teńiz, tek solar toqtap qalmaı, jalǵasyn taýyp, aýyl ınfraqurylymynyń damýyna ózindik úlesin qossa degen tilek bar. «Jańa zamannyń jańa talaptaryna beıimdelip, kez kelgen ózgeristi qabyldaý úshin eń aldy­men ulttyq bolmys pen rýhanı qun­dylyqtardy saqtaı otyryp, tereń bilim men zerdeli ǵylymdy damytý shart», deıdi avtor. О́te oryndy aıtylǵan sóz. Bizdiń qoǵamda tereń bilim men zerdeli ǵylymdy damytý jolǵa qoıylǵanymen ulttyq bolmys pen rýhanı qundylyqtardy saqtaý máselesi aqsap jatatyny aqıqat. «El bolamyn deseń, besigińdi túze» deıdi Áýezov. Kez kelgen memleket óziniń alǵa qaraı qarqyndy damýyn, bolashaq jetistikterin ósip kele jatqan óskeleń urpaqpen baılanystyrady. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev «Qazaqstannyń bolashaǵy jastar­dyń qolynda» dep atap aıtqan bolatyn. Sondaı-aq, sol jastardyń el saıasatyna aralasýyna, ulttyq qundylyqtarymyzǵa izgilikpen qaraýyna barlyq jaǵdaı jasap otyr. Osy baǵytta «Nur Otan» partııasynyń sezinde qabyl­danǵan Doktrınada ulttyq qundy­lyqtarymyz jáne tól mádenıe­timizge, qazaq otbasynyń tálim-tárbıesine mán berýi barshanyń kóńilinen shyqty. Avtordyń «Ǵalym retinde aıtar bolsam, bizdiń eldiń azyq-túlik qaýipsizdiginiń tórkini aýylda ekenin uǵynýǵa tıispiz. Bul rette aýyldyń jahandyq ekonomıkalyq úderiske engenin eskerýdi búgin­gi álemdik ekonomıkalyq jaǵdaı anyq baıqatty», deýiniń ózi Mem­­leket basshysynyń álem­dik ekonomıkadaǵy kúrdeli jaǵ­daı­lardy eskere kele, el damýynyń negizgi baǵyty aýyl­sharýashylyq ónimderin óndirý jáne azyq-túlik ónerkásibin órken­detý bolyp esepteledi deýimen sabaqtasady. Al bul jumystar atqa­rylýy úshin eń aldymen aýyl turǵyn­darynyń ómir súrý deńgeıi joǵary bolýy tıis, ol úshin eldi mekenderdi abattandyrý, turǵyndarynyń ómir súrýine, kásipkerlikpen aınalysýyna qolaıly jaǵdaı jasalýy qajet. Osy baǵytta «Nur Otan» par­tııa­sy «Bizdiń aýyl» atty partııa­lyq jobasyn usynyp, iske asyrý ústinde. Mundaı ıgi shara osy­men shektelmeıtinine senimimiz mol. Búgingi kúni elimizdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq deń­geıi jyldan-jylǵa artyp, ómir súrý sapasyn jaqsartýda Elbasynyń sarabdal saıasatynyń nátıjesinde aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa óte úlken kóńil bólinip otyr. Ekonomıkalyq zertteýler qory­tyndysy boıynsha Qa­zaqstannyń ishki ekonomıkasy quldyrap ketpes úshin aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa úlken mán berilýi tıis eken. Osy ba­ǵytta oblysymyzda birshama jumystar atqarylyp jatyr. Mysaly, qoı sharýashylyǵyn damytý úshin «Altyn asyq», jylqy sharýashylyǵy úshin «Qulan» baǵdarlamalary qabyldanyp, usaq sharýa qojalyqtaryn biriktirý jumystary qolǵa alynýda. Oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaevtyń aımaq halqy aldynda bergen esebinde «Aımaq ekonomıkasynyń negizgi tireginiń biri – aýyl sharýashylyǵy» dedi. О́tken jyly atalǵan salany qoldaýǵa bıýdjetten 8 mıllıard teńge qarajat bólindi. Ol 2013 jylmen salystyrǵanda 50 paıyzdaı artyq. Qazirgi tańda Jalaǵash elevatoryndaǵy zaýytty montajdaý jumystary aıaqtaldy. Bul kúrish óńdeý kólemin 3 esege arttyrady. Asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtý jumysy júıeli túrde júrgizilip keledi. Veterınarııalyq baqylaý qyz­meti óz aldyna bólek oblystyq basqarma bolyp quryldy. Veterı­narııalyq beketter úshin 133 ǵımarat, avtokólik pen kerekti jab­dyqtar satyp alýǵa 425 mıllıon teńge bólindi. Byltyr 6,7 myń tonna balyq aýlandy. Balyq óńdeıtin 8 zaýyt jumys isteıdi, olar jylyna 11 myń tonna balyq óńdeı alady. Avtordyń «aýylǵa ózgeris pen jańalyqty ákeletin bilim men ǵy­lym. Bilim mekemeleriniń túlekteri jańa formattaǵy aýyldyń temir­qazyǵyna aınalýy tıis» degen ýájimen de tolyq kelisemin. Osy oraıda I.Ábdikárimov atyn­daǵy Qyzylorda agrarlyq tehnıkalyq kolledji týraly aıtyp ótkim keledi. Bastaýyn sonaý 1930 jyly Qazaly maldárigerlik-zooteh­nıkalyq tehnıkýmynan alǵan, búginde 85 jyldyq tarıhy bar bizdiń kolledj ujymy da aýyldyń damýyna óz úlesin qosyp keledi. «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdar­lamasy boıynsha agrarlyq maman­dyqtar tizimi keńeıtilgen. Osyǵan engen mamandyqtardyń deni biz­diń kolledjimizde oqytylady. Atalǵan baǵdarlama boıynsha ótken jyly oblysymyzda 585 mamanǵa ústemaqy tólenip, 442 adamǵa je­ńildetilgen nesıeler berildi. Osy­lardyń ishinde bizdiń kolledj túlek­teri de bar. «Dıplommen – aýylǵa!» joba­synyń tıimdiligi obektıvti tur­ǵydan dáleldenip otyr. Osy ýaqyt ishinde aýylǵa kelip, jumysqa ornalasqan pedagogtardyń sany 1,8 ese, dárigerlerdiń sany 2,7 ese ósken. Jalpy, bes jyldyń ishinde aýyldyq jerlerge 30617 maman, onyń ishinde bilim berý salasyna 22436, densaýlyq saqtaý salasyna 6200, mádenıet salasyna 446 adam tartylypty. Munyń ózi aýyldyń damýyna, ilgerileýine úlken yqpal bolary anyq. Avtordyń «búgingi aýylda qyzmet etip júrgen jas erteń elge qyzmet etetin basshy bolady. Ol bolashaq tiregi – zııaly qaýym ókili bolyp qalyptasady. Jastardyń aýylǵa degen kózqarasyn ózgertý sharalaryn batyl iske asyrsaq máni zor úlken is bolmaq. Jastardy osy baǵytta tárbıeleýimiz el úshin, qoǵam úshin kezek kúttirmeıtin kerekti sharýa», deýiniń ózi ómirlik mańyzdy kózqaras. Syr óńiri – alty Alashtyń basyn qosqan, qaımaǵy buzylmaǵan qasıetti meken. Osyndaı óńirdegi N.Ilııasov aýyly búgingi zamannyń «zamanaýı aýyly» atanǵan eldi meken. Keńes Odaǵynyń Batyry N.Ilııasov, qazaq áıelderiniń ishinen shyqqan tuńǵysh Sosıalıstik Eńbek Eri Kúlánda Ábdiramanova, Sosıalıstik Eńbek Eri Aldabergen Bısenov jáne búgingi kúnniń eńbek maıtalmany, Qazaqstannyń Eńbek Eri Abzal Eralıev syndy azamattar túlegen aýyldyń dańqy qazir Qazaqstannyń qaı túkpirine de tanymal. Elbasy N.Á.Nazarbaev Syr boıyna jasaǵan resmı saparynda berekeli aýylǵa óz baǵasyn berdi. Keleshekke qol sozǵan aýyl beınesine kóńili tolǵan Memleket basshysy óz baǵasyn: «Barlyq aýyl Naǵıdaı bolsyn» degen tilekpen túıindedi. Memleket qoldaýy jáne kásip­kerler men aýyl turǵyn­darynyń birlese jumys jasaýynyń arqa­synda aýyldy abattandyrý men gúldendirýdiń, áleýmettik-ekono­mıkalyq damýynyń negizi qalandy. Avtordyń «Aýylym – altyn besi­gim» baǵdarlamasy bolady degen senimi oryndy, qoldaýǵa laıyq. Árbir jan aýyldyń turmysy men tirshiligi, mádenıeti men ǵylymy, hal-jaǵdaıynyń jaqsa­rýyna qoldarynan kelgenshe úles qosýy kerek. Sebebi, aýyl kúızelse, halyq ómiri jaqsarmaıdy. Aldaǵy ýaqytta barlyq adamzat kórikti aýyl, kelbetti qalada turmys keshýge tıis. Jasampaz aýyldyń tutqasy – bilimdi de ónegeli jastardyń qolynda dep bilemin. Sultanbek TÁÝIPBAEV, I.Ábdikárimov atyndaǵy Qyzylorda agrarlyq tehnıkalyq kolledjiniń dırektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor. QYZYLORDA.