Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Aýyl sharýashylyǵyndaǵy kózboıaýshylyq, ıaǵnı jalǵan esep berý – keshegi keńes zamanynan beri kele jatqan teris qubylys. Shyntýaıtynda, josparly ekonomıkaǵa negizdelgen odaqta qosyp jazý jalǵan dańq shyǵarý jáne qurmetti ataq pen marapat alý úshin qajet boldy. Jyl saıyn «otan qambasyna mıllıard put astyq tapsyrǵany úshin» elimiz ben óńir basshylary «Sosıalıstik Eńbek Eri» ataǵyn alyp, omyraýlaryna «Oraq pen balǵa» altyn medali men Lenın ordenin qosa taǵyp jatty. Mundaı joǵary marapatqa qosyp jazýdyń «qudiretimen» «100 bıeden 100 qulyn alǵan» jylqyshylar men «100 saýlyqtan 130-140 qozy órgizgen» shopandar, oraq naýqanynda 15-20 myń sentner astyq bastyrǵan kombaınshylar jáne óz kásibi boıynsha «rekordtyq kórsetkishterge» qol jetkizgen taǵy basqa jumysshylar da ıe boldy. Al elimiz táýelsizdik alyp, naryqtyq ekonomıkaǵa kóshkennen keıin qosyp jazý, Prezıdent aıtqandaı, memlekettik bıýdjetten sýbsıdııa retinde qyrýar qarjy alý úshin qoldanylatyn amalǵa aınaldy.
«О́kinishke qaraı, agroónerkásip keshenindegi naqty jaǵdaıdy burmalap kórsetetin qosyp jazý burynnan bar. О́tken jyldyń sońynda Memleket basshysyna osy ótkir problema jaıly baıandaýdy jón kórdim. Prezıdent tıisti tapsyrma bergen soń sanda bar, sanatta joq mal men ónimdi esepten shyǵarý jónindegi komıssııa qurylyp, jumysqa kiristi. Nátıjesinde, 2 mln iri qara men 3 mln-nan astam ýaq malǵa qosa, 3 mln tonna sút qosyp jazylǵany áshkerelendi. Osyndaı faktiler ósimdik sharýashylyǵynda da bar. Ondaǵy naqty jaǵdaıdy anyqtaý jumysy osy jyldyń úshinshi toqsanynyń sońyna deıin aıaqtalýǵa tıis. Qosyp jazýdy joıý bizge sala jumysyn saýatty josparlaýǵa múmkindik beredi», dedi Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aıdarbek Saparov.
Mal sanyn qosyp jazýǵa, ásirese jeke qosalqy sharýashylyqtary bar aýyl turǵyndary úıir bolyp shyqty. Sebebi olar derbes statıstıkalyq esep berýmen aınalyspaıdy. Munyń ózi úı sharýashylyǵy sektoryndaǵy tórt túlikti sanaý ádisi durys jasalmaǵandyqtan, statıstıkany burmalaýǵa múmkindik berip otyrǵanyn kórsetti. Osyǵan oraı mınıstrlik jeke qosalqy sharýashylyqtardyń óndirgen óniminiń esebin júrgizý jáne memlekettik qoldaý alý úderisterin sıfrlandyrýǵa kiristi.
AShM bıyl fermerlerge tómendetilgen mólsherleme boıynsha nesıe berýge memlekettik qarjy ınstıtýttaryn sýbsıdııalaýdy iske asyra bastaǵany da qosyp jazýdy joıýǵa oń yqpalyn tıgizetini anyq. Bul tetik kóktemgi egis pen egin jınaý jumystaryn nesıeleý jáne lızıngti qarjylandyrý kezinde qoldanyldy. Osy oraıda Prezıdent bıylǵy Joldaýynda ekinshi deńgeıdegi bankterdi agroónerkásip keshenin nesıelendirýge tartý úshin olarǵa da sýbsıdııa bólý tájirıbesin qoldanýdy tapsyrǵany sharýalardy aınalym qarajatymen qamtamasyz etip qana qoımaı, aýyl sharýashylyǵyndaǵy sybaılas jemqorlyqty azaıtýǵa jáne qosyp jazýdy boldyrmaýǵa jol ashady. Keıingi 20 jylda memleketimizdiń agrarlyq saıasaty turaqsyz bolyp, sýbsıdııa berý erejesi 57 ret ózgerýi saldarynan aýyl sharýashylyǵy bıýdjet qarajaty eń kóp jymqyrylatyn salanyń birine aınaldy. Degenmen qosyp jazýdyń aldyn alyp, túp-tamyryna balta shabýǵa qoldanystaǵy zańnamany qaıta qaraý da qajet.
О́ıtkeni «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» Kodekstiń 497-babynda: «Memlekettik statıstıkanyń tıisti organdaryna anyq emes bastapqy statıstıkalyq derekterdi usyný eskertý jasaýǵa ákep soǵady; Memlekettik statıstıkanyń tıisti organdaryna bastapqy statıstıkalyq derekterdi belgilengen merzimde usynbaý jeke tulǵalarǵa – 10, laýazymdy adamdarǵa, kommersııalyq emes uıymdarǵa, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine – 14, orta kásipkerlik sýbektilerine – 20, iri kásipkerlik sýbektilerine 120 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul salýǵa ákep soǵady; Osy baptyń birinshi jáne ekinshi bólikterinde kózdelgen ákimshilik jaza qoldanylǵannan keıin bir jyl ishinde qaıtalap jasalǵan is-áreketter jeke tulǵalarǵa – 14, laýazymdy adamdarǵa, kommersııalyq emes uıymdarǵa, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine – 20, orta kásipkerlik sýbektilerine – 40, iri kásipkerlik sýbektilerine 150 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul salýǵa ákep soǵady», dep kórsetilgen.
Jalǵan esep berýge ákkilenip alǵan jeke jáne zańdy tulǵalar mundaı jeńil jaza túrlerin shybyn shaqqan qurly kórmeıdi. «Dánikkennen qunyqqan jaman» demekshi, olardyń aldaý jolymen memleket qarjysyn jymqyrýyna jol bermeý úshin zań talabyn qataıtqan jón. Bul rette keńes zamanynda qosyp jazý ákimshilik quqyq buzýshylyq emes, qylmystyq quqyq buzýshylyq sanalyp, qatań jaza belgilense de, osy teris qubylys tyıylmaǵanyn eskerý – tarıhtan taǵylym alý bolmaq.
Taǵy bir nazar aýdararlyq másele – elimizde jalǵan esep berýmen qatar, azaıtyp jazý syndy teris qubylys ta bar. Bul da – jeke qosalqy sharýashylyqtardaǵy mal basyn shektegen keńes zamanynda týyndap, áli kúnge jalǵasyp kele jatqan keleńsizdik. Sondyqtan aýyl turǵyndarynyń qolynda naqty qansha mal bar ekenin ákimder de, statıstıka organdary da anyq bilmeıdi desek, qatelespeımiz. Bul sózimizge dálel de bar. Byltyr qysta muz qatýyna baılanysty Ulytaý oblysynyń Jańaarqa aýdanynda úıir-úıir jylqy tebindeı almaı, ashtan qyrylǵan. Sonyń sanyn anyqtaýǵa barǵan mınıstrlik ókilderi óleksesi tabylǵan 67 bas jylqynyń sáıkestendirý nómiri bolmaǵanyna baılanysty olardyń ıesi kimder ekenin bile almaǵan.
Baıtaq dala tósinde erkin jortyp júrgen kıik sanyn anyqtaǵanymyzben, aýyl turǵyndarynyń enshisindegi tórt túlik sanyn dál bilmeıtinimiz – paradoks. Kemshilikti túzetý kelesi jyly ótkiziletin aýyl sharýashylyǵy sanaǵy barysynda eskerilse, quba-qup.
