Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» Joldaýynda: «Aýyl sharýashylyǵy salasynyń áleýeti orasan zor. Biraq biz qolda bar múmkindikterdi áli de tolyq paıdalanbaı otyrmyz. Qazaqstannyń aınalasynda ónim ótkizetin óte úlken naryqtar bar. Onda sapaly azyq-túlik ónimderi tapshy. Qazaqstannyń strategııalyq maqsaty – Eýrazııa qurlyǵyndaǵy basty agrarlyq ortalyqtyń birine aınalý. Osy maqsatqa qol jetkizemiz desek, eń aldymen, ónimdi joǵary deńgeıde óńdeýge kóshýimiz qajet. Onsyz bolmaıdy. Biz aldaǵy úsh jyl ishinde agroónerkásiptegi óńdelgen ónim úlesin 70 paıyzǵa jetkizýimiz kerek», degen edi.
Memleket basshysy elimizdiń agroónerkásip salasynyń aldyna qoıyp otyrǵan osy naqty mindet álemde dándi daqyldar ónimine suranys boıynsha bıdaı men kúrishten keıingi úshinshi oryndy enshilegen júgeri sharýashylyǵyna da qatysty. Byltyr dúnıejúzinde «dala arýynan» 1 157,2 mln tonna ónimi óndirilse, bul kórsetkish elimizde 1,18 mln tonna ǵana boldy, ıaǵnı álemdik júgeri óndirisindegi úlesimiz 0,1 paıyzdan sál asty. Qurǵaqshylyqqa tózimdi ári tez ósip-ónetin osy daqyldan ótken jyly orta eseppen gektaryna 63,3 sentner ónim jınaldy. Bul júgeri ósirýdiń ekonomıkalyq tıimdiligi joǵary ekenin aıǵaqtaıdy. Kórshiles Qytaı ótken jyly 18,7 mln tonna júgeri ımporttaǵanyn eskersek, ósirilgen ónimdi ótkizetin óte úlken naryq irgemizde turǵany anyq.
Elimizde dándi júgerini ósiretin negizgi óńirler – Jetisý, Almaty jáne Túrkistan oblystary. Byltyr osy daqyl egistiginiń kólemi aldyńǵy jylǵy 181 myń gektardan 193,8 myń gektarǵa deıin ulǵaıdy. Alaıda bıyl júgeri alqaby 171,6 myń gektarǵa deıin qysqaryp ketipti. Munyń bir sebebi – ótken jyly Jetisý oblysynda satyp alý baǵasynyń tómendigine baılanysty jınalǵan 600 myń tonnadan astam júgeriniń 200 tonnadaıy ǵana óńdelip, eginniń bir bóligi orylmaı, alqapta qar astynda qaldyrylǵany bolsa kerek.
Jetisý óńiriniń júgeri sharýashylyǵy salasynda qalyptasqan jaǵdaıǵa oraı Májilis depýtaty Rýslan Qojasbaev bıyl 12 maýsymda Premer-mınıstrdiń orynbasary Serik Jumanǵarınge depýtattyq saýal joldady.
«Júgerini tereń óńdeý múmkindigi óte keń. О́nerkásip salasynda bul daqyl shıkizat retinde paıdalanylyp, sirke qyshqyly, aseton, boıaǵyshtar jasaý úshin qoldanylady. Qaldyqtary mal azyǵy, otyn, tyńaıtqysh óndirýge, sondaı-aq jasandy jibekke qajet jasunyq, qaǵaz shyǵarýǵa jáne basqa maqsattarǵa jumsalady. Bul ónimderge ishki jáne syrtqy naryqtarda suranys bar. Soǵan qaramastan, osy saladaǵy ónerkásiptik qýattar shekteýli. О́ndiriletin shıkizattyń shamamen 35 paıyzdaıy ǵana Jarkent krahmal-sirne zaýytynda óńdelip, qalǵan kólemi shıkizat túrinde satylady. Júgerini qaıta óńdeý kólemin arttyrý úshin «Qorǵas» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy aýmaǵynda jańa zaýyt salý qajet. Bul kásiporynnyń júgeri dániniń eń iri tutynýshysy – Qytaıǵa jaqyn ornalasýy logıstıka shyǵyndaryn azaıtady. Júgerini tereń óńdeýdi uıymdastyrý úshin Jetisý oblysyna zákirlik ınvestorlardy tartyp, sharýalardyń tyńaıtqysh pen tuqymǵa jumsalatyn shyǵynyn jáne olar alǵan nesıeler boıynsha paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaý úshin salany jetkilikti qarjylandyrý kerek», degen edi.
Atalǵan depýtattyq saýalǵa jaýap bergen vıse-premer S.Jumanǵarın qazir respýblıkada jalpy qýattylyǵy jylyna 210 myń tonna júgerini tereńdete óńdeıtin 2 zaýyt jumys isteıtinin aıtty. Olar – Jetisý oblysyndaǵy «Jarkent krahmal-sirne zaýyty» jáne Almaty oblysyndaǵy «AzııaAgroFýd» aksıonerlik qoǵamy.
«О́ńdeý úshin júgeri shıkizatynyń jetkilikti kólemi bar ekenin eskere otyryp, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi «Kazakh Invest» UK» aksıonerlik qoǵamymen birlesip, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn tereńdete óńdeý boıynsha jańa óndirister qurýǵa, sonyń ishinde «Qorǵas» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵyna da ınvestor tartý jumysyn júrgizip jatyr. Osy maqsatta 2024 jylǵy 2 sáýirde qytaılyq «Zhejiang Sunny Group Co., Ltd» kompanııasy ókilderimen kezdesý ótkizildi. Qytaı tarapy el aýmaǵynda júgerini tereńdete óńdeý jobasyn iske asyrýǵa qyzyǵýshylyq bildirdi. Bul kásiporyn qurylysynyń merzimi – 10 jyl, salynatyn ınvestısııa kólemi – 150 mln dollar. Jańa kásiporynda 500-ge jýyq jumys orny qurylmaqshy. Qazir atalǵan jobany iske asyrý úshin aldymen júgerini egip kórý maqsatynda tuqym ákelý jaıy pysyqtalyp jatyr», dedi Úkimet basshysynyń orynbasary.
Júgeri ósirýmen aınalysatyn sharýalarǵa memlekettik qoldaý kórsetý máselesi Úkimettiń 2021 jylǵy 30 jeltoqsandaǵy qaýlysymen bekitilgen «Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2021–2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy» aıasynda sheshimin tapqan. Naqty aıtsaq, júgeri tuqymyn satyp alý shyǵyndarynyń bir bóligin, tyńaıtqysh, pestısıd, bıoagent jáne bıopreparattar qunyn, qarjy ınstıtýttarynyń nesıeleri boıynsha syıaqy mólsherlemelerin sýbsıdııalaý, sondaı-aq júgerini qaıta óńdeýge tapsyrý kezinde memlekettik qoldaý kórsetý kózdelgen. Bul rette qarjylandyrý úshin basym daqyldardyń tizbesin jergilikti atqarýshy organdar agroónerkásiptik keshen salasyndaǵy ǵylymı zertteý uıymdarynyń qorytyndysy negizinde derbes aıqyndaıdy. Máselen, bıyl kúzde qaıta óńdeýge tapsyrylatyn ónimniń 1 tonnasyna sýbsıdııa normatıvi Almaty oblysy úshin – 18 myń teńge, Jetisý jáne Túrkistan oblystary úshin – 10 myń teńge, Qyzylorda oblysy úshin – 16,4 myń teńge, Jambyl oblysy úshin – 20 myń teńge bolyp belgilengen. Budan bólek, táýligine keminde 170 tonna dándi daqyldy tereńdete óńdeıtin kásiporyndardy salý jáne jumys istep turǵandaryn keńeıtý kezinde ınvestorlar shyǵynynyń 25 paıyzyn óteý qarastyrylǵan.
Júgerini Qytaıǵa eksporttaýǵa ruqsat alý jumysy da júrgizilip jatyr. Qazirdiń ózinde QHR Bas keden basqarmasynyń tizilimine elimizdiń júgeri óndirýge mamandanǵan 146 kásiporny engizilgen.
Úkimet tarapynan júgeri sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan sharalar qabyldanǵanyna qaraǵanda, «dala arýynyń» keleshegi zor bolýǵa tıis.
