Qazir ekinshi deńgeıdegi bankterdiń korporatıvtik sektorǵa, sonyń ishinde shaǵyn jáne orta bızneske qosyp otyrǵan úlesi kóńil kónshitpeıdi. Nesıemen qarjylandyrýdyń ishki jalpy ónimdegi úlesiniń 25-28% bolýy – ekonomıkalyq naryqtyq baǵytty ustanǵan memleket úshin tómen kórsetkish.
Eýropada, tipti ózimizdiń kórshiles elderde bankterdiń ekonomıkadaǵy qarjylandyrý úlesi 55-60%-dy qurap otyr. AQSh-ta 80%-ǵa deıin jetken. Bul neni kórsetedi? Bankter ekonomıkaǵa nesıe bere otyryp, qanshama áleýmettik máseleni sheshedi. Jańa jumys oryndary, kásiporyndardyń ashylýy arqyly bıýdjettiń kiris bóligin quraıtyn salyqtyq bazany qalyptastyrady. Inflıasııanyń tejelýine, naryqqa tólenetin nesıe qarjysynyń tómendeýine ákeledi. Memleket basshysy Joldaýynda naqty sektorǵa nesıe oıdaǵydaı berilmeıtinin aıtty. Halyqaralyq sarapshylar deregine súıensek, bizdiń bankter resýrsqa baı elder ishindegi eń kóp paıda tabatyn bankter sanatyna kiredi. Bizdegi bankter beretin nesıesiniń 70%-y – tutynýshylyq nesıe. Iаǵnı nesıe negizinen halyqqa usynylady. Bul óte qaýipti.
Tutynýshylyq nesıeden góri ekonomıkany, bıznesti nesıelendiretin qarjy kózderin qarastyrý mańyzdy. Ol úshin bıznestiń de, halyqtyń da usynysy eskerilip, zańda qarastyrylǵany durys. Zańda ulttyq múdde birinshi orynda turýy qajet. Sondaı-aq básekeles orta bolyp, halyqaralyq bankterdiń de úlesi artýy kerek. Jaqsy nátıje básekeden ǵana týady, al ol óz kezeginde sapaǵa ákeledi. Qoryta aıtqanda, ekonomıkany damytatyn qandaı nesıeler bar, sonyń barlyǵy «Bankter týraly» Zańǵa engizilýi kerek.
Jyl basynan beri bankter 1 trln 38 mlrd teńge tabys tapqan. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, memleketke túsken úles az. Sondyqtan osy saladaǵy salyq mólsheri ádil bekitilýi kerek. Bank aksıonerleri dıvıdendine sáıkes salyq tóleýge tıis. Prezıdent buǵan qatysty «Bankterge memleket kórsetken kómek turǵysynan qarasaq, bul óte oryndy ustanym» dedi. Demek ne naqty sektorǵa nesıe beredi, ne qomaqty salyq tóleıdi. Osyndaı qatal zań qabyldaıtyn bolsaq, makroekonomıkaǵa oń áseri tıedi. Sebebi osyǵan deıingi zańdardyń bári bankter múddesine ǵana jumys istep kele jatyr.
«Bul qujatta ekonomıkalyq belsendilikti qoldaý jáne fınteh salasyn qarqyndy damytý sııaqty ózekti máseleler sheshimin tabýy kerek. Qazir qoldanyp júrgen zań shamamen 30 jyl buryn qabyldanǵan. Ol kezde zaman da múlde basqa boldy», degen bolatyn Memleket basshysy.
Bankterge memleket tarapynan osy ýaqytqa deıin úlken qarajat quıyldy. Osy kúnge deıin memleket bank sektoryn demep, qanshama qarjy quıdy. Mysaly, 2009 jyly 10 mlrd dollardan astam kómek kórsetildi, teńgeniń teńgerimdiligin saqtaý úshin 6 mlrd dollar aqsha bólindi. Tipti banktiń qaıta qurylymdaý úderisin qalyptastyrý úshin járdemdesti. Osy turǵydan qaraıtyn bolsaq, «bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi» degen túsinik bar. Iаǵnı memleket kerek ýaqytta bankterge kómektesip, daǵdarystan shyǵýǵa jaǵdaı jasasa, olardyń da ekonomıkaǵa qosatyn úlesi artýy kerek. Eger bankter bolashaǵyn elmen baılanystyrsa, bul olarǵa úlken múmkindik. Úkimettiń bıznestik ortaǵa, ınvestısııalyq klımatqa jasap otyrǵan jaǵdaıy biz sekildi damyp kele jatqan memleketterden anaǵurlym joǵary. Ekonomıka damyǵan saıyn bankterdiń de kásibi órleı túsetinin uǵyný kerek. Sol arqyly halyqtyń tólem qabilettiligi artyp, qaıtarylmaı jatqan qarjynyń da qaıtarylýy tez bolady.
Salyq organdary Úkimet pen Ulttyq bank arasyndaǵy úılesimdilik joq ekenin kórsetip otyr. О́ıtkeni qazir bıýdjettiń kiris bóligi oryndalmaı jatyr. Iаǵnı salyq salý, salyq salynatyn bazanyń azdyǵy, jınalatyn salyqtyń azdyǵy, sondaı-aq salyqtardyń bıýdjettiń 65%-yn ǵana quraıtyny bıýdjettiń tolyq oryndalýyna keri áserin tıgizip otyr. Ulttyq bank tek qaıta qarjylandyrý mólsherlemeni kóbeıtý-tómendetýmen ǵana shektelip, Úkimetke naqty is-sharalar jıyntyǵyn usyný, olardy birigip sheshý, ınflıasııanyń qaýqaryn tómendetý, bankter beretin nesıelerdi tómendetý sııaqty qordalanǵan máselelermen tıisti deńgeıde aınalyspaı otyr. Eger fıskaldy organdar men Ulttyq bank arasynda qatań túrde teńgeniń turaqtylyǵyn qalyptastyrý boıynsha jumystar júzege asqanda mundaı másele týmas edi. Inflıasııany túsirý tek Úkimettiń emes, tıimdi nesıe saıasatyn júrgizetin Ulttyq bankke de qatysty.
Shaǵyn jáne orta bıznestiń IJО́-degi úlesi 7% ǵana. Ony 2026 jylǵa deıin 15%-ǵa deıin kóterýge tapsyrma berdi. Bul óte oryndy. О́ıtkeni shaǵyn jáne orta bıznes birinshi kezekte salyq salynatyn bazanyń artýyna, ekinshiden azamattardy jumyspen qamtýǵa, úshinshiden, ózimizdiń otandyq taýar óndirýshilerdiń sanyn kóbeıtýge áserin tıgizedi.
Baýyrjan YSQAQ,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty
