Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sóz joq, sheshendik sózder oı ustartyp, til ushtaıdy. Aqylǵa aqyl, oıǵa oı qosyp, boıdaǵy buǵyp qalǵan adamnyń asyl qasıetteriniń damýyna ıgi áser etedi. Sonymen birge munyń til úırenýge de tıgizetin septigi kóp.
Ońtústik óńirindegi halyq arasyna ataq-dańqy keńinen jaıylǵan aıtýly sheshenderdiń biri – biz tómende áńgime etkeli otyrǵan Aıtjan bı, aqyn, sheshen. Birden aıta keteıik, Aıtjan bıdiń aqyndyǵy men sheshendigi jóninde málimetter az jınaqtalǵan. Soǵan qaramastan, áli de bolsa el aýzynda qundy derekter kezdesedi, ony biletin biren-saran kónekóz qarııalar da tabylyp qalady.
Endi sol jóninde az-maz derek. Aıtjan bı 1857 jylan jyly Qaqpansor eldi mekeninde týǵan. О́ziniń tapqyrlyǵy men zerektiginiń arqasynda on jeti jasynda, 1874 jyly Shý óńirinde bı bolǵan. 1918 jyly 61 jasynda ómirden ótken. Sol kezdegi Ońtústik Qazaqstan oblysy, Sozaq aýdany, Sozaq qystaǵynyń mańyndaǵy Tarsa tóbege jerlengen. Keıinnen Qarabýra áýlıeniń janyndaǵy panteonǵa kók tasqa aty-jóni jazylyp qoıylǵan.
Aıtjan – shejireshi, sheshendigimen elge tanylǵan adam. Aıtýly ótkir tilimen talaı daýdy jaryp shyqqan. Naımannyń Hasan hanyna olardyń halyqqa istegen zorlyq-zombylyǵyn ashy sózben shyjǵyryp turyp betine basqan. Elge belgili aqyn, kúıshi, ázilqoı, syqaqshy Daırabaımen zamandas, syılas, joldas bolǵan desedi. Aqynnyń Arqanyń Janaı baıyna aıtqan sózderi jetken.
Taǵy bir derek bylaı deıdi. Aıtjan Qazybaıulynyń aqyndyq ataǵy jerlesi Qulynshaq Kemelulymen qatar shyqqan eken. Kezinde qazaqtyń kórnekti aqyny Asqar Toqmaǵanbetov:
«Aqsúmbe, Abaq batyr Sozaqtaǵy,
Kem edi qaı batyrdan qazaqtaǵy?
Qulynshaq, Berdibek pen Aıtjan aqyn,
Talaıdy sózben orap, tuzaqtady», dep jyrlaǵany málim. Mine, osyndaǵy Aıtjan biz búgingi áńgime etip otyrǵan Aıtjan aqyn Qazybaıuly ekeni anyq.
Kezinde Aıtjan aqynnyń balasy О́mirbek te ákesine tartyp, aqyn aty shyqqan. Ol negizinen sýyryp-salma, aıtys aqyny atanǵan. Áýbákir, Músiráli, Bıbigúl, Kúláı qyzdar, Dosqul aqyndarmen qatar júrgen. Olardyń bir-birine degen ýytty ázil-qaljyńdary keıinge jetken.
Sheshendigimen, ádildigimen elge tanylǵan Aıtjan ótkir tilimen talaı daýǵa tórelik etken. Sondyqtan ony qara halyq syılap, qurmet tutqan.
Ýaqytynda aqynnyń «Zerdi» atty ósıet kitaby baspadan shyqqan eken. Alaıda ol ár túrli jaǵdaıǵa baılanysty joǵalyp, tabylmaı ketken. Kitap týraly áńgimeler kóp, múmkin izdeýshisi, jınaqtaýshysy tabylyp qalar.
Kókiregi oıaý, ary taza Aıtjan aqyn ómiriniń sońǵy kezinde Sozaq qystaǵynda ujymdastyrý naýqanynda aýyldaǵy el-jurtqa «Shúlenkóje» taratýǵa basshylyq jasaǵan. Eldegi kedeı adamdardy jınap, olardy bir mezgil tamaqtandyryp, ajal aranynan qutqaryp qalǵan. Dál sol kezde aýylda jetimhana ashyp, panasyz balalardy bir jerge jınap, olarǵa tegin tamaq, kıim berýdi uıymdastyrǵan. Balalardy top-topqa bólip oqytqan. Oqýshylardyń sany 130-dan asqan eken. Qazir solardyń úrim-butaqtary ónip, ósip, elge qyzmet jasap jatyr.
Qaraqan basynyń qamyn oılamaǵan kópshil Aıtjan aqyn astyq pen elge kerek-jaraqty kóktem, jaz jáne kúzde kire tartyp, sonaý bir qıyrdaǵy Atbasar, Qyzyljar, Qaraótkelge deıin baryp, qıyndyqpen tapqan tabystaryn Sozaqqa ákelip, eldiń muqtajyna jaratyp, jumsap otyrǵan. Keńes ókimeti tolyq qurylǵannan keıin osyndaı halyqqa qyzmet etken jannyń urpaqtaryna «Aıtjan bı bolǵan, sender sonyń týysysyńdar» dep, olardy qýǵyn-súrginge ushyratqan.
Jalpy, el arasynda «Aıtjan aqyn aıtqan eken» degen bılik, sheshimderi, ázil-qaljyńdary men birqaqpaılary, móltek shýmaqtary áli de kezdesip qalady. Olardy aqynnyń nemeresi, ózi de jazý-syzýǵa jaqyn zııaly azamat, on shaqty kitaptyń avtory Tobaqabyl О́mirzaquly Aıtjan jınaqtap, arnaıy kitap etip bastyrýda eleýli tirlik atqaryp júr. Bir ókinishtisi sol, Aıtjan bı, aqyn, sheshenniń atyna Teriskeıden bir kóshe buıyrmaı-aq keledi. «Jaqsylyqtyń erte-keshi joq» degen. Áli-aq jergilikti atqarýshy organdar tarapynan ıgilikti is qolǵa alynyp ta qalar. Úmitimizdi úzbeıik...
Káribaı ÁMZEULY,
Sozaq aýdanynyń qurmetti azamaty
Túrkistan oblysy
