Shetelden shıpa izdeý – otandyq medısınaǵa syn

Medısınalyq qyzmet sapasyna shaǵym kóbeıdi

Qoǵamdyq saıasat ınstıtý­ty­nyń zertteýi kórsetkendeı, otan­dyq medısınalyq qyz­met­ter­diń sapasyna shaǵym aıtar­lyq­taı ósken. Keıingi 5 jyl ishinde Densaýlyq saqtaý mınıstrligine shaǵymdar sany 60,8%-ǵa artyp, 7,7 myńǵa jetken. Jýyrda ǵana jasalǵan zertteý nátıjesine súıensek, árbir tórtinshi turǵyn medısınalyq mekemelerge nemese qyzmetkerlerdiń ústinen aryzdanǵan eken. Onyń ishinde sapasyz kórsetilgen medısınalyq kómekke shaǵymdanýshylar – 32,5%, qabyldaýdy uzaq kútý – 22,2%, emdeýden negizsiz bas tartý – 16,3%, medısına qyzmetkerleri tara­pynan dórekilik – 15,2% jáne qate dıagnoz qoıý 12,5%-dy qurap otyr. Al Stada Health Report 2024 halyqaralyq zert­teýiniń derekterinde bizdiń el den­saýlyq saqtaý júıe­sine nara­zylyq deńgeıi boıynsha 23 eldiń arasynda ekinshi orynda tur. Demek tur­ǵyndardyń 67%-y – medısınalyq qyzmetke narazylyqtaryn bildiredi degen sóz. Bul bir jyl ishinde medısına mekemeleri men mamandaryna degen aryz-shaǵymnyń 10 paıyzǵa óskenin kórsetip beredi. 

Sonyń ishinde ólim-jitim kórset­kishi ósip otyrǵan on­kolo­gııalyq naýqastar da otandyq medısınadan kúder úzip, sheteldik dárigerlerdiń kómegine jıi júgine bastady. «Bireýge mal, bireýge jan qaıǵy» degendeı, naýqastar dertine daýa izdeýdiń amalyn tappaı júrgende áldebireýler solardyń arqasynda qarajat tabýǵa kóshti. Máselen, blogerler shetelde em alýǵa jınalǵan qarajattan ózine paıyzdyq úlesin alyp, paıda kóre bas­tady. «Ańqaý elge – aramza molda» bolǵan endi bireýler naýqastardyń atyn jamylyp, alaıaqtyq jasap jatyr. Emine bola el kezgen naý­qas­tardyń mundaı múshkil hali medısınalyq mekemedegi qyz­met sapasynyń tómendigi men dári­gerlerdiń biliktiligine kelip tireletini de belgili. Qol jetkizbeıtin joldama, kelip bolmaıtyn kezek, bitpeıtin analız, maman jetispeýshiligi, qala berdi qajetti qurylǵylardyń jıi isten shyǵýy men barmaq basty, kóz qys­ty áreketter aldynan kese-kól­deneń shyǵatyny jıi aıtylady.

Eldegi qaterli isik kóp jaǵ­daıda úshinshi nemese tórtin­shi kezeńde anyqtalady. Bul on­kologııanyń erte dıagnostıka­synyń deńgeıi óte tómen ekenin kórsetedi. Májilis de­pýtaty Ashat Aımaǵambetovtiń aıtýynsha, mammograftardyń 40 paıy­zy, endoskoptardyń 47 paıyzy – eski, al sáýlemen emdeý tek qana 37 paıyzdy quraıdy. Bul oraıda Májilis depýtaty aýrý­men kúreste qarjy kózin únem­deý mınıstrliktiń qajetsiz qaýly­laryn qysqartýdan bastalý qajet ekenin aıtady.

«Eń aldymen ózderiniń hatta­mala­ryn qaıta qaraýy kerek. О́ıtkeni bizde kerek emes qap­taǵan analız kóp. Portalǵa qoıar kezde analız tapsyrady, barǵanda – taǵy analız, jatqanda – taǵy analız. Onyń bári aqsha emes pe? Biz aqshany tıimsiz qaras­tyrylǵan baǵyttardan alýy­myz kerek. Dári-dármektiń qym­bat baǵasyn tómendetip, kerek emes zertteýlerdi azaıtyp, mı­nıstrliktiń ishindegi qajet emes shy­ǵyndardy da qysqartýy­myz qajet. Sol arqyly jarty trıllıon teńgege deıin aqsha tabýǵa bolady», deıdi A.Aı­maǵambetov.

Belgili hırýrg, transplantolog Jaqsylyq Dosqalıev naý­qas­tardyń dıagnozyn dóp basýda dárigerlerdiń biliktiligi emes, qural-jabdyqtyń jetis­peýshiligi sebep bolýy múmkin ekenin jet­kizdi. Mysaly, keıbir aýrýlardyń dıagnostıkasyn anyqtaýǵa kúrdeli zertteý júr­gizý qajet.

«Bizdiń elde isikke baılanys­ty birneshe maqsatty terapııa jasaýǵa bolady. Alaıda keıbir isik­terge zertteý júrgizýge múm­kin­dik joq. Sondyqtan naýqas­tar qural-jabdyǵy, onkologııa sa­lasyndaǵy qyzmeti jaqsy damy­ǵan Túrkııaǵa barǵandy qup kóredi. Keıbir aýrý túrlerine kómek kórsete almaı qınalatyn sátter bolady. Sebebi buǵan qajetti Ame­­rıkadan alynatyn dáriniń bir qutysy mıllıon dollar turady. Buǵan qosa bizdiń transplantologııa salasynda donor tapshylyǵy bar. Sol úshin naýqastar Úndistan, Belarýs, Túrkııaǵa barady», deıdi ol.

Al Májilis depýtaty Gúldara Nury­mova onko­logııalyq naýqas­tardyń arasynda dıagnostıkalyq zertteý men emdelýde aqyly qyz­­met­­ke jú­ginýge májbúr bolyp otyr­­ǵandar bar ekenin alǵa tartty.

«Naýqastardyń kóbi ýaq­tyly ári tolyqqandy em ala almaıdy. Onsyz da qundy ýaqytty joǵaltady. Zańdy túrde tegin medısınalyq qyzmetterdi alýǵa tabaldyryq tozdyrady», deıdi depýtat.

Sonymen qatar búkil álemde ımmýndyq terapııanyń zamanaýı dári-dármekteri qol­danylady. Onyń artyq­shylyǵy sonda – ýyty az, pasıentter ońaı tózedi, 8 jylǵa deıin ómir súrý, táýlik boıy aýrýhanada bolýdyń qajeti joq. Al bizde tirkelgen tek 3 dá­ri-dármek ımmýnoterapııa emi­ne qoldanylady. Depýtattyń só­zinshe, osy sebepten de dertiniń emin otandyq medısınadan izdeý­ge júreksinetinder kóbeıip keledi.

Sáýlelik terapııa apparattarynyń 50%-y eskirgen

2022 jyly Densaýlyq saqtaý mınıstrligi onkologııalyq kómek kórsetýdi jaqsartýda úlken jumys júrgizildi. Eki jyl buryn onkologııalyq qyzmettiń 250-den astam mamany qaıta oqytýdan ótse, onyń 95-i Izraıl, Germanııa, Nıderlandta bilimin shyńdap kelgen. Al bıyl Astanada Orta Azııa men TMD-da teńdesi joq Ulttyq onkologııalyq ortalyq ashylmaq. Mundaǵy mamandardyń barlyǵy birneshe jyl shetelde bilimin jetildirip, ǵımarat ishi tolyqtaı sońǵy úlgidegi zamanaýı qural-jabdyqqa toltyrylǵany aıtylady. Demek memleket onkologııalyq aýrýlardyń aldyn alý men emdeý isinde qarajat bólýden kende qalyp jatqan joq. Alaıda jylyna onkologııalyq esepke qosylǵan naýqastyń jartysyndaı adam jaryq dúnıemen qosh aıtysady.
Byltyr densaýlyq salasyna qatysty ótken Úkimet otyrysynda halyqtyń deni salamatty ómir saltyn ustanbaıdy, jyl saıynǵy tekseristen ótýdi qaperge almaıdy, ekologııanyń tıgizip jatqan zardaby kóp ekeni aıtyldy. Budan basqa, sol kezdegi vedomstvo basshysy Ajar Ǵınııat qolda bar sáýlelik terapııa apparattarynyń parki 50% eskirgenin jetkizgen. Mysaly, Atyraý oblysynda 1968 jyly shyqqan apparat qoldanylady. Batys Qazaqstan, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Aqmola, Ulytaý, Jetisý, Qyzylorda oblystarynda apparattar joq. О́ńirlerdi dıagnostıkalyq jáne zerthanalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etýdiń álsiz deńgeıi saqtalyp otyr. Aqmola, Qostanaı, Qyzylorda oblystarynyń jáne Astana qalasynyń onkologııalyq ortalyqtarynda KT jáne MRT apparattary joq. Tıisti apparatýranyń bolmaýyna baılanysty hırýrgııalyq emdeý (laparoskopııalyq, ıntervensııalyq) múmkindikteri shekteýli ekeni de sol jıynda málim bolǵan. Onkologııalyq ortalyqtar ǵımarattarynyń jartysy radıologııalyq jáne operasııalyq-reanımasııalyq jabdyqtardy ornatý úshin zamanaýı talaptarǵa sáıkes kelmeıdi. Onkologııalyq kómek kórsetýdiń barlyq deńgeılerinde kadr tapshylyǵy bar. Dıagnostıka men emdeýdiń jańa tehnologııalaryn engizýde mamandardy, onyń ishinde fızıkter, hımıkter men medısına salasyndaǵy ınjenerlerdi oqytý jáne daıarlaý qajet. Ǵylymı bazasy jetkiliksiz damyǵan, qazirgi zamanǵy tehnologııalar salasyndaǵy ǵylymı ázirlemeleri az otandyq medısına qyzmettiń álsiz deńgeıin, medısına qyzmetkerleriniń pasıentterge jáne olardyń týystaryna degen empatııasynyń tómendeýine alyp keledi. Medısına qyzmetkerleri dári-dármekterdi ádettegi qolmen ósiretinin atap ótilgeni de este. Shetelde 90-jyldardyń ózinde dárilik zattardy ortalyqtandyrylǵan ósirýge arnalǵan jabdyqtary bar arnaıy kabınetter paıdalanylǵan. О́kinishke qaraı, bizde qazir elordadaǵy onkologııalyq ortalyqta osyndaı bir ǵana avtomattandyrylǵan kabınet jumys isteıdi eken.

Hattamaǵa «baılanǵan» dárigerler

Qural-jabdyqty qoıshy, medısına salasyndaǵy hattama­ǵa bola jaqynnan aıyrylyp, ajalynan buryn ketip jat­qan naýqastar bar. Máselen, «Otan­dyq dárigerler dıagnozyn dóp basqansha, qyzymnyń taǵdyryn tájirıbe alańyna aınal­dy­ryp jiberdi», deıdi Almaty qalasynyń turǵyny Aı­nur Qylyshbekova. Aıtýynsha, qyzyna onkologııaǵa kúdik tý­ǵan­nan bastap dárigerler eki aı dıagnoz qoıa almaǵan.

«Dárigerler emdeý jáne dıag­nostıkalyq hattamadan asyp eshteńe isteı almaıdy. Kúdik­tenip otyrǵan dıagnozdyń bar-j­o­ǵyn anyqtaý úshin labora­to­rııa jetkiliksiz. «Basqa tek­se­­ris jasaıyq» dep ózimiz usy­nys aıtqan kezde dárigerler me­dısınalyq tekseris hattamasynan asyp eshteńe isteı almaıtynyn jetkizdi. Ýkraınanyń professoryn taýyp, otandyq dárigerlermen baılanystyryp konsılıým ótkizdik. Sheteldik professor surap otyrǵan taldaý nátıjesi bizdiń elde jasal­maı­tyn bolyp shyqty. Hat­tama­da qarastyrylmaǵan eken. Al Túr­kııada dárigerlerdiń múmkin­dikteri shektelmegen. Olar qalaı emdese de ózderiniń biliktiligine súıenedi. Emdeý hattamasy barlyq álemde birdeı bolǵanymen, shetelde hattamany negiz etip alyp, naýqasty emdeýde jan-jaqty ádis-tásilderdi qarastyrady. Bizde tek hattama boıynsha dıagnoz jasap, em qabyldaýǵa tańyp qoıǵan. Sol úshin qajetti analızderdi jasaı almadyq», deıdi ol.

Dıagnoz qoıa almaǵan­da­rymen qoımaı, «saralanǵan ádispen emdeımiz» degen dá­rigerler tórt dıagnoz qoıyp, tórteýine de bir ýaqytta preparat berip emdeı bastaǵan. Osylaısha, otandyq dári­gerlerdiń tájirıbesine aınalyp, jansaqtaý bóliminen bir-aq shyqqan qyzyn Túrkııa­ǵa alyp ketipti. Ondaǵy dári­ger­ler bizdegi qoıylǵan tórt dıagnozdyń da qate bolǵanyn aıtqan.

«Túrkııa dárigerleri «osyndaı dıagnoz bolýy múmkin, bul úshin analızderdi tapsyrý kerek» dedi. Analız jaýaby shyqqansha, ýaqyt óltirip almaý úshin ekinshi jaǵynan donor izdep bastaýǵa keńes qyldy. О́ıtkeni qaterli isik­te bir mınýt ýaqyt qadirli. Al bizde kóp naýqas em qabyldamaq túgili, dıagnozyn anyqtata almaı, bitpeıtin analızderdi tapsyryp, ár tabaldyryqty tozdyryp, ýa­qytyn joǵaltyp jatady. Bizdiń dárigerler bir naýqasqa hımııa terapııa jasamaq bolǵan. Biraq ol der kezinde bas tartyp, tú­rik dárigerleriniń aldyna kelgen. Sóıtse naýqastyń basqa jerindegi isikti otandyq mamandar kórmeı, terapııa qabyldamaq bolypty. Al eger ony almaı hımııa terapııa jasaǵan kezde naýqastyń isigi tez taraý qaýpi basym bolǵan. Taǵy bir áıel dárigerler qyzynyń asqazanyn kúıdirip jibergenin aıtyp, jylarman bolyp keldi», deıdi keıipkerimiz.

Sóıtse, mundaı terapııalarda otandyq mamandar naýqasqa qajetti dozany qoldan azaıtyp, kóbeıtip otyrady eken. Máse­len, Túrkııada munyń barlyǵyn kompıýterlik baǵ­darlama oryndaıdy. Buǵan qosa ondaǵy qaterli isikke qajetti preparattardyń deni Eýropadan ákelinedi. Bizdegi terapııaǵa qajetti preparattar ózimizden shyǵarylady. Al ár naýqasqa qajetti dozany med­bıkelerdiń ózderi suıytady, qajet bolsa únemdeýge de týra keledi eken.

Almatylyq Ǵalymjan Izbasa­rov­tyń bir jyl buryn aty jaman aýrý anyqtalǵan ákesi búgin ólim men ómirdiń arasynda arpalysyp jatyr. Ol da medısınalyq kómektiń kepilsiz ekenin kesh túsingenin aıtady.

«Byltyr osy ýaqytta ákemiz basy aýyryp júrgenin aıtyp, jer­gilikti emhanadaǵy terapevtterden MRT-ǵa joldama surady. Biraq olar MRT-ǵa joldama bit­kenin aıtyp, onyń ornyna ÝDZ-ge jibergen. Sóıtip, «kıslorod jetispeýshiligi» degen dıagnoz qoıyp, em jazyp beredi. Eki aı boıy osy dıagnozben emdelgenine qa­ramastan basy aýyrǵany basyl­maǵan soń, ekinshi ret MRT-ǵa jol­dama suraıdy. Qaladaǵy eki ap­parattyń bireýi isten shyq­qan, ekinshisinde túsiretin maman eńbek demalysynda bolǵan. Itshi­lep júrip MRT-ǵa túsip aparǵanymyzda, taǵy sol dıag­nozdy qoıyp, qaıtadan em jazyp bergen. О́stip eki ortada sandalyp júrgende baqandaı tórt aıdy tekke ótkizip, bas aýrýy qoımaǵan soń jekemenshik neırohırýrgtiń qabyldaýynda boldyq. Sóıtsek, MRT-da áke­mizdiń basyndaǵy qa­terli isik kórsetilip turǵan. Bas­taǵy qaterli isik belgili bolǵannan keıin de biraz sandalýǵa týra keldi», deıdi ol.

О́ıtkeni osy aralyqta bitpeı­tin taldaý nátıjeleri men joldama alýdyń qıyn­dyǵy, portal ashtyrý men aýrýhanaǵa jatqyzý, ota jasaıtyn neırohırýrgterdiń sheteldegi eńbek demalysynan kelýin kútip júrgende biraz ýaqytty óltirip alǵan. Keıin asqazannan da isik anyqtalyp, kúnnen-kúnge jaǵdaı qıyndaı túsken. Aınaldyrǵan bir aıdyń ishinde isik búkil denesine tarap úlgergen. Al tańdaý meke­me­sin tańdaýǵa quqyq bere­tin medısınalyq júıeni dáriger­lerdiń ózderi retteıtini taǵy bar.

«Eki hımııa, bir ret sáý­lelik terapııa qabyldadyq. Ár jatqan saıyn ártúrli kedergiden ótip, jan-jaqqa qońyraý soǵyp, aryz-shaǵym, ótinish-tilekpen jat­qyzýǵa týra keletin. Sońǵy ret sáýlelik terapııa qabyldar aldyn­da da dál osyndaı qyrǵynmen em­ge jatqyzǵan edik. 12 kún ala­­dy de­gen sáýlelik terapııa­ny 5 kún­­de bitirip, shyǵaryp jiber­­di. Ta­­maqty da ózi daıyndap, aýrý­ha­naǵa óz aıaǵymen baryp júr­gen ákemiz terapııadan keıin úıge kelgeli beri tósekke tańylyp, as-sý ishýden qaldy», deıdi Ǵ.Izbasarov.

Densaýlyq saqtaý mınıs­trligi bergen sońǵy derekke sensek, res­pýblıkada qazir qaterli isikpen 200 myńǵa jýyq naýqas esepte tur. Al osynyń aldynda ǵana vıse-mınıstr 222 myń naýqas emdelip jatqanyn, byltyrdyń ózinde 41 myńnan asa jańa derek tirkelgenin aıtqan. Olaı bolsa, jýyrdaǵy statıstıkanyń 22 myńǵa kemýi qaterli isikten kóz jumǵan­dar bıyl ádettegi 13 myńnan asyp jyǵylǵanyn kórsete me? Son­daı-aq mınıstrlik keıin­gi úsh jylda dáriger qateligi men medısına mekemesiniń ústinen jylyna 300-ge jýyq quqyq buzý­shylyq tirkeleti­nin tilge tıek etip­ti. Sonyń ishinde tek 5%-y sotqa deıin jetip, 95%-y negizsiz dep keri qaıtarylǵan. Bul da múmkin. Sebebi bizdiń elde dárigerdiń isin qaraıtyn tergeýshi aýrýdyń erekshelikterin bile almaıdy. Álemdik tájirıbede dáriger qateligin aldymen táýelsiz medısınalyq keńes qaraıdy. Demek dáriger qateligi úshin ádiletti zańy bar, medısınalyq múmkinshiligi mol, kásibı ke­dergige tap bolmaıtyn jerde dertine daýa izdeýshilerdiń kóp bolýy dáleldeýdi qajet etpeıtini taǵy ras.