Jergilikti ózin-ózi basqarý júıesin damytý joly

Búginde elimizde JО́B-tiń mem­lekettik basqarý jáne ózin-ózi bas­qarý fýnksııalaryn birik­tire­tin «memlekettik modeli» áli de saq­talǵan. Alaıda 1985 jylǵy Eýro­pa­lyq jergilikti ózin-ózi basqarý hartııasynyń qaǵı­dattaryna súıene otyryp, fýnksııalardyń bulaısha aralastyrylýy qaıshylyq bolyp sanalady. О́ıtkeni JО́B organdary jergilikti mańyzy bar máselelerdi óz betinshe sheshý úshin jetkilikti avtonomııa men ókilettikterge ıe bolýy kerek. JО́B-tiń damýyna kedergi keltiretin negizgi máseleniń biri – buryn usynylǵan jergilikti ózin-ózi basqarý týraly derbes zań jobalarynyń jetkiliksiz pysyqtalýy. Tujyrymdamalyq tur­ǵyda bul jergilikti qaýym­das­­tyq­tar­dyń bel­­sen­­diligi men tıimdiligin tejeıdi.

Keńes kezeńindegi elimizdiń tarı­hynda JО́B týraly jeke zań ázirlendi, buǵan qosa JО́B-ti reformalaýǵa birneshe ret áreket jasaldy. Sarapshylar sol ýaqyttan bastap búginge deıin JО́B-ti memlekettik basqarý júıesinen bólý kerek pe degen máseleni alǵa tartyp keledi. Bir jaǵynan, JО́B-ti bólý basqarý júıesiniń shatasýy men retsizdigin týyn­datady degen pikir bar. Negizinen JО́B júıesiniń ıdeıasy azamattardyń óz kentin, aýylyn nemese qalasyn basqarýǵa belsendi qatysýyna saıady.

Bul rette JО́B týraly jeke zań qabyldaý halyqtyń tynys-tirshilik úshin asa mańyzdy. О́ıtkeni derbes zań Konstıtýsııanyń 33-babynyń 1-tarma­ǵynda belgilengen azamat­tardyń memleket isterin basqarýǵa óz betinshe qatysý quqyn iske asyrý úshin negiz bolýy kerek. Osylaısha, tikeleı demokratııanyń naqty ınstıtýttarynyń biri bolady. Buǵan qosa derbes zańdy qabyldaý JО́B-ti memlekettik basqarý júıe­sinen bóle otyryp, onyń quqyq­tyq irgetasyn qamtamasyz etedi.

1995 jyly Konstıtýsııa qabyl­danǵan sátten bastap elimiz­de JО́B erejeleriniń iske asyrylýyn kórsetetin birqatar kons­tıtýsııalyq zań qabyldandy. Alaı­da bul ereje JО́B-tiń naq­ty shekara­laryn, quqyqtyq mártebesin anyqtaǵan joq. Onyń ústine muny 2001 jylǵy 23 qańtardaǵy «Qazaqstan Respýblı­­ka­syn­da­ǵy jergilikti mem­lekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zańynan bólip tastaǵan joq.

1997–2006 jyldar aralyǵynda jeke zańdy qabyldaý máselesi birneshe márte kóterilgen. Degen­men bul bastamalardyń birde-biri ózin-ózi basqarýdyń tolyq­­qandy júıesin qurýǵa ákelmedi. Taǵy bir talpynys 2023 jyly jasaldy, biraq jobany Úkimet burynǵydaı keri qaıtaryp aldy.

Ázirge bul másele qashan, qa­laısha túpkilikti sheshiletini belgisiz. Qazir memleket saıasatyn­daǵy trend JО́B ustanym­daryn birtindep kúsheıtýge jáne ony bas­qarýdyń jalpyulttyq júıe­sine birik­tirýge baǵyttalǵanyn atap ótý kerek. Elimiz JО́B-ti damytý máselesinde Eýropalyq jergilikti ózin-ózi basqarý har­tııasynyń negizgi qaǵıdattaryn basshylyqqa alatynyn eskere otyryp, elde osy modeldi sátti iske asyrý úshin JО́B organdarynyń derbestigi, zańmen belgilengen naqty ókilettikterdiń bolýy, qarjylyq ári ekonomıkalyq óz-ózine jetkiliktilik, jergilikti organ­dardyń óz ókilettikterin júzege asyrý kezinde avtonomııany qamtamasyz etýdiń sotpen qorǵalý quqyǵy bolýy qajet. Osy oraıda ár tarmaq boıynsha qysqasha toqtalǵym keledi.

Birinshiden, qoǵamda ákimdikter janyndaǵy qoǵamdyq keńester men JО́B organdary jıi shatastyrylady. Sonymen qatar 2015 jylǵy 2 qarashadaǵy «Qoǵamdyq keńester týraly» zańnyń 1-baby­nyń 1-tarmaǵyna sáıkes qoǵamdyq keńester jergilikti memlekettik basqarý organdary quratyn konsýltatıvtik-keńesshi jáne baıqaýshy organdar bolyp sanalady. Olar jergilikti atqarýshy organdar janyndaǵy konsýltatıvtik-keńesshi organdar retinde jumys isteıdi.

Konstıtýsııanyń 89-babynyń 2-tar­ma­ǵyna sáıkes JО́B-ti tikeleı halyq, sondaı-aq máslıhattar jáne JО́B-tiń basqa da organdary arqyly turatyn aýmaq­tardy qamtıtyn qaýym­­­das­­­­tyq­tar­da júzege asyrady. Bul ereje azamat­­tardyń JО́B organdarynyń qyz­metindegi sheshýshi rólin, sondaı-aq olardyń jergilikti mem­lekettik basqarý organdarynan derbes­tigin kórsetedi.

Osyny eskere otyryp, qoǵam­dyq keńester kez kelgen másele­lerdi talqy­laý­ǵa azamattardyń qaty­sýyn qam­ta­ma­syz etetin tike­leı demokratııa­nyń quraly ekenin atap ótken jón. Al JО́B organdary – azamattarǵa máse­le­le­rin talqylap qana qoımaı, óz eldi mekeniniń isin basqarý boıynsha tikeleı sheshim qabyldaýǵa múmkindik beretin derbes tikeleı demokratııa ıns­tıtýty.

JО́B organy eldi mekendi basqarý máse­lelerin sheshýge azamat­tardyń qaty­sýyna kepil­dik beredi jáne qam­­­ta­masyz etedi. Osylaısha, keri qaıta­ryp alynǵan zań jobasynda (2023 jyl) qalalyq ári aýyldyq eldi mekender turǵyndarynyń jergilikti mańyzy bar isterdi basqarýǵa belsendi qatysýyn qamtamasyz ete alatyn jáne jergilikti mańyzy bar máse­le­lerdi tikeleı sheshe alatyn JО́B-tiń jańa organy – «Keńes» engizildi. Onyń ústine qoǵamda kókeshildik kóńil kúı men áleýmettik masyldyq tendensııalary órshı tústi. Bul turǵyda JО́B organdary halyqty tartyp, adamdardan úmit etetin ınfantılızmdi túbirimen joıýy kerek. О́ıtkeni JО́B tujyrymdamasynyń máni – óz kentin, aýylyn, qalasyn tikeleı basqaratyn ákim emes, halyq.

JО́B-ti júıeli damytý úshin ony aýdandyq mańyzy bar qala­lar­dyń, aýyl­dyq eldi mekenderdiń, kentter men aýyldyq okrýgterdiń aýmaǵynda tarata otyryp, «Keńes» JО́B organyn engizý jónindegi qanatqaqty joba usynylyp otyr. Astana men respýblıkalyq jáne oblystyq mańyzy bar qalalarda jer­gilikti ózin-ózi basqarý jergi­likti ókildi organdar tańdaǵan más­lı­hattar arqyly júzege asyrylady.

Bul qanatqaqty joba JО́B-ti birkelki engizýdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Astanada, respýblıkalyq jáne oblystyq mańyzy bar qalalarda JО́B-ti halyq tikeleı jáne máslıhattar arqyly (Konstıtýsııanyń 89-baby), al tó­mengi deńgeıde Keńester arqyly júzege asyrady.

Ekinshiden, jergilikti ózin-ózi bas­qarýdy damytýdyń 2025 jylǵa deıingi tujyrymdamasy aıasynda jergilikti memlekettik basqarý organdary men JО́B organdary arasynda ókilettikter men jaýapkershilik salalaryn naqty ajyratý kózdeledi. Osyǵan baılanys­ty JО́B organdarynyń, atap aıtqanda, keńesterdiń aı­ryqsha quzyretinde bolýǵa tıis birqatar máseleni bólip kórsetý qajettigi týyndaıdy. Bul qadam JО́B organdarynyń derbestigi sheńberin keńeıtýge yqpal etedi, óz kezeginde JО́B ınstıtýtynyń jumys isteý tıimdiligi artady.

Osyndaı mysaldardyń biri – abat­­­tandyrý máselelerine qatysty ókilet­tikterdi JО́B organdaryna berý. Búgingi tańda «Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zańnyń 35-baby 1-tarmaǵynyń 20) tarmaqshasyna sáıkes abattandyrý máselelerin sheshý ákimderge júktelgen. Osy fýnksııany JО́B organdaryna berý jergilikti jerlerde týyndaıtyn problemalardy jedel anyqtaýǵa jáne sheshýge múmkindik beredi. Mysaly, eldi mekenderdiń turǵyndary keıbir kóshelerde asfalt tóseýdi, jıektas, tósenishterdi aýystyrýdy jıi suraıdy, biraq basqa kóshelerde olardyń bolmaýy da múmkin nemese shuǵyl jóndeýdi qajet etedi.

Parlamentarızm ınstıtýty qarjy­lyq syıaqy úshin aza­­mat­­­tardyń qa­ýip­siz­dikti qol­daýǵa belsendi járdem­desýin qol­daıtyn IIM-niń «Quqyq buzý­shy­lyqtardyń aldyn alý týraly» zań jobasyn talqylaý aıasynda quqyq buzýshylyqtardy anyqtaý, materıaldardy ýákiletti organdardyń qaraýyna berý jónindegi quzyretti halyqqa jáne Keńes múshelerine berýdi usynady. Máselen, eger páterde nemese úıde bir turǵyn tirkelgen bolsa, al is júzinde birneshe adam turatyn bolsa, onda osy eldi mekenniń árbir turǵyny (Keńes múshesi) bul quqyq buzýshylyqty tezirek anyqtaı alady. Sondaı-aq mindetti túrde chıpten ótýge tıis ıtterdi, mysyqtardy jáne basqa da úı janýarlaryn asyraý, kóshelerdiń tazalyǵy jáne kútip-ustaý máselelerin sheshýge bolady.

Úshinshiden, JО́B organ­da­rynyń qar­jy­lyq táýelsizdigin qam­tamasyz etý kerek. Bul JО́B organdaryna jergilikti mańyzy bar máselelerdi derbes sheshýge, resýrstardy tıimdi bólýge jáne azamattardyń jergilikti qajettilikterin eskerýge múmkindik beredi. 2018 jyldan bastap barlyq aýyldyq okrýgte bıýdjet júıesiniń tórtinshi deńgeıin engizý osy baǵyttaǵy mańyzdy qadam boldy. Bul tetik aýyldyq okrýgterge óz bıýdjetterin derbes qalyptastyrýǵa, sondaı-aq kommýnaldyq menshikti bas­qa­rýǵa múmkindik berdi. Osy jańa ereje bıýdjettik úderisterdiń ashyq­tyǵyn edáýir arttyrdy jáne azamattarǵa salyq­tar­dyń qalaı qol­danylatynyn baqy­laýǵa múm­kindik berdi. 2020 jylǵy máli­­met­ter boıynsha, JО́B bıýdjetiniń kiristeri 252 mlrd teńgeni qurady, onyń 34 mlrd teńgesi (13,4%) menshikti kiristeri, al 218 mlrd teńgesi joǵary turǵan bıýdjetten beri­letin transfertter túrinde tústi.

Tórtinshiden, «Ekonomıkany yryq­tandyrý jónindegi sharalar týraly» Prezıdenttiń 2024 jylǵy 8 mamyrdaǵy №542 Jarlyǵyn iske asyrý sheńberinde 6-tarmaqtyń 6-tarmaǵymen Úkimetke ujymdyq talap berý ınstıtýtyn en­gizýdi zerdeleý tapsyryldy. Bul tetik eko­nomıkalyq saladaǵy azamattardyń quqyqtary men múdde­lerin qorǵaý úshin ǵana emes, JО́B organdarynyń qyz­metinde mańyzdy qural bola alady.

Osy aıtylǵan máselelerdi qol­da­nys­taǵy zańnamaǵa engizý maqsa­tynda odan ári jan-jaqty talqy­laý qajet. Bul rette azamat­tardyń, depýtattardyń, sondaı-aq JО́B salasyndaǵy sarapshylar men mamandardyń belsendi ún qatýy mańyzdy.

Qanatbek SAFINOV,

Parlamentarızm ınstıtýtynyń dırektory,

Zań ǵylymdarynyń doktory