Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Árbir memleket óz ekonomıkasynyń tóske órleýin, ınfraqurylymynyń keshendi túrde jaqsarýyn, medısınanyń sapaly damyǵanyn, basqa da saladaǵy qyzmet túrleriniń zaman talabyna saı damýyn qajet etedi. Bul úshin ǵylym men tehnıkany jetildirip, sondaı-aq sıfrlandyrý sekildi jańa tehnologııa jetistikteri jappaı engizilýi kerek.
Pavlodar oblysy Ekibastuz qalalyq sotynyń sýdıasy Ásel Tasbolatovanyń aıtýynsha, qoǵamdaǵy barlyq salanyń ajyramas bóligine aınalǵan sıfrlandyrý úderisteri sot júıesinde de belsendi engizilip jatyr. Zamanaýı sıfrlyq tehnologııalar búgingi tańda sot júıesin ashyq, aıqyn jáne yńǵaıly etýmen qatar, isterdi dereý ári qysqa merzimde qaraýǵa múmkindik týdyrǵan.
Onyń aıtýynsha, sotta elektrondy formatta is júrgizý – álemniń damyǵan memleketterinde sátti júzege asyrylǵan tájirıbe. Mysaly, AQSh-ta elektrondy sot jazbalaryna «PACER» júıesi arqyly qol jetkizýge nemese sot qujattaryn «elektrondyq tizilim, is basqarmasy» arqyly elektrondy túrde joldaýǵa bolady. Al Germanııada elektrondy tórelik jáne «EGVP» ákimshilik poshtalyq jáshigin qoldaný úshin aqysyz tıisti baǵdarlamany ornatý qajet. Al Fransııada qabyldaýshy adamnyń ruqsatymen prosessýaldyq, sotqa shaqyrý qujattaryn «e-Varreau» júıesiniń kómegimen joldaıdy.
«Sıfrlyq tehnologııany damytý maqsatynda bizdiń elimizde 2014 jyly Joǵarǵy Sot óziniń resmı ınternet-resýrsynda sot júıesiniń aıqyndyǵy, qoljetimdiligi, tıimdiligi úshin sot organdarynyń qyzmetin jáne onlaın-qyzmet kórsetýge qol jetkizý maqsatynda «Sot kabıneti» elektrondy jobasyn iske qosty. Sonyń nátıjesinde taraptar úshin sotqa joldaǵan qujattaryn baqylaý áldeqaıda ońaıyraq bola tústi. Sot kabıneti arqyly joldanǵan qujattyń mekenjaıǵa túskeni týraly málimet tez arada kórsetiledi», deıdi Á.Tasbolatova.
Onyń aıtýynsha, budan keıin sot júıesinde «Tórelik» avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesi arqyly sotqa kelip túsken barlyq istiń tirkelýinen bastap aıaqtalýyna deıingi esebi elektrondy túrde júrgiziledi. Sonymen qatar eldegi sot otyrystary zaldary aýdıo-beınejazba júıesimen tolyq jabdyqtalyp boldy.
«2018 jyldan bastap sot júıesinde sıfrlandyrý qarqyndy engizilip, «Smart sot» jobasynyń negizinde «True conf», (TrıýKonf) mobıldi qosymshasy arqyly taraptardyń sotqa qatysýyn qamtamasyz etip, beınebaılanys arqyly ister qashyqtan qaraldy. Buryn sotqa qatysýshylardyń ár aımaqta bolýyna baılanysty taǵaıyndalǵan sot otyrysyna bir taraptyń kele almaýy saldarynan keıinge qaldyryp, úderistiń sozbalanýyna ákep soǵatyn faktiler oryn alsa, búgingi tańda kez kelgen jerden onlaın tártipte sotqa erkin qatysýǵa múmkindik bar», deıdi sýdıa.
Sot júıesindegi taǵy bir jańalyq – 2019 jyldan bastap sýdıalarǵa arnalǵan «Sot tájirıbesi» servısi iske qosylǵan. Munda azamattyq ister boıynsha 2 mıllıonnan asa sot aktisin qamtıdy jáne is týraly jan-jaqty aqparat usynady. Servıs tekst-maınıng tehnologııasyn, ıaǵnı mátin boıynsha taldaý men izdeýdi qoldana otyryp júzege asyrady. Atalǵan servıste apellıasııalyq jáne kassasııalyq satylardyń sot aktilerin de qarap, paıdalanýǵa tolyq múmkindik qarastyrylǵan. Bul fýnksıonal respýblıka kóleminde sot aktilerin erkin paıdalanyp, sýdıalar arasynda biryńǵaı sot tájirıbesimen bólisýge, ıaǵnı tájirıbe almasýǵa múmkindik beredi.
Ásel Vladımırqyzynyń aıtýynsha, qazirgi tańda talap qoıý aryzy elektrondy túrde sotqa joldanyp, is máni boıynsha qaralyp jatyr. Bul el turǵyndaryna úıden shyqpaı-aq ǵalamtor arqyly sotqa aryz, dáleldemeler joldaýǵa, sol arqyly altyn ýaqyty men artyq qarajat jumsamaýǵa múmkindik bergen. Taraptarǵa elektrondyq poshta nemese sms-habarlama arqyly aryzdyń qabyldanǵany týraly dereý arada esep keledi.
Búginde sot isteriniń onlaın tártipte, ıaǵnı beınebaılanys arqyly júzege asyp jatqany, atap aıtsaq, «WhatsApp» messendjeri, Skype, Zoom baılanystary arqyly da júretini belgili. Joǵaryda aıtqandaı, bul da túrli aımaqta turatyn adamdardyń otyrysqa onlaın rejimde qatysýǵa múmkindik beredi. Ásirese 2020 jyly karantın ýaqytynda osy tehnıkalyq múmkindikter isti onlaın tártipte qaraýdyń mańyzdy rólin kórsetti.
Nátıjesinde, 2021 jyldan bastap elektrondyq formatta sot isin júrgizý Azamattyq, Qylmystyq prosestik jáne Ákimshilik quqyqbuzýshylyq kodeksterinde kórinis tapty, ıaǵnı isterdi elektrondy formatta sotqa joldaý qalyptastyryldy.
«Keıingi ýaqytta azamattardyń sot júıesine senimin arttyrý maqsatynda qoǵamda rezonans týdyrǵan daýly isterdi buqaralyq aqparat quraldary arqyly ashyq tikeleı efırde júrgizý tájirıbesi de qolǵa alynyp jatyr. Muny da sıfrlandyrý jetistikteriniń biri dep sanaýǵa bolady. Árıne, bul sotqa qatysýshy taraptardyń kelisimimen iske asatyny anyq. Ashyq sot otyrysynyń tikeleı efırde júrgizilýi el turǵyndarynyń baqylaýynda bolýmen qatar, ózge elderdiń de nazaryn aýdarǵany belgili», deıdi sýdıa.
Halyqtyń sot júıesine degen senimin arttyrý – eń basty mindet. Sot tóreligi barlyq adamnyń zań men sot aldyndaǵy teńdigi negizinde júzege asyrylady. Iаǵnı azamattardyń eshqaısysyna artyqshylyq berilmeıdi, elektrondy sot isin júrgizýde qorǵaý jáne aıyptaý jaqtarynyń quqyqtarynyń teńdigi sot otyrysynda zań normasyna sáıkes ashyq saqtalady. Sot isin júrgizýdegi tehnıkalyq órleý, sıfrlandyrý úderisi aldaǵy ýaqytta da zaman talabyna saı ilgeri damı bermek.
