Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Bul rette zeınetkerlerdiń zeınetaqysy men balaly otbasylarǵa beriletin memlekettik járdemaqy mólsheri jyl saıyn ınflıasııa deńgeıine sáıkes ındekstelip kele jatqanyn, sondaı-aq Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen bıyldan bastap «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy qolǵa alynǵanyn aıtqan jón. Buǵan qosa, Memleket basshysynyń byltyrǵy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» Joldaýynda bergen tapsyrmasyna sáıkes Úkimet kóp jyldan beri talaı bıik minberden aıtylyp kelgen «regresshiler problemasyn» – negizinen, kenshilerdiń kásiptik eńbekke qabilettilikti joǵaltýyna baılanysty áleýmettik tólemi men zeınetaqysy máselelerin ońynan sheshti. Naqty aıtsaq, buryn densaýlyqqa keltirilgen zııandy óteýge qatysty tólem ómir boıy tólenip kelgen. Alaıda 2015 jyly Azamattyq kodekske engizilgen ózgeristerdiń saldarynan mundaı tólem ony alýshy zeınet jasyna kelgen kezde toqtatylatyn boldy. Aýyr jumystarda densaýlyǵynan aıyrylǵan azamattardyń osy jónindegi shaǵymyna den qoıǵan Memleket basshysynyń tikeleı aralasýynyń arqasynda «Qyzmetker eńbek (qyzmettik) mindetterin atqarǵan kezde ony jazataıym oqıǵalardan mindetti saqtandyrý týraly» zańǵa tıisti túzetýler engizilip, jumyskerlerdiń jekelegen sanatyn ómir boıǵy tólemmen qamtamasyz etý qarastyryldy. Máselen, kásiptik eńbekke qabilettiliginen aıyrylý dárejesi alǵash ret 2015 jylǵy 10 mamyrǵa deıin belgilengen, qaıta kýálandyrý merziminsiz 2015 jylǵy 10 mamyrdan 2024 jylǵy 1 qańtarǵa deıin uzartylǵan adamdarǵa saqtandyrý uıymdarynan olardyń kásiptik eńbekke qabilettiliginen aıyrylý dárejesin qaıta kýálandyrý merzimine saqtandyrý tólemderin alý quqyǵy berildi, ıaǵnı tólemder zeınet jasyna tolǵannan keıin de jasalatyn boldy. Mundaı tólemderdi alýshylar sany – shamamen 1,4 myń adam. Sondaı-aq aýyr jumystardy atqaryp, densaýlyǵyna zııan keltirip júrgen adamdarǵa shyn máninde 55 jasta zeınetke shyǵýmen para-par jeńildik te kózdeldi. Ol – bıyl alǵash ret engizilgen arnaıy áleýmettik tólem (AÁT).
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń túsindirmesine qaraǵanda, AÁT-ti taǵaıyndaýdyń mindetti sharttary – 55 jasqa tolýy, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynda (BJZQ) keminde 7 jyl kásiptik zeınetaqy aýdarymynyń bolýy. Áleýmettik kodekske sáıkes jumys berýshiler Eńbek jaǵdaılary zııandy jumystarmen aınalysatyn jumyskerlerdiń, óndiristerdiń, jumystardyń, kásipterdiń tizbesine engizilgen jumyskerlerge mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalaryn aýdarady. Elimizdegi osyndaı kásipter men qyzmet túrleri 2 myńnan astam eken. Olar Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń «Eńbek jaǵdaılary zııandy jumystarda isteıtin jumyskerlerdiń paıdasyna mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalaryn tóleý jónindegi agentter óz qarjysy esebinen mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalaryn júzege asyratyn óndiristerdiń, jumystardyń, kásipterdiń tizbesin bekitý týraly» 2023 jylǵy 24 mamyrdaǵy №170 buıryǵynda kórsetilgen. Jalpy, búginde AÁT el ekonomıkasynyń 17 salasynda, sonyń ishinde taý-ken óndirý, óńdeý ónerkásibinde jumys isteıtin azamattardyń ıgiligine aınalyp otyr. Ony alǵysy kelgen jumyskerler eńbek jaǵdaılary zııandy jumyspen aınalysýdy doǵaryp, jeńil jumysqa aýysyp, tıisinshe jalaqy, AÁT alatyn boldy nemese demalysqa shyǵyp, zeınet jasyna jetkenshe atalǵan tólemdi ala alady.
BJZQ derekterine súıensek, arnaıy áleýmettik tólemdi taǵaıyndaýǵa mindetti sharttardy eskere kelgende, oǵan 2024 jyly – 37 myńnan astam, 2030 jyly – 58 myńnan astam, 2035 jyly – 95 myńnan astam jumysker úmitker bola alady. Osylaısha, áleýetti tólem alýshylar sany jyl saıyn kóbeıe túsedi. Aldyn ala esepteý turǵysynda 2024 jyly arnaıy áleýmettik tólemniń ortasha mólsheri 208 myń teńgeden asady. Árbir jumyskerge arnalǵan tólem mólsheri onyń BJZQ-daǵy jınaǵyna baılanysty. Bul rette jyl saıyn arnaıy áleýmettik tólem mólsheri eń tómen kúnkóris mólsheriniń artýyna baılanysty ósedi. Máselen, 2030 jyly tólemniń ortasha mólsheri 339 myń teńgeni, al 2035 jyly 519 myń teńgeni quraýǵa tıis.
Qoldanystaǵy zańnamaǵa engizilgen túzetýler jumyskerdi eńbek mindetterin oryndaý kezinde jazataıym oqıǵalardan mindetti saqtandyrý júıesin de jetildirdi. Máselen, ómirdi saqtandyrý kompanııalarynyń zardap shekken jumyskerdiń sanatorıı-kýrorttyq emdelý aqysyn 100 aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde tóleýi, jazataıym oqıǵa nátıjesinde keltirilgen zııandy óteý, ıaǵnı saqtandyrý tóleminiń mólsherin aıqyndaý kezinde jumyskerdiń kinásin budan bylaı eskermeý sııaqty oń ózgerister engizildi.
Bıylǵy jylǵy 18 qyrkúıekke deıin zııandy eńbek jaǵdaılarynda uzaq ýaqyt jumys istegen 11 126 azamatqa AÁT taǵaıyndalǵan. Ásirese ónerkásipti óńirler – Qaraǵandy, Qostanaı, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda atalǵan tólemdi alýǵa ótinish bildirgender qatary qalyń.
Áıtkenmen áli de oılandyratyn olqylyq ta bar. Mysaly, ótken jyly Qarttar kúnine baılanysty Astana qalasynda, Jetisý, Mańǵystaý, Qaraǵandy, Túrkistan, Ulytaý oblystarynda ár zeınetkerge 2 aılyq eseptik kórsetkishten 10 aılyq eseptik kórsetkishke deıingi nemese 6 900 teńgeden 34 500 teńgege deıingi mólsherde birjolǵy materıaldyq kómek kórsetilgen. Mundaı tólemdi Aqmola, Pavlodar oblystarynyń ardagerleri Respýblıka kúniniń qurmetine alǵan. Al birqatar óńirde qarttarǵa merekelik azyq-túlik sebetteri tapsyrylǵan. Budan ár óńir «kórpesine qaraı kósilip» otyrǵany ańǵarylady.
Bul ádildikke jata ma? Respýblıkamyz birtutas memleket bolsa da, ár óńirdiń ákimdigi «óz betinshe túıe aıdaýy» qalaı? Onyń ústine qazirgi tańda Almaty men Astana qalalary, Atyraý oblysy ǵana el qazynasyna qarjy quıatyn «donorlar» ekendigin, al ózge óńirlerdiń barlyǵy respýblıkalyq bıýdjetten qomaqty sýbvensııa alyp otyrǵandyǵyn eskersek, olardyń barlyǵyna ortaq talap pen tártip bolǵany jón emes pe? Keı kedeı óńir qarııalarynyń kóńilderine qaıaý túsirmeý turǵysynda Eńbek jáne halyq áleýmettik qorǵaý mınıstrligi tarapynan tıisti shara qoldanylsa, artyq bolmas edi.
