«Tańdaýlylar banki» talapqa moıynsunbaı tur

Árıne, mundaı ahýaldyń iskerlik orta bel­sendiligine, ekonomıkalyq turaqtylyqqa ke­dergi keltiretini belgili. Bizde óńdeý óner­kásibin qarjylandyratyn negizgi qarjy uıymdary – «Qazaqstannyń Damý banki» (QDB) men onyń enshiles uıymy – «О́nerkásipti damytý qory». Memleket basshysy 2022 jyly 11 qańtarda Parlament Májilisiniń otyry­­syn­da sóılegen sózinde atalǵan bank haqynda: «Qazaqstannyń Damý banki» qarjy-óner­kásip­tik jáne qurylys toptarynan ókil­dik etetin tańdaýly tulǵalardyń jeke bankine aınaldy. Báriniń aty-jónin bilemiz. Joǵary kabınetterge kire alatynyn paıdala­nyp, olar óz jobalaryn iske asyrýda artyq­shy­lyq alyp otyr. Bul jobalarǵa ketken mem­lekettiń qarajatyn shaǵyn jáne orta bızneske jumsaýǵa bolatyn edi. Úkimetke «Qazaq­stan­nyń Damý bankiniń» qyzmetin qaıta qurý­dy tap­syramyn. Memlekettik qoldaý shara­­­la­ryn usyný úderisteri ashyq emes ári tıimsiz bo­lyp otyr. 

Bul tásilderdi túbegeıli qaıta qaraý kerek. Bul túsinikti ári ashyq tetikter bolýy qajet. О́ńirlerde shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa erekshe kóńil bólgen jón», degen bolatyn.

Prezıdent synynan keıin QDB basshylyǵy aýysty. Biraq jalǵyz aksıoneri «Báıterek» ulttyq bas­qa­rýshy holdıngi bolyp otyrǵan mem­le­kettik qarjy uıymynyń qyzme­tin­de túbegeıli ózgeris jasaldy deý qıyn. Buǵan Joǵary aýdıtorlyq pala­tanyń (JAP) bıyl QDB-nyń óńdeý ónerkásibiniń jobalaryn qarjylandyrýyna júrgizgen aýdı­tiniń qorytyndysy aıǵaq. JAP málimetine qaraǵanda, QDB men «О́nerkásipti damytý qory» 2019-2023 jyldary 2,4 trln teńgege, negizinen, metallýrgııa men tamaq ónerkásibine, mashına jasaýǵa, rezeńke men plastmassa buıymdaryn óndirýge arnalǵan salalyq jobalardy qarjylandyrǵan. Alaıda ekologııalyq, ınnova­sııa­lyq júktemesi bar jobalardy qar­jylandyrý úlesi tómen. Sondaı-aq daıyn ónimder, jeńil jáne far­ma­sevtıkalyq ónerkásip sııaqty basym­dyq­qa ıe baǵyttar qarjylyq qoldaý almaǵan.

Onyń ústine, jeńildikti nesıeniń túpki alýshylarǵa jetýi uzaqqa sozylǵan. Tipti Úkimet rezervinen shuǵyl is-sharaǵa bólingen qara­jatty da keshiktirip paıdalanýǵa jol berilgen. JAP tóraǵasy Álıhan Smaıylovtyń pikirinshe, jobalardy jeńildikti qarjylandyrý sapaly daıyndyq jumysy esebinen birneshe ese jyldam júzege asyrylýǵa tıis. Ol úshin jobalardy qarajat bólingenge deıin aldyn ala qaraý qajet. О́kinish­ke qaraı, kvazımemlekettik kompanııalardyń basshylary el qazynasynan ekonomıkaǵa ınvestısııa salýǵa, sol arqyly jańa jumys oryndaryn qurýǵa bólingen qyrýar qarjyny jedel úlestirýdiń ornyna, depozıttik shottarda saqtap paıda tabýdy jón kóredi eken. Buǵan qosa, QDB eksporttaýshylardyń uqsas baǵdarlamalaryn ártúrli syıaqy mólsherlemesimen qarjylandyrǵan. Jekelegen qaryz alýshylarǵa nesıe belgilengen shekten 1-2,5 paıyz tómen mólsherlememen berilgen. Memlekettik bıýdjet esebinen jasalǵan mundaı kúmándi «qaıyrymdylyqty» múldem tyıatyn kez jetken bolar.

Memlekettik aýdıtorlardy erek­she qaıran qaldyrǵan jaıt – Memleket basshysy aıtqan ótkir synǵa qara­mastan, QDB «kontragentterdiń aıryqsha toby» dep atalatyn iri bıznes ókilderin basymdyqpen qarjylaı qoldaýdy odan ári jalǵastyryp otyr­ǵandyǵy. Osy qarjy uıymynyń keıingi bes jyldaǵy nesıe, lızıng jáne ınvestısııalyq portfelderiniń jartysy sol, aıryqsha artyqshylyq berilgen topqa tıesili bolyp shyqty. Bul QDB-nyń áli kúnge «tańdaýly tulǵalar tobynyń jeke banki» ispetti ekendigin kórsetedi ári jeńildikti nesıege teń qoljetimdilik jáne ony ádil bólý qaǵıdatyn kórineý buzý bolyp sanalady deıdi memlekettik aýdıtorlar.

«Apama jezdem saı» demekshi, «О́nerkásipti damytý qory» da mem­le­kettik qoldaýdyń tıimdiligin qamtamasyz etýdi oılap onsha «bas qatyrmaıtyn» tárizdi. Shyntýaıtynda, bul qordaǵy qarjylandyrýdyń basym baǵyty – aıqyn áleýmettik-ekonomıkalyq áseri bar lızıngtik kelisimder bolýǵa tıis. Soǵan qaramastan, jobalardy irikteý barysynda olardan kútiletin áleýmettik-ekonomıkalyq áserge baǵalaý júrgizilmeıtini anyqtaldy. Tipti mundaı baǵalaýdyń ádistemesi de jasalmapty.

Sondaı-aq jeńildikti nesıe ónimniń belgili bir túriniń ǵana eks­portyn arttyrý maqsatynda beril­se de, kez kelgen kompanııanyń atqar­ǵan jumysyn baǵalaý kezinde onyń barlyq ónimi negizinde syrtqy ekonomıkalyq qyzmetinen túsetin jalpy tabysy esepke alynady eken. Munyń ózi kózdelgen eksporttyq taýardy óndirýdiń qajeti shamaly bolatyn jaǵdaıdy týyndatady. Kompanııalardyń qarsy mindettemeleri olardyń ózderine yńǵaıly etip jasalǵany sonshalyq, qaryz alýshylardyń eksportty ulǵaıtýǵa yntasy da joq. Saldarynan memlekettik qoldaý kórsetilgen kásiporyndar eksportynyń úlesi 2020 jyldan bastap eki ese, ıaǵnı 9,1 pa­ıyzdan 4,5 paıyzǵa deıin tómendegen.

Taǵy bir túıtkil – táýekel deńgeıi joǵary jobalardy qarjylandyrýǵa jol berilgeni. Osyndaı jobalarǵa qatysty ónim eksportynyń jos­parlary oryndalmaǵan, tólemder de keshiktirilgen. Tipti ekeýine eko­nomıkalyq defolt mártebesin berýge týra kelgen. Tutastaı alǵanda, memlekettik aýdıt nátıjesinde 1,2 mlrd teńgeniń qarjylyq buzý­shy­lyǵy tirkelip, 25,9 mlrd teńge tıimsiz jos­parlanyp, jumsalǵany áshke­re­len­gen.

Joǵary aýdıtorlyq palata «Qazaq­stannyń Damý bankiniń» qyz­me­­tine júrgizgen aýdıt barysynda anyqtalǵan eleýli kemshilik Memleket basshy­synyń osy memlekettik qarjy uıymynyń qyzmetin qaıta qurý jónindegi tapsyrmasynyń oryndalýy syn kótermeıtinin aıǵaqtap berdi. Álde «tańdaýly tulǵalardyń jeke bankine» ekonomıka salasyndaǵy ýáki­letti organ – Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń talaby júrmeı me?