Kólik «ardageri»

Uly Otan soǵysyna qatysqan «Gaz-67B» máshınesi Barqytbel baýyrynda sý tasyp júr Jazda kórgenbiz. Tarbaǵataı aýdanyndaǵy jumys saparymyzdyń túıini edi. Biz arnaıy kelgen Yrǵyzbaı áýlıeniń kesheni jańǵyrtylyp jatty. Kúmisti jaılaýyndaǵy qurylys qyzý. Kesene janyna yzǵytyp kelip toqtaǵan áldebir kólikten jumysshylar júk túsirdi. Alystaǵy Baıanaýyldan ákelingen qyzyl tasty qashap jatqan sheberlerge súısine qarap turǵanbyz. Endi nazarymyz eski kólikke aýdy. Elýinshi jyldardyń kóligi me?.. Álde, alpysynshy jyldar ma eken?! Áıteýir, erte shaqta erttelgen tehnıka ekeni anyq. – Zaýyttan 1942 jyly shyqqan, – dedi áýlıe mazarynyń shyraqshysy, kórnekti kolleksıoner Bolat Taǵabaı. – Báse, Uly Otan soǵysy týraly kınolardan kórgen kólikter sııaqty, – deımiz aǵamyzǵa qarap. Bókeń ezý tartty. Bir rızashylyq álpetinen esti. Aıtýynsha, ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan kólik kórinedi. Taıaýda kesenege zııarat ete barǵanda esik aldynda turǵan kólikke taǵy kózimiz tústi. Osy joly indete suradyq. Polsha jerinde júrgen eken. Jaı júrmegen, qan maıdannyń, ot pen oqtyń ortasynda júrgen. Árıne, qaı ofıser mindi, qandaı erlik kórsetti, nendeı taǵdyr keshýlerge kýá boldy? Ony aıtyp berer kólikte til joq. Bir bilerligi, biraz jyldar buryn amanatpen Shyǵystaǵy rýhanı ortalyqtardyń birine aınalǵan áýlıe Yrǵyzbaı keshenine jetkizilgen. Osydan úsh jyl buryn aýdan ortalyǵy – Aqsýatta ótken áskerı sherýge qatysypty. Tarbaǵataılyq turǵyndar Jeńis kúnindegi shattyqty bólisken «ardager kólikti» qyzyqtap, oǵan otyryp kórip, barshasy sýretke túsken. Tańǵalarlyǵy, kóne kólik 80 shaqyrymdyq qashyqtyqta ornalasqan aýdan ortalyǵyna qaqalmaı, shashalmaı, jeldeı esip, jap-jaqsy baryp kelipti. Bolat Qunanbaıulynyń aıtýynsha, kóne kólik bıyl da Jeńistiń 70 jyldyq mereıtoılyq sherýine qatyspaq. Álbette júrgenine 30 jyl bolǵan kólikterdiń qańqasy metall qabyldaıtyn oryndardan tabylyp jatsa, myna kóliktiń tehnıkalyq pasporty men barlyq qujattary bar bolyp shyqty. «Gaz-67B» markaly kólikterdi Qyzyl Armııada «kozel» nemese «kozlık» dep ataǵan. «Rýskıı vılıs» dep te ataıdy. – Máshıneniń gaz shyǵarý jáne otaldyrý bólshekterin ǵana aýystyrdyq. Dvıgateli men qalǵan bólsheginiń bári óziniki. Bul keńestik konveıerden kóp mólsherde shyǵarylmaǵan máshıne. Belgili partııadan soń toqtap qalǵan. Iаǵnı 4 myńnan astam danasy ǵana shyqqan. О́te myqty kólik. Osy keshenge zııarat etýshilerdi tasyp, taý-tas­ty aralatyp júrgen osy – «Gaz-67B». Onyń ústine kún saıyn Kúmistibulaqtan sý tasıdy. Kórgen jandardyń bári kónbistigine tańǵalady, – dedi Bolat Taǵabaı. Birde kınostýdııadan kelgen meımandar kólikti fılmge túsirýge suratqan eken. Qomaqty qarjy usynýshylar da bar kórinedi. Oǵan kesene shyraqshysy kelispepti. Bókeńniń osy oraıda óz oıy bar. Kolleksııa jınaýmen tııanaqty túrde aınalysyp kele jatqan ol Uly Otan soǵysyna qatysty biraz jádigerlerdi jınap úlgeripti. Aıtalyq, antıkvarlyq dúkenderdi jıi aralaıtyn azamattyń jeke qorynan keńestik jaýyngerlerdiń soǵys kezinde paıdalanylǵan sýsyn quıatyn torsyǵyn kórdik. 99,5 paıyzy taza alıýmınııden jasalǵan ydystyń ishindegi sý buzylmaıdy desedi. 1904 jyly shyqqan kofe qaınatqysh ydystyń erneýine lýpa áınegimen qaraǵanda nemistiń svastıkalyq belgisin kórýge bolady. Al oq tesken kas­kalardy Nıjnıı Novgorodtan ákelgen. Onyń ishinde keńestik jaýyngerlerdiń de, nemis basqynshylarynyń da kaskalary bar. Sondaı-aq soǵystan qalǵan tat basqan mınomet, granata, saper kúrekteri, tank mınasy, soǵys ýaqytynda shyqqan chemodandardyń túr-túri bar. Erekshe qundy dúnıeniń biri – 1941 jyly Germanııadan shyqqan nemis velosıpedi. Onyń shar-shar etken qońyraýy áli jumys istep tur. О́te sapaly shyqqan ári jaqsy saqtalǵan velosıped maılap, dóńgelegin úrlese búgin de tebýge jarap tur. Qolyna pýlemet ustaǵan keńestik jaýyngerdiń músini de úlken estelik ekenin baıqaýǵa bolady. Músinge «Kospanový Sartaı Býkanovıchý za ızlechenıe ot tıajelogo nedýga. Derkach. G.E. III.08.1947g» dep bederlep jazylǵan. Al generaldardyń sheni ispetti úsh juldyzdy portsıgar shtabta turatyn sándi dúnıelerdiń biri bolsa kerek. Ashylǵanda jaǵymdy mýzyka oınaıtyn portsıgardyń «Belomorkanal», «Sever», «Prıboı» atty papırostar salýǵa arnalǵan bólikteri bar. Bolat Taǵabaı ákesi Qunanbaıdyń nagradalaryn, Jumabaı jáne Tumarbaı esimdi eki aǵasymen birge túsken sýretin kórsetti. Bir úıden soǵysqa attanǵan úsh aǵaıyndynyń biri Tumarbaı 1942 jyly tamyzda qaza taýypty. Onyń jerlengen jeri jaqynda ǵana tabylypty. Tutqynǵa túskeni, konslagerde atylǵany, Polshanyń Otvosk aýdanynda jerlengeni anyqtaldy. Jaýynger zıraty qazir ıt tumsyǵy ótpes qalyń orman bolyp ketken. Tipti, erterekte soǵys tehnıkalary júrgen jol da kórinbeı qalǵan. – Bul jerdegi baýyrlastar zıratynda «Zahoronenııa mongolov» dep jazylǵan eken. Iаǵnı olar úshin azııalyqtar mońǵoldar bolyp sanalady. Negizi, polıaktar Qyzyl Armııany dáriptemeıdi. Tipti, Polshada Uly Otan soǵysyna qatysty murajaı da joq. Olar óz jerin «álemdik zırat» dep ataıdy. О́ıtkeni, basqynshylardyń bári, olardyń ishinde túrli kezeńde túrikter de, fransýzdar da, nemister de, orystar da polıak jerimen ótken. Qaısysy ótse de jergilikti halyq zardap shekken. Sol sııaqty 1942 jyly Polsha nemisterdiń okkýpasııalaýynda boldy. Nemister konslagerde jaramsyz bolyp qalǵan tutqyndardy atyp otyrǵan. Soǵan oraı júrgizilgen kartoteka ǵalamtorda jarııalandy. Kartotekada «48-zırat» dep belgilengen jer Zrodborov degen shetki eldi mekende ornalasqan. Onda «Tagabaev Týmanbaı» dep kórsetilip, týǵan jeri «Kezık» dep jazylǵan. Kezık degeni – olardy soǵysqa attandyryp salǵan Qyzylkesik aýyly. Emdeý lazaretinde bolǵan Tumarbaı 1942 jyly 22 qyrkúıekte atylǵan. Ákemiz ómir boıy aǵasynyń zıratyn izdep, tappaı ketken edi. Osy zıratty 73 jyldan keıin taýyp otyrmyz. Sebastıan esimdi murajaı qyzmetkeriniń kómektesýimen taptym. «Munda 1941-1945 jyldary soǵysta qaza tapqan Qyzyl Armııa áskerleri jerlengen» dep jazyp qoıypty. Aǵashtan jasalǵan belgi, qorshaý o basta bolǵanymen 70 jyl qaraýsyz qalǵan qorymnyń ornynda jýan aǵashtar ósip, orman bolyp ketipti. 1921 jyly týǵan Tumarbaı maıdan dalasynan joldaǵan hattaryn óleńmen órip otyrǵan. Máselen, 1942 jyly aqpanda jazǵan hatynda: – Áýeli hat jazaıyn anamyzǵa, Berseńiz yqylasty balańyzǵa, Meni oılap deımin ana jylaı berme, Kóp emes, eki-aq jylda baramyz da. Qarady Kókpektide komıssııa, Kapıtan ketken eken ásker jııa, Densaýlyq «zdorovyı» jaraısyń dep, Qaǵazǵa shımaı saldy qara sııa. Ishinde qyzyl vagon jarqyraǵan, Aldynda «qara buqa» arqyraǵan, Taý men tas, el-jurtymdy oıyma alsam, Qaldyń ǵoı qaıran Boǵas sarqyraǵan, – dep bastap, búkil aǵaıyn-týys, jaqyn-juraǵatyn attarymen atap, aq óleńmen sálemin jetkizgen. Sondaı-aq Almaty, Máskeý sııaqty alyp qalalarda bolǵanyn, Eýropaǵa engenin, elge degen ishki saǵynyshyn paraqqa túsirgen. Al ákemizdiń Jumabaı esimdi úlken aǵasy sońǵy hatynda Batysqa qaraı bet alǵanyn jazǵan. Ári qaraı iz-túzsiz, habarsyz ketken. Sondyqtan Uly Otan soǵysyndaǵy bozdaqtarymyz men ardagerlerimizge arnap, Jeńistiń 70 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Aqsýattaǵy ákemizdiń úıin murajaıǵa aınaldyrýdy kózdep otyrmyn. Osy zattar men jádigerlerdiń barlyǵyn sol murajaıǵa qoıylatyn bolady, – dedi Bolat Taǵabaı áńgimesiniń sońynda. Onyń ishinde kóne kólik te bar. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy, Tarbaǵataı aýdany. Sýretterdi túsirgen avtor.