Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Turǵyndary qalaǵa údere kóshken talaı aýyldyń tútini óship jatqany búginde úırenshikti jaǵdaı bolyp ketti. Aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń 2004-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy qabyldanǵan kezde elimizde 7 660 aýyldyq eldi meken bolsa, arada ótken 20 jyl ishinde olardyń sany 6 256-ǵa deıin azaıdy. Jyl saıyn orta eseppen 70 aýyl jabyldy. Bul úrdis bıyl da údep tur: 6 aıda 48 aýyl ataýy el kartasynan alynyp tastaldy.
Bir nazar aýdararlyq jaıt – aıdyń-kúnniń amanynda oty sónip, oırany shyqqan aýyldar demografııalyq jaǵdaıy jyldan-jylǵa nasharlap bara jatqan soltústik jáne shyǵys óńirlerde ǵana emes, halyq birshama tyǵyz qonystanǵan aımaqtarda da bar. Byltyrdan beri Túrkistan oblysynda – 26 aýyl, Qostanaı oblysynda – 25 aýyl, Almaty oblysynda – 12 aýyl, Qaraǵandy oblysynda – 7 aýyl, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 6 aýyl, Abaı oblysynda – 5 aýyl, Aqtóbe oblysynda – 3 aýyl, Batys Qazaqstan oblysynda 3 aýyl joıyldy.
Ýrbandalý kez kelgen eldiń ekonomıkalyq damýy úshin mańyzdy qubylys bolyp sanalady. Birikken Ulttar Uıymynyń (BUU) Ekonomıkalyq jáne áleýmettik máseleler jónindegi departamentiniń málimetine qaraǵanda, dúnıe júzindegi eń damyǵan ári jeriniń aýmaǵy úlken Amerıka Qurama Shtattary, Kanada, Aýstralııa memleketteriniń ýrbandalý deńgeıi 80 paıyzdan asqan. Al elimiz baǵdar tutyp otyrǵan Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe memleketterdiń ortasha kórsetkishi 77 paıyzǵa jetken. Kórshiles Reseıdiń ýrbandalý deńgeıi – 74,6 paıyz, Qytaıdiki – 60,3 paıyz, О́zbekstandiki – 50,4 paıyz, Qyrǵyzstandiki 36,6 paıyz bolypty.
BUU Ekonomıkalyq jáne áleýmettik máseleler jónindegi departamentiniń baǵalaýy boıynsha 2050 jylǵa qaraı Qazaqstannyń ýrbandalý deńgeıi 69,1 paıyzǵa deıin kóterilip, elimizdiń ár 10 turǵynynyń jeteýi qalada turatyn bolady. Osy kórsetkish tabys deńgeıi joǵary elderde 88,4 paıyzǵa jetedi, al kedeı elderde 50,2 paıyz ǵana bolady dep boljanyp otyr. Álemdegi ortasha kórsetkish – 68,4 paıyzǵa, Ortalyq Azııada 66,2 paıyzǵa deıin óspek.
Álemdegi toǵyzynshy aýmaq sanalatyn baıtaq elimizdiń ereksheligi – óńirlerdiń ýrbandalýy deńgeıiniń árkelkiligi. Bul rette ónerkásibi órken jaıǵan Qaraǵandy (81,6 paıyz), Ulytaý (79 paıyz), Aqtóbe (74,9 paıyz), Pavlodar (70,7 paıyz), Shyǵys Qazaqstan (66,6 paıyz) oblystary kósh bastap tur. Respýblıkanyń ortasha kórsetkishine (62,7 paıyz) Qostanaı (62,4 paıyz), Abaı (61,3 paıyz), Batys Qazaqstan (56,5 paıyz), Aqmola (56,4 paıyz), Atyraý (55,4 paıyz), Soltústik Qazaqstan (48,9 paıyz), Qyzylorda (46,9 paıyz), Mańǵystaý (45,5 paıyz), Jetisý (44,6 paıyz), Jambyl (43,4) oblystary áli jetken joq. Al Almaty (16,2 paıyz) jáne Túrkistan (24,7 paıyz) oblystarynda qala halqynyń sany múldem az.
Biraq joǵaryda keltirilgen statıstıkalyq derekter elimizdegi ýrbandalý úderisiniń shynaıy jaǵdaıyn aınytpaı beıneleıdi dep aıtý qıyn. Sebebi «Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly» Zańǵa sáıkes, aýdandyq mańyzy bar qalalarǵa, ıaǵnı shaǵyn qalalarǵa óz aýmaǵynda ónerkásip oryndary, kommýnaldyq sharýashylyq, memlekettik turǵyn úı qory, oqý jáne mádenı-aǵartý, emdeý men saýda obektileriniń damyǵan jelisi bar, halqynyń sany keminde 10 myń adam bolatyn eldi mekender jatady. Shyntýaıtynda, qazir óńirlerdegi 11 shaǵyn qalanyń turǵyndarynyń sany 10 myńǵa jetpeıdi. Solardyń ishinde, ásirese Aqtóbe oblysyndaǵy Temir qalasynyń demografııalyq turǵydan bolashaǵy bulyńǵyr sııaqty. О́ıtkeni bul shahar halqynyń sany jyldan-jylǵa azaıyp, bıyl nebári 2 209 turǵyny qalǵan. Sondaı-aq Aqmola oblysyndaǵy Stepnıak (4 130 turǵyn) jáne Derjavınsk (6 848 turǵyn) qalalarynyń, Mańǵystaý oblysyndaǵy Fort-Shevchenko qalasynyń (8 780 turǵyn), Qyzylorda oblysyndaǵy Qazaly qalasynyń (7 457 turǵyn), Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Mamlıýtka (6 948 turǵyn), Býlaevo (8 547 turǵyn) jáne Sergeevka (8 118 turǵyn) qalalarynyń, Qaraǵandy oblysyndaǵy Qarqaraly qalasynyń (9 132 turǵyn), Abaı oblysyndaǵy Shar qalasynyń (6 412 turǵyn) jáne Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Serebrıansk (8 444 turǵyn) qalalarynyń qoldanystaǵy zańnamada kórsetilgen ólshemshart deńgeıine qashan jetetini belgisiz. Sondyqtan da aldaǵy ýaqytta olardyń birnesheýiniń mártebesi ózgertilip, aýyldyq eldi mekenderge aınaldyrylýy múmkin. Esesine turǵyndarynyń sany 10 myńnan áldeqashan asyp ketken ári qala dep ataýǵa ábden laıyq aýyldar bar. Bir ǵana Túrkistan oblysynda olardyń sany 50 shaqty bolyp shyqty. Qazirgi tańda respýblıka boıynsha 17 aýylǵa qala mártebesin berý máselesi kóterilip otyr. Olardyń ishinde Mańǵystaý oblysyndaǵy Beıneý (54 myń turǵyn), Túrkistan oblysyndaǵy Qarabulaq (50 myń turǵyn), Almaty oblysyndaǵy Uzynaǵash (47 myń turǵyn) sııaqty iri aýyldyq eldi mekender bar.
«Aýyl – el besigi» baǵdarlamasyna elimizdegi 6 256 aýyldyń 3 500-i ǵana damý áleýeti bar tirek jáne seriktes aýyldyq eldi mekender retinde engizilgeni belgili. Bul ýrbandalý úderisi aldaǵy ýaqytta da toqtamaı, shyn máninde, «keleshegi joq» dep tanylǵan talaı aýyl túbinde tarap tynatynyn ańǵartady. Aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda 2027 jylǵa qaraı elimizde 5,9 myń aýyldyq eldi meken qalady, al aýyl halqynyń sany 7,7 mln adam deńgeıinde turaqtalady dep boljanǵany – sonyń aıǵaǵy.
Osy oraıda oılanarlyq másele bar. Bul tabıǵı ósimi joq ári kóshi-qon saldosy teris bolǵandyqtan, turǵyndarynyń sany jyldan-jylǵa azaıyp, demografııalyq jaǵdaıy erekshe alańdatyp otyrǵan Soltústik Qazaqstan oblysyna qatysty. Qazir bul óńirdegi 635 aýyldyń 307-si ǵana «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy boıynsha damytylyp jatyr. Sóıtip, baǵy janǵan eldi mekenderge jergilikti aýyl turǵyndarynyń 87 paıyzy tıesili ekenin eskersek, qalǵan 328 aýyldyń kópshiliginiń taǵdyry qyl ústinde turǵany anyq. О́kinishke qaraı, olardyń ishinde 60-70 úıi ǵana qalǵanymen, ázirge orta mektebi jabylmaǵan qazaq aýyldary da bar. Mysaly, oblys ortalyǵynan shalǵaıdaǵy Jambyl aýdanynyń Aıymjan jáne Jańajol aýyldary kezinde «Halyq teatry» ataǵyn alǵan óner ujymdarymen aty shyqqan irgeli eldi mekender edi. Osy mańaıdaǵy ózge qazaq aýyldarynyń áýeli bilim oshaǵynyń oty sónip, odan keıin ózderiniń de tútini birjola óship jatqanymen, bul eki aýyldyń orta mektepteri ázirge jumys istep tur. Tek ártúrli sebeppen oqýshylarynyń sany jyldan-jylǵa azaıyp barady.
Ulttyq múdde turǵysynan paıymdap qarasaq, eldiń shetinde, jeldiń ótinde ornalasqan Qyzyljar óńirindegi jalpy bilim berý uıymdary ázirge jumys istep turǵan Aıymjan men Jańajol sııaqty qazaq aýyldaryn «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasyna kirgizip, olardy ýrbandalý qurbandyǵyna shalmaı, aman saqtap, memlekettik qoldaý sharalary arqyly damytqan jón bolar edi. Áıtpese, ýaqyt óte kele teriskeıdegi talaı aýdannan ana tilimiz ben ata salt-dástúrimizdiń, ulttyq ónerimiz ben mádenıetimizdiń qaımaǵy buzylmaǵan birde-bir qazaq aýylyn – naǵyz el besigin tappaı qalýymyz ǵajap emes.
