Qos tirektiń úılesimi – óńirge olja

Eski Qazaqstanda barlyq deń­geıdegi máslıhattar ákimderdiń «notarıat keń­se­sine» aı­naldy degen ótkir syn aıtylyp keldi. Sebebi «Eki qoshqardyń basy bir qazan­ǵa syımaıdy» degen ýájben máslıhattyń turaqty tóraǵasy saılanbaı, bul jaýapty laýa­zymdy depýtattar qoǵamdyq negizde kezektesip atqarǵan. Al ókildi organ apparatynyń sessııa­lar aralyǵyndaǵy jumy­syna más­lıhattyń hatshysy jetekshilik jasaıtyn edi. Munyń ózi memleket­tik bıliktiń óńirdegi qos tarmaǵy­nyń biriniń mańyzy men yqpalyn kemitip, máslıhat depýtattarynyń zań júzindegi dardaı mártebesin is júzinde jurdaı etken.

Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy 16 naý­ryzdaǵy «Jańa Qazaqstan: jańa­rý men jańǵyrý joly» atty Joldaýyn­da: «Azamattardyń ókildi bılik­ke degen senimin nyǵaıtý úshin más­lıhattarǵa basa mán bergen jón. Myqty máslıhattar ózekti máselelerdiń sheshimin tabýǵa jáne aımaqtardaǵy turmys sapa­syn jaqsartýǵa áser ete alady. Olardyń rólin arttyryp, der­bes­tigin qamtamasyz etý úshin máslıhat tóraǵasy laýazymyn engizgen jón», dedi.

Memleket basshysynyń osy tap­syrmasyna sáıkes barlyq deń­geıdegi máslıhattarda burynǵy hatshynyń ornyna tóraǵa laýazymy engizilip qana qoımaı, óńir­lik ókildi organdardyń tu­raqty komıssııalarynyń eki tóraǵasy turaqty negizde jumys isteıtin bolyp sheshildi. Buǵan qosa Prezıdenttiń bas­tamasymen máslıhattardyń yqpa­lyn barynsha kúsheıtý maqsatynda oblys jáne respýblıkalyq mańyzy bar qala ákimderin taǵaıyndaý tártibi ózgertil­di. Buryn óńirlik máslı­hat depýtattary Memleket basshy­sy usynatyn bir ǵana kandıdatý­ra­ǵa kelisim berip kelse, endi kem degende eki kandıdatýra balamaly negizde usynylatyn boldy. Bul – shyn máninde, óńir basshylary janama saılaý arqyly qyzmetke ke­lip jatyr degen sóz. Sondaı-aq 2022 jyl­ǵy referen­dým arqyly Konstıtý­sııa­­ǵa engizil­gen mańyzdy ózgeristerge sáı­kes óńirlik máslıhat saılaýy – ara­las júıege, al aýdandyq máslıhat­tar saılaýy majorıtarlyq júıe­ge kóshirildi. Prezıdenttiń saıa­sı reformasy aıasyndaǵy osyn­daı jańashyl­­dyq­tar máslıhattar­dyń róli men bede­lin arttyrýǵa qolaıly múmkindik berdi. Biraq máslıhattardyń bári birdeı ózde­ri­ne berilgen qosymsha quqyq­tardy to­lyq ta, tıimdi paıdalanyp otyrǵan joq.

Bul rette Memleket basshysy bıyl­ǵy «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» Jolda­ýyn­da shaǵyn jáne orta bıznes­ten túsetin salyqty óńirler­diń ózinde qaldyrý durys sheshim bo­lyp, kásipkerliktiń damýyna edáýir serpin bergenin aıta kelip, keıbir ákimder jergilikti bıýdjetke túsken qosymsha kiristi elge paıdasyz iske shashyp, tıimsiz jumsaǵanyn synaǵany oıǵa oralady. Bul syn ákimderdiń qarjy­ny paıdasyz iske shashýyna kelisim bergen máslıhattarǵa da qatysty. Sondyq­tan da Memleket basshysy máslıhat depý­tattarynyń forýmynda sóılegen só­zinde jergilikti bıýdjet qarjysyn durys ári tıimdi bólý máselesine depýtattar zor jaýapkershilikpen qa­raýǵa tıis ekenin qadaı aıtty.

О́ńirlik máslıhattardyń óz ále­ýetin qalaı paıdalanyp otyrǵa­nyn Ult­­tyq ekonomıka mınıstr­li­gine qa­rasty Ekonomıkalyq zertteýler ıns­tıtýty eki jyldan beri Azııa damý ban­kimen bir­lese ázirlep kele jatqan О́ńirlik ­ál-aýqat ındeksinen bilýge bolady. Onyń mańyzdy kórsetkishiniń biri – halyq­tyń jergilikti mem­lekettik organdarǵa, sonyń ishinde máslıhattarǵa seniminiń deńgeıi.

Atalǵan zertteýge qaraǵanda, ótken jyly Túrkistan oblysy­nyń más­lı­hattaryna senim deńgeıi ­36,5 paıyzdan 72,4 paıyzǵa deıin, ıaǵnı eki esedeı kóterilgen. Al jergi­likti ákimdikterge senim kórsetkishi ­44,8 baldan 58,6 balǵa deıin ósken. ­Bul túrkistandyqtar ákim­derden góri máslıhat depýtattaryna kóbi­rek senim artyp otyrǵanyn kórse­tedi. Jergilikti ókildi bılik pen atqarýshy organdardyń birlesken ju­mysynyń nátıjesinde óńir tur­ǵyndarynyń qarjylyq ál-aýqaty 10 bal­dyq kórsetkish boıynsha aldyńǵy jyl­ǵy 6,12 baldan byltyr 6,21 balǵa deıin jaqsarǵan.

Batys Qazaqstan oblysy (BQO) tur­­ǵyndarynyń jergilikti más­lı­hat­tarǵa senimi de 43,9 paıyzdan 59 pa­ıyzǵa deıin artqan. Degenmen BQO-da ákimdikterdiń bedeli máslıhattarǵa qaraǵanda áldeqaıda joǵary. Olarǵa degen senimniń ortasha kórsetkishi al­dyńǵy jylǵy 55,3 paıyzdan 71,1 pa­ıyzǵa deıin kóterilgen. Munyń basty sebebi byl­tyr Jaıyq óńiri turǵyndarynyń qarjy­lyq ál-aýqaty 5,9 baldan 6,4 balǵa deıin jaqsarǵanynda bolsa kerek. Buǵan qosa BQO-da sybaılas jemqorlyq deńgeıi 5,86 baldan 3,95 balǵa deıin tómendegen.

Jambyl oblysynda máslı­hat­tarǵa senim deńgeıi 28,4 paıyzdan 51,6 paıyzǵa deıin kóterilgen. Al ákimdikterge senim 49,3 paıyzdan 63,7 paıyzǵa deıin artqan. Sebebi Áýlıeata óńirinde turǵyndar­dyń qarjylyq ál-aýqaty 5,27 baldan 6,91 balǵa deıin kóterilip, jem­qorlyq 7,2 baldan 5,43 balǵa deıin azaıǵan.

Abaı oblysynyń máslıhat­taryna senim deńgeıi 49 paıyzdan 51,2 paıyzǵa deıin joǵarylaǵan. Al ákimdikterge senim 55,3 paıyzdan 58,2 paıyzǵa deıin artqan.

О́zge óńirlerdiń máslıhat­ta­ry jer­gilikti turǵyndardyń jar­­tysynyń senimine de ıe bola almaǵan. Keı óńir­de máslı­hat­tarǵa senim deńgeıi sál art­sa, bu­rynǵy bedelinen aıyry­la bas­taǵan ókildi organdar da bar. My­saly, Qyzylorda obly­sy­nyń máslı­hat­taryna senim deń­geıi 19,4 pa­ıyzdan 42,1 paıyzǵa deıin kóterilgen. ­Al qyzyl­ordalyqtardyń ákimdikter­ge ­seni­miniń deńgeıi – 51,4 paıyz. Qara­ǵan­dy oblysynyń máslı­hat­ta­ryna senim kórsetkishi 31,8 paıyz­dan 44,5 paıyz­ǵa deıin ósken. Al kómir­li aı­­maq­taǵy ákimdik­ter­ge senim deń­geıi 8,2 pa­ıyzdan ­48,8 paıyzǵa deıin joǵa­rylaǵan.

Qostanaı oblysynda máslı­hat­tarǵa senim 37,8 paıyzdan 36,6 paıyzǵa deıin tómendegen, al ákim­dikterge senim 41,4 paıyzdan 45,5 paıyzǵa deıin nyǵaıǵan. Osyn­daı jaǵdaı Pavlodar oblysyna da tán. Ertis-Baıan óńirin­degi máslıhattarǵa senim 40,7 paıyzdan 32,9 paıyzǵa deıin azaıǵan bolsa, ákimdikterge senim deńgeıi 47,1 paıyzdan 47,3 paıyzǵa deıin artqan.

Turǵyndardyń máslıhattarǵa seni­mi eń tómen óńir – Mańǵystaý oblysy. Áýlıeli óńir turǵyndary­nyń jergi­likti depýtattarǵa senimi byltyr 46,3 paıyzdan 9,3 paıyz­ǵa deıin quldy­ra­ǵan. Ákimdikter­ge senim deńgeıi de 56,6 pa­ıyzdan ­13,7 paıyzǵa deıin kúrt tómen­de­gen. Byltyr mańǵystaýlyqtar­dyń ­ál-aýqaty 5,9 baldan 6,6 balǵa de­ıin art­qanyna qaramastan, qarjy­lyq qıyn­dyqtarǵa tap bolǵandar áli de kóp. Al óńirdegi sybaılas jemqorlyq kór­setkishi 6,04 baldan 8,17 balǵa deıin sha­ryqtap ketken.

Aqmola, Aqtóbe, Almaty, Aty­raý, Jetisý, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaq­stan, Ulytaý oblys­tarynyń más­lı­­hattary da, ákim­dikteri de ózderine degen halyq seniminiń mardymsyz deńgeıin burynǵydan da tómendetip alǵan.

Megapolısterge kelsek, Asta­na jáne Almaty qalalary tur­ǵyndarynyń más­lıhattar men ákim­dikterge senimi azaıa túsken. Al Shym­kent qalasy tur­ǵyn­dary­nyń qaladaǵy ákimdikterge se­nimi tómendegenimen, qalalyq más­lıhatqa senimi birshama artqan.

Ekonomıkalyq zertteýler ınstı­týty zertteýiniń nátı­je­leri turǵyn­dardyń ál-aýqaty art­qan ári sybaılas jemqorlyq azaı­ǵan óńirlerde más­­lıhattar men ákimdikterge senim ny­ǵaıa túske­nin kórsetti. Alaıda óńir­lerdiń kópshiliginiń máslıhattary óz­­­derine zań júzinde berilgen jańa múm­kindikti tolyq paıdalanbaı, halyq al­dyndaǵy abyroı-bedel­derin kótere almaı otyr. Al Prezıdenttiń máslıhat depý­tattarynyń forýmynda bergen, jergilikti ókildi organdar qyz­metiniń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyt­talǵan tapsyrmalary olar­dyń áleýetin kúsheıtip, jumysy­na sony serpin berip, memleket­tiń óńirlerdegi qos tireginiń qyzmetin ny­ǵaıta túsýge tıis.