Keshegi keńes zamanynda árbir eńbek ujymynda, tipti stýdentterdiń oqý toptarynda da kásipodaq uıymy boldy. «Kommýnızm mektebine» teńelgen eń buqaralyq uıymnyń jarǵysynda jazylǵan basty mindeti – óz músheleriniń hám eńbekshilerdiń quqyqtaryn qorǵaý edi. Alaıda keńestik kásipodaq, negizinen, aı saıyn múshelik jarna jınap, sonyń esebinen emdeý-saýyqtyrý mekemelerine joldama úlestiretin, balalarǵa jańajyldyq syılyq taratatyn uıym retinde jadymyzda qaldy. Onyń osy ımıdji áli onsha ózgere qoımaǵan sııaqty.
Shyntýaıtynda, kásiptik odaqtardyń qyzmetine jete mán berilmedi. Munyń aıaǵy kóptegen eńbek ujymynda bastaýysh kásipodaq uıymdarynyń jabylýyna ákeldi. О́ıtkeni josparly ekonomıkadan naryqtyq qatynastarǵa kóship jatqan ótpeli kezeńdegi aýyr daǵdarys kezinde birsypyra iri kásiporyn jumysyn toqtatyp, jumyssyzdar úlesi 13,5 paıyzǵa jetkeni belgili. Al aılyǵy shaılyǵyna jetpegen jumyskerler múshelik jarna tóleýden bas tartty. Keıbir basshylar ujymdarynda ózderine talap qoıatyn eshqandaı uıym bolýyn qalamady. Buǵan qosa, 2014 jyly qabyldanǵan «Kásiptik odaqtar týraly» jańa zańǵa baılanysty qaıta tirkeýden óte almaǵan salalyq emes kásipodaq uıymdary da boldy. Osyndaı sebepterge baılanysty kásiptik odaqtar músheleriniń sany kúrt azaıdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń kásipodaqtar Federasııasy (QRKF) 1990 jyly bıýdjettik uıymdar men ulttyq kompanııalardyń 7,5 mln-ǵa jýyq jumyskerin biriktirgen bolsa, keıin bul kórsetkish 1,6 mln-ǵa deıin qysqardy. Tek sońǵy jyldary elimizdegi kásipodaq qozǵalysy jandanyp, qazir QRKF 2 mln-ǵa jýyq kásipodaq múshesin biriktirip otyr. Buǵan qosa, Qazaqstan eńbek federasııasynyń 700 myńnan astam múshesi bar, sondaı-aq «Amanat» táýelsiz kásipodaǵy 300 myńǵa jýyq jumyskerdiń bastaryn qosty. Tutastaı alǵanda, atalǵan 3 respýblıkalyq kásipodaq birlestiginiń 3 mln-nan astam múshesi bar, ıaǵnı olar elimizdegi jaldamaly jumyskerlerdiń shamamen 44,5 paıyzyn qamtyp otyr. 2018 jyly orta jáne shaǵyn bıznes jumyskerlerin biriktiretin «Yntymaq» kásiptik odaǵy qurylyp, jumys isteı bastady. Jumyskerlerdi kásipodaqqa tartýda Qyzylorda (88 paıyz), Pavlodar (84 paıyz), Túrkistan (71 paıyz) oblystary kósh bastap keledi. Al kásipodaq músheleri eń az óńir – Almaty qalasy. Ońtústik astanada jaldamaly jumyskerlerdiń nebári 3,7 paıyzy ǵana kásipodaq uıymyna kirgen.
Kásiptik odaqtar óziniń ustanymyn álsiretip, bedelinen jurdaı bolǵany sonshalyq, 2018 jyly Halyqaralyq kásipodaqtar konfederasııasy (HKK) QRKF-ny «Táýelsizdiginen aıyrylǵany úshin» degen aıyppen óz qatarynan shyǵaryp tastady. Sebebi sol kezde elimiz Halyqaralyq eńbek uıymynyń 190 konvensııasynyń 24-ine ǵana qol qoıǵan bolatyn. Al kórshiles Reseı – 80-ge jýyq, Qyrǵyzstan – 50-ge jýyq konvensııaǵa qosylǵan edi. Tek respýblıkamyzda kásipodaq qozǵalysyn damytýda birshama demokratııalyq ózgeris jasalǵan soń, 2022 jylǵy qarashada HKK Bas keńesiniń sheshimimen QRKF-niń HKK-ge músheligi qalpyna keltirildi. Qazirgi kezde QRKF HKK-niń Ortalyq Azııadaǵy jalǵyz múshesi bolyp otyr.
Qazir elimizdiń kásiptik odaqtarynyń aldynda jumyskerler quqyqtaryn qorǵaý jónindegi jumysty kúsheıtý mindeti tur. Buǵan HKK jyl saıyn ázirleıtin Eńbekshiler quqyqtaryn qorǵaýdyń jahandyq ındeksine zer salyp, kóz jetkizýge bolady. Osy zertteýmen qamtylǵan 151 memleketke 5 reıtıng arqyly baǵa berilgen. «Birli-jarym quqyq buzý» 1-reıtıngine 8-aq memleket – Aýstrııa, Danııa, Germanııa, Islandııa, Irlandııa, Italııa, Norvegııa, Shvesııa laıyq dep tanylǵan. «Áldeneshe ret quqyq buzý» 2-reıtıngine 21 memleket ıe bolǵan. Olardyń ishinde Japonııa, Sıngapýr, Fınlıandııa, Fransııa, Ispanııa, Nıderland, Portýgalııa, Slovenııa, Moldova, Latvııa, Lıtva, Estonııa bar. «Udaıy quqyq buzý» 3-reıtıngin 33 memleket mise tutqan. Aralarynda Argentına, Armenııa, Aýstralııa, Belgııa, Bolgarııa, Grýzııa, Kanada, Polsha, Rýmynııa, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Shveısarııa bar. «Júıeli quqyq buzý» 4-reıtıngi 39 memleketke tıesili. Ishinde Amerıka Qurama Shtattary, Ulybrıtanııa, Meksıka, Izraıl, Brazılııa, Serbııa, Majarstan, Vetnam, Grekııa bar. «Quqyq kepildigi joq» 5-reıtıng 39 memleketke, sonyń ishinde elimizge berilgen. Osy tómen kórsetkishtiń ıeleri ishinde bizben kórshiles Qytaı, Qyrǵyzstan, Reseı, sondaı-aq Belarýs, Ýkraına, Túrkııa, Koreıa Respýblıkasy, Qatar, Saýd Arabııasy, Birikken Arab Ámirlikteri, Kýveıt, Malaızııa, Bahreın, Úndistan, Indonezııa, Pákistan, basqa da elder bar. Atalǵan reıtıngti zań júzindegi quqyq is júzinde qoljetimdi bola bermeıtin memleketter enshileıdi. Al «Zań ústemdigi buzylýynyń saldarynan quqyq kepildigi joq» 5+ reıtınginde 12 memleket – Aýǵanstan, Býrýndı, Ortalyq Afrıka Respýblıkasy, Gaıtı, Lıvııa, Mıanma, Palestına, Somalı, Ońtústik Sýdan, Sýdan, Sırııa, Iemen tur. Bul eń tómen reıtıng, negizinen, ishki janjaldyń nemese áskerı basqynshylyqtyń saldarynan memlekettik ınstıtýttary durys jumys istemeıtin elderge qoıylady.
Táýelsizdik jyldarynda kásipodaqtyń áleýmettik saıasattaǵy róli tómendetilgendikten, adamdar ony «eshteńeni sheshpeıtin qoǵamdyq uıym» sanady. «Kásiptik odaqtar týraly» zańnyń 24-babynda: «Kásipodaqtar jumyssyzdyqqa qarsy kúres jáne jumyspen qamtýdy qamtamasyz etý, jumystan bosatylatyn qyzmetkerlerdi qorǵaý jónindegi baǵdarlamalardy, eń tómen kúnkóris deńgeıin belgileý jáne ony saqtaý, kiristerdi ındeksteý, jalaqynyń, zeınetaqylardyń, stıpendııalar men járdemaqylardyń eń tómen deńgeıin arttyrý jónindegi is-sharalardy qosa alǵanda, óz múshelerin áleýmettik qorǵaý jónindegi josparlar men baǵdarlamalardy ázirleıdi, olardy tıisti memlekettik organdarǵa usynystar retinde engizedi», delingen. Biraq kásipodaqtardyń pikiri men usynysyn eskerýdiń mindettiligi kórsetilmegen. Memlekettik organdardyń reglamentterinde de olardyń kásipodaqtardyń ustanymymen sanasýy qarastyrylmaǵan. Eńbek qatynastarynda týyndaǵan máselelerdi sheshý mindeti júktelgen áleýmettik áriptestik tetiginiń tıimdiligi de shamaly bolyp shyqty. Sebebi oǵan qatysatyn taraptardyń naqty quqyqtary teń emes ekendigi baıqaldy. Osyǵan oraı, ótken jyly QRKF uıymdastyrǵan Áleýmettik áriptester forýmynyń qararynda jumyskerler, jumys berýshiler jáne memleket arasyndaǵy ózara qarym-qatynastardyń jańa tujyrymdamasyn jasaý jáne kiristi ádil bólý qaǵıdattaryn qaıta qaraý qajettigi atap kórsetildi.
Mysaly, QRKF birneshe jyldan beri jalaqyny ındeksteý máselesin kóterip kele jatsa da, ol elimizde jasalǵan 145 myń ujymdyq sharttyń tek 10 paıyzynda ǵana kózdelgen. Bul rette QRKF-tiń jumyskerlerdiń ál-aýqatyn jaqsartýǵa yqpaly jetkiliksizdigi bilinip otyr. Degenmen, QRKF keıbir problemanyń oń sheshimin tabýǵa uıytqy boldy. Kásipodaq uıymdary ótken jyly 84 eńbek daýynyń 80-in ereýil jasaýǵa jetkizbeı kelissóz arqyly sheshken. Buǵan qosa kásipodaqtar birqatar kásiporynnyń jumyskerlerine jalaqy jónindegi qaryzdardy óteýge járdemdesken.
Máselen, Qyzylorda oblysynda bir kásiporyn basshylyǵy ujymdyq shart talabyn kózge ilmeı, 300-den astam jumyskerge aılyq jalaqy mólsherinde syılyqaqy tóleý jónindegi mindettemesin oryndaýdan bas tartqan. Sondyqtan jumyskerlerdiń múddesin aýmaqtyq kásipodaqtar birlestiginiń zańgerleri qorǵap, sot arqyly ádildik qalpyna keltirilgen. Sondaı-aq byltyr qabyldanǵan Áleýmettik kodekste QRKF-tiń usynysyna oraı eńbekke ýaqytsha jaramsyzdyqqa qatysty járdemaqy mólsheri 25 aılyq eseptik kórsetkishke deıin ulǵaıtyldy. Kásipodaqtar 25 jyldan beri aıtyp kele jatqan densaýlyqqa zııandy aýyr jumystarda isteıtin adamdardy áleýmettik qorǵaý týraly zańnyń qabyldanýyna da qol jetkizdi. Atalǵan sanattaǵy 55 jasqa tolǵan adamdarǵa bıyldan bastap arnaıy áleýmettik tólem engizildi.
Saıyp kelgende ádiletti Qazaqstanda eń buqaralyq uıymnyń mártebesi kóterilip, yqpaly artýǵa tıis.
