Táýelsizdik sardary

Bar sanaly ǵumyryn eli­mizdiń ósip-órkendeýi men damýyna arnaǵan Tileýhan Qab­drahmanovtyń ómir joly jastar úshin taǵylym alar ónegeli mektep dese de bolǵandaı. Semeı óńiriniń týmasy Tileýhan Samarhanuly aınalasyna ózin isine tııanaqty, dosqa adal, jaısań azamat ári úlgili otaǵasy retinde tanyta bilgen jan. Semeı qalasyndaǵy №1 qazaq mektep-ınternatynyń túlegi. Máskeýdiń Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetiniń quqyq qorǵaý jáne ekonomıka fakýltetin bitirerden bir jyl buryn Aljır halyqtyq-demokratııalyq respýblıkasynda taǵylymdamadan ótken Tileýhan Samarhanuly bolashaq kásibiniń qyr-syrymen alǵash tanysqannan-aq jaýapkershilik júgin jete sezingen mamannyń biri ári biregeıi. Kásibine degen adaldyq pen qolǵa alǵan iske jaýapkershilik qazaqtyń sol bir óreniniń bolashaqta talaı aýqymdy isterdi abyroımen atqa­rýyna negiz bolǵan qasıetter. Olaı deýimizge sebep te joq emes. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin onyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev elimizdiń ekonomıkasy men saıası júıesin reformalaýda batyl sharalardy qolǵa aldy. Elimiz úshin aýmaly-tókpeli osy kezeńde Elbasynyń tóńiregine senimdi seriktesteri men isker azamattar toptasty. Olardyń aldynda Táýelsizdiktiń qazyǵyn nyqtap, tuǵyryn alasartpaý mindeti turdy. О́zine júktelgen osyndaı zor mindetti abyroımen atqarǵan jannyń biri – búginde ómirdiń ór belesine shyq­qan Tileýhan Samarhanuly. Buǵan onyń júrip ótken ómir joly, kóterilgen ónegeli belesteri kýá. Aıtar bolsaq, ol táýelsiz eli­mizdiń Ekonomıka jónindegi memlekettik komıtetiniń tóraǵasy bola júrip, bostandyqtyń araı tańyndaǵy alǵashqy asa mańyz­dy normatıvtik qujattardy ázir­leýge, elimizdiń naryq ekonomıkasyna ótýin, naryq jaǵdaıyna kóshýi men jumys isteýin iske asyrýǵa, sondaı-aq Táýelsiz Mem­le­ketter Dostastyǵyn (TMD) qu­­rý­­dyń normatıvtik bazasyn qa­­­­lyp­tastyrýǵa belsendi túr­­de qatysty. Bul, sóz joq, táýel­siz Qazaqstannyń qalyptasý úde­risterine atsalysqan Tileýhan Samar­­hanulynyń ómirindegi basty oqı­ǵalar ekeni daýsyz. T.Qabdrahmanov 1992 jyly elimizdiń resmı delegasııasynyń quramynda kelissózderge jáne Qazaq­stan Respýblıkasy men Re­seı Federasııasy arasyndaǵy Dos­tyq pen yntymaqtastyq týraly tuńǵysh Shartty ázirleýge qa­tys­ty. Ol arnaıy basylymdar men forýmdardaǵy naryq ekonomı­kasyn josparlaý, oǵan kóshý jó­nindegi birqatar maqalalardyń, esepter men baıandamalardyń avtory bolyp tabylady. Táýelsiz Qazaqstannyń bas­tapqy qalyptasý kezeńinde elde áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardy júrgizý úshin qolaıly jaǵdaılardy qamtamasyz etý mańyzdy mindetke aınalǵany belgili. Osy mańyzdy mindet­ter­diń aıasynda elimizge sheteldik ınvestısııalardy tartý sharalary júrgizildi. Soǵan oraı T.Qab­drahmanovtyń 1993 jyl­dyń naýryzynda Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Fransýz Respýb­lıkasyndaǵy tuńǵysh Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolyp taǵaıyn­­dalýy – oǵan júktelgen mindet­tiń asa jaýap­tylyǵyn ári kórsetilgen senimniń joǵa­rylyǵyn aıǵaqtady. Osy laýa­zymǵa taǵaıyndalý kezinde onyń alǵan bilimi, ekonomıka sala­syndaǵy tájirıbesi, fransýz tilin jetik bilýi de eskerildi. Bul taǵaıyndaý Tileýhan Qab­drahmanov úshin kezdeısoqtyq emes edi. Buǵan deıin ol osy baǵytta biraz sharýalardy abyroıly atqarýmen kózge túsken bolatyn. Máselen, Úkimet múshesi kezinde, ıakı 1992 jyldyń qyrkúıeginde Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Fran­sýz Respýblıkasyna tuńǵysh Mem­lekettik saparyn ázirleý men ótkizý jónindegi jumys tobynyń basshysy bolyp Parıjge jiberilgen-di. Al Elbasynyń ol sapary asa tabysty bolǵany barshamyzǵa málim. Elshi retinde Tileýhan Samar­hanuly keıinnen Qazaqstan basshy­synyń Fransııaǵa basqa da birqatar saparlaryn daıyndaýǵa atsalysty. Álemdik órkenıette aıshyqty orny bar, Eýropadaǵy iri memlekettiń biri sanalatyn Fransııa Qazaqstandaǵy refor­malarǵa, eń bastysy, onyń álemdik qoǵamdastyqqa kirigýine yqylasty qoldaý kórsetti. Onyń dáleli – Fransııa prezıdenti F.Mıt­terannyń Qazaqstanǵa jasa­ǵan tuńǵysh resmı sapary. Ol Batystyń jetekshi derjavalary basshylarynyń ishinen Qazaqstanǵa resmı saparmen kelgenderdiń alǵashqysy boldy. Al buǵan Tileýhan qosqan úles az boldy dep áste aıta almaspyz. 1993 jyly Fransııadaǵy Qazaq­stan elshiligi tolyqqandy ju­my­syna kirise qoımaǵan, áli qurylý ústinde bolatyn. Sol sebepti T.Qab­drahmanovtyń Fran­sııa prezı­dentiniń saparyn daıyndaýǵa qa­jetti qazaqstandyq mamandardy tartýǵa tolyqtaı múmkindigi bol­ǵan joq. Sondyqtan da Fransııa prezıdentiniń Qazaqstanǵa resmı saparynyń aldynda ózi odan suhbat alyp, osy materıalymen birge kassetany elimizdiń teledıdarynda kórsetý úshin Almatyǵa jetkizýine týra keldi. Naǵyz jankeshti, shyǵar­mashylyq jumys degen osy bolar. T.Qabdrahmanovtyń Fran­sııa­daǵy Qazaqstan elshisi qyzme­tin atqarǵan kezeńinde eki memle­ket­tiń arasynda ekijaqty yntymaq­tas­tyqtyń negizgi baǵyt­taryn qam­tı­tyn eleýli kelisim­sharttar jasaldy. Onyń dıplomatııalyq qyzme­tindegi mańyzdy belestiń biri 1993 jyldyń qazanynda Qazaqstan Respýblıkasynyń IýNESKO ja­nyn­­daǵy tuńǵysh Turaqty ókili bolyp taǵaıyndalýy edi. 1993-1996 jyldary Qazaqstannyń osy oraıdaǵy qarym-qatynastarynyń negizgi basymdyqtary aıqyndaldy jáne IýNESKO men elimizdiń basshylary resmı saparlarmen almasty. Qazaqstannyń IýNESKO janyn­daǵy О́kildigi 1995 jyldyń tamyzynda F.Maıordyń resmı saparyn ótkizýge belsendi túrde qatysty. Mártebeli meıman Elbasynyń qabyldaýynda boldy. 1995 jyldyń qarashasynda elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev BUU men IýNESKO qurylýynyń 50 jyldyǵyna oraı IýNESKO Bas Konferensııasynyń HHVIII sessııasynyń jumysyna qatysty. 1995 jyly IýNESKO aıasynda qazaqtyń uly aqyny Abaıdyń 150 jyldyǵy atap ótilgeni málim. Osynaý aıtýly datanyń álemdik deńgeıde toılanýy elimizdiń mártebesin kótergen asa iri rýhanı sharalardyń biri bolǵany ras. Munyń bári ózdiginen iske asa qoımaıtynyn eskersek, osy syndy halyqaralyq dárejedegi aıtýly sharanyń der kezinde ári joǵary deńgeıde ótkizilýine Tileýhan Samarhanulynyń qosqan úlesi qomaqty ekenin aıta ketken lázim. T.Qabdrahmanov 1997 jyl­ǵy qańtarda Qazaqstannyń Japo­nııadaǵy tuńǵysh elshisi bolyp taǵaıyndaldy. Elimizdiń ekono­mıkalyq salasynyń basshysy qyzmetinde senimdi aqtap, mol tájirıbe jınaǵan mamannyń bul salada da kásibı qyry, uıymdastyrý qabileti jan-jaqty baıqaldy. «Eldestirmek – elshiden» degendeı, oǵan elimizdiń Japonııadaǵy tuńǵysh elshiliginiń jumysyn bas­tap, qalyptastyryp, jolǵa qoıý jáne sol eldiń mınıstrlikterimen, túrli uıymdarymen, ásirese ekonomıkalyq salada yntymaq­tastyqty uıymdastyrý tapsyryldy. О́ziniń derbes ulttyq valıýtasyn engizý kezinde elimiz naryqtyq ekonomıkaǵa endi ǵana qadam jasaǵan edi. Osyndaı bıýdjet tapshylyǵy jaǵdaıynda Japonııa Halyqaralyq valıýta qory tara­pynan Qazaqstannyń jetekshi qarjylyq demeýshisine aınaldy. Japonııadaǵy salıqalyq elshilik qyzmet 2003 jyldyń tamyzyna deıin jalǵasty. Osy kezeńde Tileýhan Samarhanuly birqatar iri ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrý úshin Japonııa úkimetiniń Qazaqstanǵa uzaqmerzimdik jeńil­dik­pen nesıeler berý týraly kelis­sózder júrgizýge qatysty. Kelis­sózder óz jemisin berdi. Máselen, Qazaqstan Úkimetiniń tapsyrýy boıynsha ol Astanada halyqaralyq áýejaı salýǵa nesıeler alý, Batys Qazaqstanda avtomobıl joldaryn salý, Astana qalasynda sý jáne káriz júıelerin qaıta jańartý jónindegi sharttarǵa qol qoıdy. Buǵan qosa munaı-gaz salasyna, geologııalyq barlaý jumystaryna da Japonııanyń qarjylyq resýrstary men tehnologııalary tartyldy. Shaǵyn maqalada Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda asa ma­ńyzdy halyqaralyq deńgeıdegi kóptegen mańyzdy sharalardyń basy-qasynda bolǵan aıtýly tulǵanyń bar eńbegin saralap shyǵý múmkin emes. Ásirese, onyń dıplomatııa salasyndaǵy eńbegi orasan. Ol bólek áńgimeniń arqaýy bolarlyq qomaqty dúnıe. Tileýhan Samarhanulynyń ár jyldary Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy, Lıtvadaǵy, Latvııadaǵy, Estonııa men Fınlıandııadaǵy elshilik qyz­metin ilkimdi atqarǵanyn aıt­saq ta jetkilikti. Árbir adamnyń jeke ómiri onyń eline sińirgen eńbegimen, halyqqa etken qyzmetimen ólshenedi der bolsaq, Tileýhan Samarhanulyn Táýelsizdik sardarlarynyń biri deý­ge tolyq negiz bar. Osy turǵydan zerdelegende ol shyn máninde bar sanaly ǵumyryn el ıgiligine, Táýelsiz Qazaqstannyń memleket bolyp qalyptasýyna arnaǵan tulǵa. Osy mártebeli de ardaqty atqa barlyq jaǵynan laıyqty azamat. Osyndaı azamattyń ortamyzda júrgenine biz de qýanyp, mereılenemiz. Hamıt BIRJANULY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. ALMATY.