Shopannan nege qadir ketti?

Búginde mal baǵatyn adam joq degenge senesiz be? Biraq, shyny kerek, jaǵdaı osylaı. Qystyń aıazy, jazdyń ystyǵynda mal sońynda júrý erikkenniń ermegi emes. Jastar mal baǵýǵa barmaıdy. Sebebin kóp jerlerde jalaqylaryn durys ala almaýmen túsindiredi. Sondyqtan da shopannyń jasy 50-den asyp tur. «Erdiń jasy elý» desek te, munyń da ózindik qıyndyǵy bar eken, ol týraly «Tunyq» sharýa qojaly­ǵy­nyń tóraǵasy Áset Mákenov bylaı deıdi: – Mal ósirýmen 2005 jyldan beri aına­lysyp kelemin. 300 bas qoı-eshkim bar edi áýelde, endi, mine, olardyń sany 1900-ge jetti. Qoı baǵý qıyn bolyp barady. Shopan tapshy degen meniń basymda ǵana emes, kóbinde bar jaǵdaı. Kórshi oblys­tardan, aýdandardan izdep kelemiz keıde. Biraq bul shyǵar jol emes. Ýaqytsha istep, ketip qalady. Al keıbireýler 10-15 kún istep ketken soń, maldyń kúıisi de ketedi. Sebebi, mal bir adamǵa úırengendi qalaı­dy. Sonymen, jasy 50-degi adamdy mal baǵýǵa salýǵa týra keledi. Biraq, ózderińiz oılap qarańyzdarshy, mundaı jasta kim kúni boıy beli qaıysyp attyń ústinde otyrady? Shopannyń jumysy jeńil me? Aldyńdaǵy maldy ǵana emes, astyńdaǵy atty da baqylap otyrýyń kerek. Ári-beri shapqylaǵan jumys, ury-qary, túz taǵysy degenderiń taǵy bar. Son­dyq­tan da shopanǵa barlyq jaǵdaı jasaı­­syń. Jalaqysyn ýaqtyly tóleısiń. Soǵy­myn tegin beresiń. Jaryǵyn, otyn-kómir, sýynyń aqysyn tóleýdi óz moınyńa ala­syń. Tipti, qalaǵa baryp, kerek-jaraq satyp alamyn dese, óz kóligimmen tegin tasımyn. Bir qyzyǵy, qansha jerden dala jumysy desek te, shopandy búginde qaladan izdeý ádetke aınalǵan. Gazetter men telearnalar arqyly jarnama beredi. Sol kezde maldyń syryn bes saýsaqtaı biletin jergilikti kásipkerler emes, bastarynda baspanasy joq, syrt jaqtan kóship kelgender habarlasady eken. Biraq olar da aýylǵa baryp, turaqty jumys isteýge qulyqsyz. Máselen, qys sýyq boldy delik, kóbisiniń tehnıkasy joqtyqtan shóp jetkiliksiz bolyp, sharýa qojalyqtarynyń birazy daıyndyqsyz qalady. Nátıjesinde mal shyǵyny kóp bolady, mal sany kemip ketedi. Biraq, budan habar alǵan bireý bar ma, ony esh jerde de kórsetpeıdi. «О́z qotyryńdy óziń qasy» demekshi, malmen otyrǵan adam óz jaǵdaıyn ózi jasaýǵa májbúr. Sharýa qojalyǵynyń ıesi jaýabyn malshydan alady. – Maldy molynan ósirer edik, biraq turaqty malshy tabý qıyn, – deıdi «Muryn» qojalyǵynyń ıesi Aıdar Káýketaev. – Men shopanyma 50 myń teńge jalaqy tóleımin. Otbasy úshin et-súti tegin. Tek mal baǵyp kelse boldy, túnde qoraǵa kirgizip, malǵa bas-kóz bolý óz moınymda. Nege ózińiz baqpaısyz deısiz ǵoı. Men malǵa jem-sýyn daıyndap, qorany tazalap, odan qalsa, myna jerde qosymsha otyrǵyzǵan kókónis, kartopty qarap, kúni uzyn qojalyqtyń jumysynan qolym tımeıdi. Aýyl jaıyn múldem bilmeıtin joǵary shendi sheneýnikter biz sııaqty syrttaǵy alys aýyldarǵa kelmeıdi, kele qalǵan kúnniń ózinde ortalyqqa keledi, iri sharýa qojalyqtary basshylarymen áńgimelesip ketedi. Qojalyq basshylarynyń pikirinshe, atakásip – shopan mamandyǵyn joǵary oqý oryndarynda oqytý kerek. Malshylyq dástúrdi myqty saqtaǵan kóshpendiler eli edik. О́nimin óńdedik, odan túrli kıim-keshek pen taǵam ázirledik. Malshylyq kásip negizderine jatatyn, qazaqsha qoı qyrqý ádisi bar. Tipti, qystaý, kókteý, jaılaý, kúzdeý degen uǵymdar da osy mal­shy­lyqtan qalyptasqan. Joǵary oqý oryn­darynda tehnıkterdi, mehanıkterdi, veterınarlardy oqytyp, tipti, olar oqý oqyp júrgen kezde malmen jumys isteýdi úırenedi. Biraq, malshy, shopan degen mamandyq joq. Eger shopan bolmasa, onda joǵaryda atalǵan veterınar mamandyǵy ne úshin kerek, qus sharýashylyǵy úshin be? Kez kelgen jergilikti bılik et, sútti molaıtý qajet, et-sút klasterin jasaımyz degendi alǵa qoıǵan. Etti eksportqa shyǵaramyz degen joba-josparlar jasalýda. Al sonyń bárin júzege asyratyn malshy men maman jaıy birde-bir ret aıtylmaıdy. Aýyl sharýashylyǵy salasyna da, malshyǵa da mán berilýi tıis. Halqymyzdyń malshylyq dástúrin saqtap qalǵan jón. Biraq qazir qoıdy qazaq emes, neshe jyl bas bostandyǵynan aıyrylyp, erkindikke shyqqanda qoǵamnan teperish kórip, jumys taba almaı júrgen ózge ult ókilderi baǵýda. Jasyratyn nesi bar, keńestik kezeńde shopandar KSRO Joǵarǵy Keńesine, Máskeýge delegat bolyp ketetin. Solardyń biri – Abaı aýdany Arqat aýylynyń shopany Bolat Baǵdatov aǵamyz edi. Ol kisiniń tól alýdaǵy, qystan jaıly shyǵyp, mal basyn kóbeıtýdegi eren eńbegi tarıhta qaldy. Biraq, qazir depýtat-qoıshyny kórdińiz be? Malshynyń eńbegin eskerý, materıaldyq kótermeleý, marapattaý esten shyǵyp barady. Eń myqtaǵanda, sharýa qojalyǵynyń basshysyn, bylaısha aıtqanda, menshik ıesin ǵana bilemiz. Mal baqqan adam eleýsiz qala beredi. Qazir qurmetti oryn men ataqtar sheneýnikter men kásipkerlerden artylar emes. Qarapaıym shopan, malshy nazardan tys qalǵan. Osydan keıin mal sharýashylyǵy órkendep ketýi múmkin be? – Kezinde aýyldar tarap, taramasa da bir adamnyń qolyna ótip, ábden berekesi ketti, – deıdi zeınetker Muhtar Madanov aqsaqal. – Mal arzan baǵaǵa jappaı satylyp, kóptegen malshylardyń áýleti jan-jaqqa bytyrap ketti. Qalaǵa kóshkeni saýdaǵa, ne basqa tirlikke aınalyp, qaıtadan atakásipke buryla almady. Al mal baǵyp júrgenderiniń kúıi de máz emes, jalaqysy mardymsyz. 30-40 myń teńge tóńireginde eńbekaqy alady. Joǵary jalaqy beretinder bar, biraq az. Ony retteıtin memlekettik organ joq. Búkil jaǵdaıy menshik ıesine táýeldi. Aýylsharýashylyq basqarmalary malshy jaǵdaıymen aınalyspaımyz, olar jekemenshik degen jaýapty beredi. Bireýler shopan tapshy bolǵany jaqsy, olarǵa beriletin jalaqy da óse túsedi, qojalyq basshysymen kelisimshart jasap, sodan qomaqty jalaqyǵa qyzyǵýshylyq artady degendi aıtady. Áleýmettik jaǵdaıy zańmen qorǵalmaıtynyn bilgen soń, malshy óz jumysyn qaıdan turaqtap istesin. Ol ras, malshy jaǵdaıy menshik ıesi­men aradaǵy kelisimge baılanysty. Biraq, qazir­de kelisimder kóbine aýyzsha, kelisilgen jaıttar oryndalmaı da jatady. Eń qıyny, zeınetaqy qoryna aqsha aýdarmaıtyndar kóp. Osydan kelip shopan qartaıǵanda zeınetaqysyz qalady. Bylaısha qaraǵanda, kez kelgen eńbek adamy tárizdi onyń múddesin eńbek, kásipodaq, quqyq qorǵaý organdary qorǵaýy tıis. Biraq, qys qystaý­da, jaz jaılaýda júrip, mal baǵýdan qoly tımeıtin malshynyń qasynda ondaı keńseler qaıdan bolsyn. Onyń ústine qazaq-jalqaý halyq, qolynan mal baǵý ǵana keledi degen uǵymdy shyǵaryp alǵandar bizdiń halqymyzdyń dástúrin buzǵandar. Mal baǵýdan basqa kásip jaqsy da, shopan bolý tek jalqaý halyqtiki degen nadandyq. Malshylyq — ata kásip. Qazaqtyń keń dalasy turǵanda, jeseń et, kıseń kıim mal baqqannyń nesi aıyp, qaıta bul naǵyz eleýli, erlikke toly eńbek emes pe?! Raýshan NUǴMANBEKOVA. Shyǵys Qazaqstan oblysy.