«EýroHımniń» elge bereri kóp

Elimiz fosforıt keni qory jaǵynan álemde tórtinshi orynda tur. Esterińizde bolar, Keńes Odaǵy kezinde Qarataý men Jańatas fosfor ónerkásibiniń mańyzdy ortalyǵy bolǵan. Munda jylyna 11 mıllıon tonna fosfat óndirilip, Odaqty fosfor shıkizatymen qamtamasyz etti. KSRO qulaǵannan keıin qalyptasqan óndiristik baılanystar úzilip, ótkizý rynogy buzyldy. Zaýyttar toq­tap, qalalar quldyraýǵa ushy­rady. О́ndiristiń azaıýymen qatar joǵary sapaly fosfat kenderiniń kózi túgesildi. Ken qabattarynan sapaly fosfat óndirý kúrdelene tústi. Ol úshin ozyq tehnologııa qajettiligi týyndaǵan. Ondaı tehnologııa álemdik iri óndirýshilerde ǵana boldy. Solardyń qatarynda «EýroHım» da bar. Sondyqtan ınvestor retinde bizdiń kompanııa men ıgerilmegen mol qory bar Qazaqstan múddeleri sáıkes. О́tken jyly bizdiń óńirde «EýroHım» agrohımııalyq kompanııasy Qarataý basseıniniń birqatar fosforıt ken oryndaryn ıgerý qyzmetine belsene kirisip ketti. Sonymen qatar, «EýroHım» Jańatas qalasynda ón­dirilgen kendi óńdeıtin hı­mııa­­lyq keshen turǵyzýdy jos­parlaýda. Bizdiń kompanııa úshin Qazaq­stan – fosfat óndirisin damytý­da kele­she­gi zor oryn. Bir jaǵynan, el tabıǵı res­­­ýrstarǵa baı, ekinshiden, tyńaıt­qyshty kóp mólsherde tutyna­tyn aýyl sharýa­shylyǵy bar. Eń mańyzdysy, Qazaqstan Úkime­ti aýylsharýashylyq óndirisi tıimdi­ligin arttyrýǵa erekshe nazar aýda­rady. Bul bizdiń ónimimizge halyq­aralyq naryqta ǵana emes, Qazaq­standa da sura­nys turaqty bolady degen sóz. «EýroHımǵa» jumys isteýge qoıylǵan sharttar tehnologııalyq jaǵynan alǵanda óte kúrdeli. Bul jerdegi kendi ádettegi ádistermen óńdeý ońaı emes. Biz Reseıde jáne basqa kásiporyndarda kúkirt qyshqylyn ydyratý ádisin qoldanatynbyz. Sarysý aýdany aýmaǵyndaǵy ken quramynda magnıı men basqa da qospalardyń joǵarylyǵy ol ádisti qoldanýǵa múmkindik bermeıdi. Basqa tehnologııa kerektigin túsindik. Álemdik tájirıbe taldaýy, zerthanalyq synaqtar, ártúrli nátıjelerdi salystyrý, saraptamalyq maquldama alý úshin kúsheıtilgen zertteý júrgizýge bir jarym jyldan astam ýaqyt ketti. Biz jobalaý ınstıtýttarymen, AQSh, Qytaı, Eýropa, Izraıl jáne basqa elderde jumys istep turǵan kásiporyndarmen ártúrli nusqalar jasadyq. Aqyrynda eń úılesimdi ári túbirimen ózgertilgen tehnologııa taptyq. Fosforıtti tuz qyshqylymen ajyratý ádisin qoldanýdy sheshtik. Bul kennen magnııdi ǵana emes, basqa da qajetsiz qospalardy alyp tastap, joǵary konsentratty ónim alýǵa múmkindik týǵyzady. Eger ken óńdeý sıklin birneshe satyǵa bólsek, qaldyqsyz 90 paıyzǵa deıin paıdaly ónim alýǵa da bolady. Biraq, ondaı óndiris úshin tuz qyshqyly kóp kerek. Aralas tehnologııa rynogyn da zerdelep, tuz qyshqyly qosym­sha ónim, tipti, qaldyq bolyp sanala­tyn óndiristi de taptyq. Osylaısha óndi­ris úshin qajetti kúkirtti ońaı taýyp, má­sele óz-ózinen sheshildi. Qazaqstanda joǵa­ry kúkirt­ti munaı men gazdy óńdeýde kúkirt qal­dyq esebinde shyǵady. Sondyqtan ol jet­kilikti. Kúkirt qospasy – munaı-gaz kásip­­oryn­darynda zııandy qaldyq. Al «EýroHım» sol qaldyqty paıdaǵa asyrady. Kúkirt óńdeýde kóp mólsherde elektr qýaty jáne bý bólinedi. Demek, bolashaq zaýyt qýat kózine zárý bolmaıdy. Shamaly gaz kerek. Bul – sheshiletin másele. Aldyn ala esepteýler boıynsha, hımııalyq keshen óndirilgen elektr qýatynyń artylǵanyn qalaǵa bere alady. Osy sebeptermen zaý­yt jobasyn biregeı dep aıtýǵa negiz bar. Osyndaı tehnologııalar jıyntyǵy shoǵyrlanǵan óndiris búginde álemniń birde-bir elinde joq. Nátıjesinde barlyq tehnologııalyq úderis gazdy az tutyný arqyly júzege asatyn, shıkizat rynogy turaqty, qal­dyǵy az zaýyt qurylymyn jasadyq. Adamdar men tabıǵat qaýip­sizdigi biz úshin mańyzdy. Sondyqtan óndiris táýekelin barynsha boldyrmaý úshin birqatar is-sharalar qabyldadyq. Hımııa­lyq keshen ornalasatyn oryn Jańatas qalasynan 22 shaqyrym jerde jáne qalamen ortany taý bólip jatyr. Qazir «EýroHım» onda kenishten jol jáne elektr jelisin tartýda. Sondyqtan adamdar men jaqyn eldi mekenderge eshqandaı qaýip-qater joq. Taǵy bir másele – sý jáne zaýyttyń ony tutynýy. Bul – óte mańyzdy. Aımaq sýǵa onsha baı emes, sondyqtan oǵan uqypty bolý kerek. Áý basta zaýyt sýdy barynsha az tutynýǵa esep­telip jobalanǵan. Endeshe, onyń jumy­sy sý resýrstarynyń azaıýyna esh áser etpeıdi. «EýroHımǵa» eki uńǵy bólin­gen, bul qajettilikke tolyq jetip jatyr. Kásiporynda sýdy barynsha tazalaý tehnologııasy qoldanylyp, ol óndiriske qaıta aınalymǵa jiberiledi. Sý tuıyqtalý, ıaǵnı aınalma sıklimen paıdalanylady, shyǵyn býlanýdan ǵana. Bul tehnologııa Eýropa men Amerıkanyń aldyńǵy qatarly kásiporyndarynda paıdalanylyp júr. Ol qorshaǵan ortaǵa ǵana emes, ózimizge de tıimdi. Taǵy bir aıtary, «EýroHım» jańa qy­z­­metkerlerdi jergilikti ma­man­­­dardan jasaqtaýǵa tyrysýda. La­­ıyq­ty jalaqysy bar jumys ornyn ashý jáne qyzmetkerlerdi jańa maman­dyqtarǵa oqytý – kompanııanyń áleý­mettik jaýapkershiligi. Biz bul min­det­ti túsinemiz. Bizdiki sekildi joǵary teh­nologııalyq óndiriste jumys isteý baıypty daıyndyq deńgeıin, son­daı-aq, únemi úırený qabiletin, jańa daǵ­dylardy qalyptastyrýdy, zamanaýı qural-jabdyqtar men tehnıkany ıgerýdi talap etedi. «EýroHım» kásip­oryndy jergilikti kadrlarmen barynsha qamtamasyz etý úshin óndiriske asa qajetti mamandyqtarǵa oqytý jáne qaıta daıarlaý máselesinde Jańatas qalasynyń №5 kolledjimen tyǵyz baılanysta bolady. Sondaı-aq, aımaqta ekonomıkalyq jaǵdaıdyń jaqsarýy arqasynda buryn jumys joqtyǵy saldarynan kóship ketken qala turǵyndarynyń qaıta orala bastaǵanyna biz de qýanyshtymyz. Olardyń kópshiligi – jaqsy mamandar. Biz olardy qatarymyzǵa qabyldaýǵa múddelimiz. Bizdiń memleketpen kelisilgen jumys sharttarymyz boıynsha «EýroHım» 25 jyl ishinde aımaqta áleýmettik ınfraqurylymnyń damýyna 40 mıllıon dollar salatyn bolady. Kompanııa 2013-2014 jyldary turǵyn úılerdi, balabaqshalar men mektepterdi, balalar lagerine baratyn joldy jóndeýge 10 mıllıon dollar bólip te úlgerdi. Kompanııa qarjysyna 240 páterli eki kópqabatty úı qalpyna keltirilip, olarǵa jylý jáne sý júıeleri tartyldy, aýlalary abattandyryldy. Jańatas qalasynda tabıǵı gaz joq. «EýroHım» bastamasymen respýblıka Úkimeti gaz qubyryn júrgizýge qaýly qabyl­dap ta qoıdy. Jobalaý bıylǵy jyly bastalady. Qurylys merzimi – úsh jyl. Sondaı-aq, biz Jańatastan Túrki­stanǵa temirjol jelisin tartýǵa usy­­nys jasadyq. Adamdar azyq-túlik, bas­­qa da tutyný taýarlaryn alýǵa keder­gi­siz baryp-qaıtýy úshin Shym­kent­pen ara­daǵy avtojoldy jóndeý de josparda bar. Dmıtrıı VALYShEV, «EýroHım-Qarataý» JShS bas dırektory. Jambyl oblysy.