Din ǵulamasy týǵan jerinde ardaqtaldy

Qyzylordalyqtardyń Qyzyljar óńirine nazar aýdarýy tegin emes. HVIII-HIH ǵasyrda ómir súrip, orys patsha­synyń Arqadaǵy otarlaý saıasatyna jáne otarshylardyń jappaı shoqyn­dyrý­dy betke ustap, hrıstıan dinin radıkal­dy ádispen taratýdy qolǵa alǵan iste­rine ashyq qarsy shyqqan ıslam qaırat­keri, tereń bilimdi ustaz, halyq áýlıe atandyrǵan Maral ıshannyń Sol­tús­tik Qazaqstan jerinde týyp, artynan Qyzyl­orda óńirine qonys aýdaryp, meshit, medreseler turǵyzyp, bilim men din taratyp, osy óńirdegi Qarmaqshy aýdanynyń jerinde 73 jasynda ómirden ótken. Maral ıshan esimi kezinde ısi Qazaq dalasyna keńinen taraǵan. Ásirese ańyzǵa bergisiz emshilik qasıetterin halyq jaqsy bilgen. 

Maral ıshan ıslam dininiń ǵylym ortalyǵy Buharada Jalańaıaq ıshannyń medresesinde 10 jyl oqyp, tereń dinı bilim jáne dárigerlik ilim alǵan. Sodan keıin týǵan jerine oralyp, halyqty dinge, mádenıetke, bilimge, tártipke ún­dep, kózin ashqan, ólsheýsiz qyzmet etken, bir­neshe medrese, meshit saldyrǵan.  Sonymen birge Qurannyń qudiretimen táýiptik jasap, myńdaǵan adamdy naý­qasynan jazyp, aty shyqqan. Halyq áýlıe tanyǵan.

Osy kúni hrıstıandyq Petr men Pavel sııaqty apostoldardyń, «Nıko­laı ýgodnık», «arhangel Mıhaıl» sııaq­ty din qaıratkerleriniń atyna, son­­­daı-aq hrıstıandyq dinı merekeler men qulshylyq: «Pokrov», «Spass», «Svıa­to­­dýhov», «Nıkolsk», «Bogolıýbov», «Bo­goıav­lenka», t.b. ataýlar orys patsha­ly­ǵy­nyń quryǵy uzarǵan saıyn elimizdiń sol­tús­tigi, batysy men shyǵysynda nege kóbeıip ketkenin halyq bile bermeıdi. Bu­lardyń bári – hrıstıan dinin halyq sanasyna kúshtep qondyrýdyń joldary. Keńes óki­meti ornaǵanda bolshevıkter ony halyq­qa basqasha túsin­dirip, «Mıhaılovka», «Nı­ko­laevka», «Petrovka», t.b. orystardyń tekte­ri, osy attas sharýalar bul selolardy tur­ǵyz­ǵan dep soqty. Munyń kúshtep shoqyn­dyrýdyń ádisi ekeni aýyzǵa alynbady.

Al Maral ıshan osy ádistiń syryn birden uǵyp, aldymen ony toqtatýdy, qazaqtyń jetim balalaryn jınap sho­qyndyrmaýdy ótinip, jergilikti orys bıligine hattar jazǵan. Alaıda patshalyq onyń ótinishterine qulaq aspady, sondyqtan ol qarýly qarsylyq bildirýge májbúr bolǵan. Kúsh teń bolmaǵan soń amalsyz, joǵaryda aıtqanymyzdaı, ońtústikke qonys aýdardy. О́miriniń sońyna deıin ol qazirgi Qyzylorda oblysynda halyqty dinı turǵydan saýattandyryp, meshit, medreseler ashyp, sabaq bergen. Kenesarynyń azattyq kúresin qoldaǵan. Halyqty ózin qoldaýǵa shaqyrǵan. Byltyr Maral ıshannyń Kenesaryǵa syılaǵan Qurany tabylyp, ony Memleket basshysy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine qoıýdy usyndy. Sondaǵy sózinde Qasym-Jomart Kemeluly: «Kezinde Taıqazannyń elge oralýyn jurt jaqsy yrymǵa balaǵan edi. Kóp uzamaı Qazaqstan Táýelsiz memleket boldy. Ult azattyǵy úshin kúresken Kenesarynyń qolynda bolǵan Quran kitabynyń elge kelýi de jaqsy yrym dep oılaımyn. Bul oqıǵa Qazaqstannyń jańa dáýiriniń berekeli bas­taýy bolsyn dep tileıik», degen edi.

Maral ıshan Qoqan men Hıýa handyq­tarynyń basqynshylyq áreketterine de qarsy shyqqan. «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasynda Maral ıshan týraly: «Patsha ókimetiniń otarshyl saıasatyna, Qoqan men Hıýa handyqtarynyń jaýlaýshylaryna qarsy qazaq rýbasylary men bas kóterer azamattaryn kúresýge shaqyrǵan únparaqtar taratty. Maral ıshan týraly T.Vamberrıdiń «Túrki halyqtarynyń etnografııasy men etnologııasy» atty eńbeginde, I.Bla­rambergtiń «Estelikterinde», S.Muqa­novtyń «Móldir mahabbat», «Aqqan juldyz» romandarynda málimetter keltirilgen», dep jazady.

Qyzylordalyqtardyń ıslam rýhanııatyna arnalǵan kórmesi Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń keń dárishana­syndaǵy «Maral ıshan (1780-1853): ómiri men qoǵamdyq, dinı jáne saıası qyzmeti» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa ulasty.  Onda oblys ákimi Ǵ.Nurmuhambetovtiń quttyqtaý sózi oqylyp, «Qaharmandar» RQQ tóraǵasy Sabyr Qasymovtyń, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtý­tynyń bas dırektory Zııabek Qa­byl­dınovtiń sózderi tyńdaldy. Sabyr Qasymov Maral ıshandaı asa kórnekti din qaıratkeri bolǵanyn soltústikqazaqstandyqtar maqtan tutyp, eńbegi men ómirin tereń zertteýleri kerek degen usynys aıtty. Zııabek Qabyl­dınov Qazaq dalasyn jappaı shoqyn­dyrý áreketi 1822 jyly handyqty joıý saıasatymen tikeleı baılanysty ekenin tarıhı faktiler dáleldeıtinin jetkizdi.   

Baıandama jasaǵandar arasynda tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Amanjol Kúzenbaıulynyń sózderi barynsha ótimdi boldy. Ol Qazaqstandaǵy kóptegen ult-azattyq kóterilisterdiń basynda ıslam dini qaıratkerleri bolǵanyn dáleldep berdi. Sonymen birge ol: «Sibir halyqtary qusap «Ivanov», «Petrov» bolyp ketpegenimiz de ıslamnyń arqasy. Jappaı shoqyndyrý saıasatyna qarsy ıslam qaıratkerleri tabandy kúres júrgizdi. Sonyń ishindegi ataqtylarynyń biri – osy Maral ıshan. Onyń ómiri men qyzmeti týraly jazylǵan Syrlybaı Búrkitbaevtyń 186 bettik kitaby bar. Avtor Maral ıshannyń 1930 jyldary áli tiri bolǵan urpaǵy Sandybaıdan bilgenderin, kózben kórgenderin jazyp alǵan», dedi.

QMDB Strategııalyq damý jáne taldaý bóliminiń meńgerýshisi, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty Smaıyl Seıitpekov «Sopylyq jol jáne Maral ıshan» atty baıandamasynda sopylyqtyń qazaq dalasynda taralýy, onyń progres­sıvtik áseri, bilim men ǵylymǵa úndeýi týraly óte jaqsy áńgimeledi. Sonymen birge ol kóp halyq aıyra almaıtyn qaziret, ıshan, pir, ahýn, ata, qarı sııaqty din ataýlarynyń neni bildiretinin taratyp berdi. Qazaq dalasy áýelde ıshandy «ata» dep ataǵan kórinedi. «Shopan ata», «Beket ata», t.b. atalar sol kezden qalǵan. Odan keıin kóp oqyǵan din qaıratkerin parsy sózi ıshanmen ataýǵa aýysqan. Al «qarı» degen qurandy jatqa aıta alatyn adam.

Konferensııada О́zbekstan Respýb­lıkasy Gýmanıtarlyq ǵylymdar ǵyly­­mı-zertteý ınstıtýty Qaraqal­paq bólimshesi tarıh bóliminiń meńge­rý­shisi Asqar Jumashev, tarıh ǵylym­darynyń doktory, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ professory Tursyn Hazretáli, taǵy da basqalar keńes odaǵy jyldaryndaǵy ıshandardyń qýdalanýy týraly aıtty. Mazmundy baıandama jasa­ǵandardyń biri – L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory Maqsat Alpysbes boldy. Ol keńes odaǵy jyldarynda Qazaqstanǵa ıslam dinin HIH ǵasyrda tatar moldalary men mıssıonerleri ákeldi degen túsinik qalyptastyrylǵanyn aıta kelip, onyń múlde teris ekenin dáleldep berdi. «Islam dini qazaqqa Altyn Orda tusynda, HIV ǵasyrda berik ornaǵan. Al О́zbek han­nyń tusynda ol memlekettik din boldy. Islam elimizdiń barlyq óńirle­rinde, sonyń ishinde teristikte keńinen jaıyl­ǵan. Maral ıshannyń ustazy Jalańaıaq ıshan Pavlodar jerinde tur­ǵan. Keıin ol týraly Sultanmahmut Toraı­ǵyrov jaz­ǵan. Al ataqty Máshhúr Júsip Qyzyl­jardyń medresesinde oqyǵan», degen sııaq­ty qyzyqty derekter keltirdi. Al Sh.Ýá­lı­hanov atyndaǵy tarıh jáne etnolo­gııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyz­met­keri Gúlnár Muqanova Reseı arhıv­teri de­rekterinen Maral ıshan týraly jazylǵan kóptegen materıaldardy jarııa etti.

Maral ıshannyń Qyzylordadan, Al­ma­tydan, Astanadan jetken urpaqtary men te­ris­­tiktegi aǵaıyndary da sóıledi. Ǵu­la­maǵa arnalyp, quran oqylyp, as berildi.

Sóıtip, Maral ıshannyń jarqyn beınesi týǵan jerine 171 jyldan keıin qaıta oraldy. Konferensııada Maral ıshan esimine oblys ortalyǵynan bir meshit pen kóshe atyn berý usynyldy.