Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
«Jastar áskerge Otan aldyndaǵy boryshyn óteýge barady. Jas sarbazdarymyz óz mindetin alańsyz oryndaýy úshin ásker qatarynda, eń aldymen, temirdeı tártip bolýǵa tıis. Qarýly kúshter men basqa da kúshtik qurylymdar osy talapty múltiksiz oryndaýy qajet. Ár ata-ana áskerge ketken balasyn memleketke senip tapsyrady. Sondyqtan sarbazdardyń densaýlyǵy men qaýipsizdigine, eń aldymen, armııa basshylyǵy jáne quqyq qorǵaý mekemeleriniń basshylary jaýapty», dedi Memleket basshysy.
Osy oraıda Parlament Májilisiniń depýtattary men jurtshylyq ókilderi áskerde álimjettik áli joıylǵan joq degen pikir bildirgenimen, Qorǵanys mınıstrliginiń basshylary men áskerı mamandar ondaı synmen kelispeıtinin aıtyp, óz ýájderin ortaǵa salyp júr.
Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin áskerdegi álimjettikti boldyrmaý maqsatynda Qarýly kúshterdegi merzimdi áskerı qyzmet ýaqyty keńes áskerindegi eki jyldan bir jylǵa deıin qysqartyldy. Alaıda bul shara álimjettikti toqtatý úshin jetkiliksiz boldy. Shet jerde keńes áskeri qatarynda qyzmet atqaryp júrgen sarbazdar bir-biriniń Qazaqstannan ekenin estip-bilgende ultyna, tiline, dinine qaramastan «oı-baýyrymdasyp» qushaqtasyp, dostasyp kelgen bolsa, jastarymyz endi óz elimizde áskerı qyzmet atqarýǵa kóshkende ártúrli belgi boıynsha bóline bastady. Mysaly, 90-jyldardyń basynda ońtústik óńirlerdiń birinde áskerı mindetin atqaryp júrgen kókshetaýlyq sarbazdy qyzmettesteri «shalaqazaq» dep soqqyǵa jyǵyp, aqyry ol úıine kemtar bolyp oralǵanyn bilemiz. Álimjettik jasaýdyń basqa da kóptegen faktisi áshkerelengen. Tek 2015 jyly Qorǵanys mınıstrligi áskerdegi álimjettik joıyldy dep málimdedi. Munyń negizgi sebebi Qazaqstan armııasynda kelisimshart arqyly áskerı qyzmet atqaryp júrgen azamattardyń úlesi 70 paıyzǵa jetkeni edi. Sodan beri keı sarbazdyń ózinen álsiz jaýyngerge kúsh kórsetýi «jarǵylyq emes qarym-qatynasqa» jatqyzylyp keledi.
Qalaı bolǵanda da, elimizde áskerı qyzmetshilerdiń, sonyń ishinde merzimdi áskerı qyzmetke alynǵan jas sarbazdardyń qaýipsizdigi tolyq qamtamasyz etilmeı otyr. Áskerı prokýratýranyń málimetine qaraǵanda, keıingi úsh jylda 270 áskerı qyzmetshi áskerı mindetin óteý kezinde qaza tapqan. Osynshama orny tolmas shyǵynnyń 140-y Qarýly kúshterge tıesili. Olarǵa syrqattaný, jol-kólik oqıǵalary, sýısıd, qaýipsizdik sharalaryn buzý jáne turmystyq jaǵdaılar sebep bolǵan. Qalǵan 130 áskerı qyzmetshi Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginde, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Shekara qyzmetinde, Ulttyq ulanda jáne Memlekettik kúzet qyzmetinde mert bolǵan. Sondaı-aq keıingi tórt jylda kúshtik qurylymdarda 86 sýısıd oqıǵasy tirkelgen. Onyń 40-y Qarýly kúshterde jasalǵan. О́zine-ózi qol salǵandardyń ishinde 7 ofıser, 22 kelisimshart boıynsha áskerı qyzmetshi, 7 merzimdi áskerı qyzmetshi jáne 4 kýrsant pen kadet bar. Sýısıd oqıǵalarynyń barlyǵy boıynsha qylmystyq is qozǵalǵan. 34 oqıǵany tergeý barysynda qaıtys bolǵandardy ózin-ózi óltirýge deıin jetkizý belgisi anyqtalmaǵan. Osyǵan baılanysty qylmystyq ister toqtatylǵan. Al 6 oqıǵa boıynsha Ishki ister mınıstrliginiń áskerı-tergeý organdary qazir sotqa deıingi tergep-tekserýdi jalǵastyryp jatyr. Tergeý barysyn Bas áskerı prokýratýra qadaǵalaıdy.
Ádili kerek, Qorǵanys mınıstrligi sarbazdardy kazarmalyq buzaqylyqtan arashalaý jáne jergilikti jerlerdegi áskerı qurylymdarda tártipti qamtamasyz etý sharalaryn múmkindiginshe qoldanyp ta jatyr. Áskerı bólimderdiń barlyǵynda jeke quramǵa baqylaý júrgizýdiń «Seriktes», «Pıramıda», «Jaýyngerlik dos» júıeleri, telefon arqyly jaqyndarymen sóılesýdiń «Otbasymen beıneqońyraý» servısi qoldanylady. Quqyqqa qaıshy áreketterdiń aldyn alý maqsatynda áskerı bólimderde kez kelgen áskerı qyzmetshi ótinishimen júgine alatyn profılaktıkalyq kabınetter men senim telefondary jumys isteıdi. Qoljetimdi oryndarda jazbasha aryz ben ótinish salý úshin arnaýly jáshikter qoıylǵan. Áskerı qyzmetshilerdiń minez-qulqyna onlaın-baqylaý jasaý úshin qyzmettik úı-jaılar, kazarmalar vıdeokameralarmen jabdyqtalǵan. Sarbaz analary komıteti ókilderiniń barlyq áskerı bólimge jáne áskerge shaqyrylǵandardy jınaqtaý pýnktterine táýlik boıyna kirýine ruqsat berilgen. Osyndaı sharalardyń nátıjesinde keıingi úsh jylda Qarýly kúshterde jarǵydan tys qarym-qatynastardan bolǵan qylmys sany 43 paıyzǵa, ıaǵnı 40-tan 23-ke deıin azaıǵan.
Alaıda qazir áskerimizdiń bedeli, áskerı qyzmetshilerdiń áleýmettik jaǵdaıy jastardy qyzyqtyratyndaı deńgeıde emes. Kelisimshart negizinde qyzmet etýshiler men kishi ofıserlerdiń aılyǵy shaılyǵyna jetpeıdi. Sebebi áskerılerdiń jalaqysy sońǵy ret 2008 jyly ǵana kóterilgen. Áıteýir byltyr áskerı ushqyshtardyń laýazymdyq jalaqylary ósirildi, áskerı medısınalyq qyzmetshilerdiń aqshalaı úlesi azamattyq medısınalyq mekemelerdiń qyzmetkerleriniń jalaqylarynyń deńgeıine deıin, al joǵary áskerı oqý oryndary oqytýshylarynyń jalaqylary azamattyq joǵarý oqý oryndarynyń deńgeıine deıin jetkizildi. Áskerılerge bir kezde berilgen áleýmettik qoldaý sharalarynyń birazy toqtatylyp tastalǵan.
Qorǵanys mınıstrliginiń málimetine qaraǵanda, Úkimet bıyl kúshtik qurylymdardyń áskerı qyzmetshilerine eńbekaqy tóleýdiń jańa júıesine kóshýdi qoldap, ony 2025 jylǵy 1 qańtardan bastap eki kezeńde júzege asyrýdy josparlap otyr. Nátıjesinde, Qarýly kúshterdiń áskerı qyzmetshileriniń laýazymdyq jalaqylary orta eseppen 50 paıyzǵa ósirilmekshi. Buǵan qosa áskerı qyzmetshilerdiń burynǵy jeńildikterin qaıtarý máselesi de qaralyp jatyr. Olardyń ishinde áskerı qyzmetshilerge kommýnaldyq qyzmet úshin tólenetin ústemeaqynyń kólemin arttyrý, áskerı otbasy músheleriniń jylyna bir ret demalys ornyna barýy jáne qaıtýy tegin bolýyn jáne áskerı qyzmetshilerdiń qoǵamdyq kólikte aqysyz júrýin qaıtarý sııaqty sharalar bar. Al áskerı qyzmetshilerdi turǵyn úımen qamtamasyz etý máselesi oıdaǵydaı sheshilgen. Olardyń turǵyn úı tólemderine arnalǵan aqshalaı qarajat respýblıkalyq bıýdjette tolyq kólemde qarastyrylǵan.
Áskerı qyzmettiń bedelin arttyrý úshin qolǵa alynǵan bir utymdy shara – úzdik sarbazdarǵa bilim granttaryn berý. Máselen, byltyr 600-den asa merzimdi áskerı qyzmet atqarǵan jigit jeńildikpen joǵary oqý ornyna túsip, onyń ishinde 189-y grant ıegeri atandy. Sondaı-aq merzimdi áskerı qyzmetke alynǵan jastardyń banktik qaryzdary men mıkronesıeleri boıynsha tólemderin keıinge qaldyrý máselesi de oń sheshimin tapty. Bul múmkindikti qazirge deıin 6 253 sarbaz paıdalanyp, olardyń jalpy somasy 1 mlrd 828 mln teńge nesıesi keıinge shegerilgen.
Al «Áskerde álimjettik bar ma?» degen suraqqa naqty jaýap alý úshin arnaıy áleýmettik zertteý júrgizý qajet. Áskerden oralǵan jigitter men merzimdi áskerı mindetin ótep júrgen sarbazdar arasynda osy taqyrypta jabyq saýalnama júrgizilse, biraz shyndyqtyń beti ashylary anyq.
