– Jánibek aǵa, Respýblıka kúni merekesiniń qarsańyndaǵy áńgimemizdi Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń qabyldaǵan tarıhı kúninen bastasaq...
– Qazaq halqy ǵasyrlar boıy egemendikke talpynyp keldi. Sol sebepti Memlekettik egemendik týraly deklarasııa daıyndaý barysyndaǵy, qabyldanǵan kúngi kóńil kúıdi aýyzben aıtyp jetkizý múmkin emes edi. Bizdi sol kezde táýelsiz memleket bolýymyzǵa zańdyq turǵyda negiz salǵan deklarasııany qabyldaýmen qosa, odan keıingi moınymyzǵa jaýapkershilik artatyn aýqymdy jumystyń da jaıy mazalady. Nege deseńiz, Qazaqstandaǵy qazaq halqynyń sany 40,3 paıyz ǵana boldy. Elimizdegi memleket quraýshy ulttan ózge etnos ókilderi sanynyń kóptigi, halyqtyń tildik, dindik jaǵynan da áralýan bolýy tarıhı uly qujatty daıyndaý kezinde «bir shoqyp, eki qaraý» keregin baıqatty.
– Odaqtas respýblıkalardyń ishinde táýelsizdikti eń kesh jarııalaýymyzdyń sebebin de osy máselelermen baılanystyrýǵa bola ma?
– Qazaqstandaǵy túrli kózqarastyń saıası sahnaǵa shyǵyp, erkindik pen demokratııanyń dámin seze bastaǵan kezeńde deklarasııany daıyndadyq. Ol ýaqytta Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń 360 depýtatynyń árqaısysynyń jeke-dara pikiri eskeriletin. Depýtattardyń bári demokratııalyq jolmen, halyqtyń qalaýymen saılanǵan. Ár depýtattyń artynda qalyń qoldaýshysy bar edi. Máselen, men saılaýda eki kandıdatpen básekege túsip, depýtat boldym. Sol halyqtyń atynan sóıleıtin, sheshim shyǵaratyn bolǵan soń, qatelesýge haqymyz joq dep bildik. Iá, búginginiń kózqarasymen qarap, ol kezge birjaqty baǵa berý durys emes. Menińshe, deklarasııaǵa qarsy bolǵandardy da kinálaýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni ol dáýirdiń azamattarynyń bári – keńes odaǵynyń shekpeninen shyqqandar. Keńestik ıdeologııa qanyna, da, janyna da sińip qalǵan. AQSh-ty kúnde jamandap, Batys elderine qarsy aqparattyq shabýyl jasalyp jatqan memlekette ómir súrgen adamdardy kózqarasy úshin aıyptaýǵa negiz joq. «Keńes odaǵy halyqtardyń barlyq jaǵdaıyn jasap jatyr» degen ıdeologııaǵa sengender, «Odaqtan shyǵý nege qajet? Jaqsylyqtan, ıgilikten nege bas tartýǵa tıispiz?» degen suraqtardy qoıyp jatty. Memleketti quraýshy ulttan basqa etnos ókilderi «qazaq táýelsizdigin jarııalasa, bizdiń kúnimiz ne bolady?» degen alań kóńili de bolǵanyn jasyra almaımyz. Mundaı pikir alýandyǵy Joǵarǵy keńes depýtattaryn birneshe topqa bólip jiberdi. Sol sebepti de keı máselelerge qatysty ashyq pikirtalasqa túsýimizge týra keldi.
– Sol túrli toptardyń maqsaty men mıssııasy qandaı boldy. Sıpattap aıtyp bere alasyz ba?
– Árıne, aıtýǵa bolady. Máselen, Marat Ospanov bastaǵan «Demokratııaly Qazaqstan» tobyn alaıyq. Olardyń mıssııasy zaıyrly, demokratııaly azamattyq memleket qurýǵa baǵyttaldy. Bul top deklarasııany qabyldatýǵa eń kóp kúsh jumsady. Ekinshi basymdyq alǵan topta «Azat» qozǵalysynyń ókilderi júrdi. Olar taza qazaq memleketin qurýdy maqsat etti. Qazaqstandy memlekettik tilge basymdyq beretin ulttyq memleketke aınaldyrýdy kózdedi. Úshinshi top – eshkimge qosylmaıtyndar. Ol toptaǵylardy «Keńes ıdeologııasy súıegine sińip qalǵandar» dep sıpattasaq bolady. Tórtinshi top retinde negizinen boı kórsetpeı, áliptiń artyn baǵýmen otyrǵandardy aıtýǵa bolady.
– Báriniń pikiri bir arnaǵa qalaı toǵysty?
– Árıne, barlyq aıtylǵan pikirdi eskerý múmkin emes. Biraq negizgi usynystar sheshimin tapty. Máselen, eldegi qazaq halqy men basqa etnostardyń talabyn qanaǵattandyrý úshin tarıhı qujatqa «olardyń tól mádenıetin dástúrin, tilin damytý – memlekettiń basty mindetteriniń biri» dep jazyldy. Máselen, deklarasııa qabyldanar aldynda KSRO úlgisindegi jalpy odaqtas memleketterdiń basyn qosatyn odaq qurý týraly da ıdeıalar aıtylǵan edi. «Qazaqstandaǵy iri áskerı nysandar, qarýly kúshter, prokýratýra sekildi táýelsiz memlekettiń negizin qalaıtyn salalardyń bári sol odaqtyń kelisimi aıasynda jumys isteıdi» degen sekildi quqyqtyq qujattar qabyldaýǵa májbúr boldyq. Búgingi kózqaraspen qarasańyz, bul táýelsiz el bolýǵa jasaǵan qadamǵa qarama-qaıshy áreket sııaqty da kórinedi. Biraq onsyz deklarasııanyń qabyldanbaýy da múmkin edi.
– Sózińizdiń yńǵaıyna qarasaq, táýelsiz el bolý ıdeıasy erteden boıyńyzǵa sińgen sııaqty.
– Men Máskeýde Búkilodaqtyq kıbernetıka ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirip, sol mekemede bólim meńgerýshisi bolyp qyzmet ettim. Ekonomıst retinde qanshama kitap oqyp, kóp ǵalymmen qyzmettes boldym. Shamamen jetpisinshi jyldardyń sońyna qaraı myqty ǵalymdar keńestik ıdeologııanyń teris jolmen júrip jatqanyn ǵylymı turǵyda dáleldeı bastady. Máselen, Ortalyq ekonomıka jáne matematıka ınstıtýtynyń naqty teorııaǵa súıenip jasaǵan eseptik zertteýleri odaqtyń tuıyqqa tirelerin kórsetti. Tipti, ıdeologııalyq jáne ekonomıkalyq turǵydaǵy qatelikterdiń aldyn alý maqsatynda kitaptar da jazyldy. Kommýnıstik bılik ǵalymdardyń pikirine qulaq aspaı, olardy qýǵyndamasa da, odaqtyń ár óńirine taratyp, shashyp jiberdi. Men ekonomıkanyń tilin túsinetin ǵalym bolǵan soń, osynyń bárin kórip-bilip júrip, túbi táýelsiz elge aınalarymyzǵa sendim.
– Demek keńes odaǵyn ydyratyp tynǵan ekonomıkalyq qatelikter ǵoı. Naqty qandaı qatelikter ekenin aıtyp bere alasyz ba?
– Onyń bárin bir suhbatqa syıǵyzý múmkin emes. Bireýin ǵana aıtaıyn. Keńestik ıdeologııa adamzattyń tabıǵatynda bar menshik, menshikteý degen sezimge qarsy quryldy. Kommýnıstik ıdeıanyń máńgilik ıdeıa bolmaýyna áý bastan osy qatelik negiz salǵan edi. Máselen, sábıdiń aldyna oıynshyq qoıyńyz. Ol «mynaý meniki» dep álgi oıynshyqty óz aldyna qaraı tartady ǵoı. Tabıǵattyń osy zańyn eshqandaı ıdeologııa buza almaıtyny anyq. Kommýnıster buzbaq bolǵanymen shamasy jetpedi.
– Egemendik deklarasııaǵa naqty kimder qarsy daýys bergenin aıta alasyz ba?
– 360 depýtattyń ishinen kimderdiń qarsy daýys bergenin naqty esimde joq. О́ıtkeni dál sol sátte basym daýystyń deklarasııany qoldaýy erekshe sezimge bólep, májilis zaly «ýralaǵan» uranǵa tolyp ketti. Mundaı tarıhı oqıǵa sátinde jeńiske jetkenimizge qýanyp, qarsy bolǵandardyń bar ekenin de eleı almaı qaldyq. Esimde qalǵany – on shaqty depýtat qarsy boldy.
– Mysalǵa, deklarasııaǵa deıin kezdesýler, pikirlesýler boldy ma?
– Iá, boldy. Áıtpese, joǵaryda aıtqandaı toptar qurylmas edi. Ol kezde depýtattar qazirgideı bir ǵımaratta otyrmaıtyn. Biz óz qyzmetimizdi atqaryp júrip, Joǵary keńestiń plenarlyq otyrystary bolǵanda ǵana jınalatynbyz. Mysaly, men ol kezde Ortalyq Komıtet pen Mınıstrler keńesine qarasty Qarjy jáne eńbek bóliminiń basshysy edim. Sol qyzmetpen qatar, depýtattyq mindetti atqaryp júrdim. Iаǵnı ár salada jumys isteıtin depýtattardyń pikirlesýlerin qadaǵalaý múmkin emes edi. Taǵy qaıtalap aıtamyn, plenarlyq otyrystarda Egemendik týraly deklarasııaǵa qarsylyqtan góri, «Qandaı memleket quramyz? Onyń qurylymdaryn qalaı jasaqtaımyz?» degen sekildi saýaldarǵa qatysty pikirlerde basymdyq molyraq bolǵan sııaqty. Pikir almasýlar da negizinen osy suraqtardyń aınalasynda órbidi.
– Kommýnıstik júıeniń kúıreýi ekonomıkalyq daǵdarystyń sebebinen bolǵanyn aıttyńyz. Ol daǵdarystan shyǵý úshin qandaı naqty qadamdar jasalǵanyn aıtyp berseńiz.
– «Bar qıyndyqty halyq moınymen kóterdi. Tyrp etpeı, aıǵaılamaı, jaǵdaıǵa kóndi, tyǵyryqtan shyǵa almaı qalǵan halimizdi túsindi. Eger halyq solaı shydamdylyq kórsetpegende, qazirgideı táýelsiz el bolyp otyra almas edik.
Halyq qoldap turǵan soń, túrli saıası qadam jasaldy. Qatelikter bolsa, ony túzeýimizge de múmkindik berdi. Qatelesý arqyly durys joldy tapqan da sátterimiz az emes. Ne isteý kerek ekenin elmen, mamandarmen aqyldasyp sheship otyrdyq.
– Sizdiń ekonomıkalyq biligińiz táýelsiz eldiń aıaqqa turyp ketýine az septespegenin bilemiz. Ol kezdegi kadr tapshylyǵyn sheshý de ońaı bolmaǵan shyǵar...
– Iá, ońaı bolmady. Biraq qazaq – úlken halyq. Onyń ishindegi qolynan is keletin kadrlardy taýyp, tárbıelep, baýlyp, qyzmet berip otyrdyq. Kerek mamandardy qyzmetke taǵaıyndap, senim bildirgen soń, olar da ár iske jaýapkershilikpen qarady. Ekonomıka ǵylymynda «ınersııalyq júıe» degen uǵym bar. Iаǵnı memleket te, ekonomıka da bir mezette, bir ǵana qadammen túzelip ketýi múmkin emes. Ondaı radıkaldy sheshimge barsańyz, ekonomıka shatasyp, sharshap qalady. Bizdiń halyq táýelsizdikten keıingi uly saıası, ekonomıkalyq ózgeristi tózimmen kúte bildi. Inersııalyq júıeniń uzaq merzimdi jumysyna kedergi keltirgen joq.
– Sizdiń oıyńyzsha qazirgi daǵdarys ta sol kezeńge uqsaı ma?
– Ár dáýirdiń, ár ýaqyttyń ózine tán múmkindikteri men qıyndyqtary bar. Halyqaralyq jaǵdaı men geosaıasat shıelenisip ketken búgingideı halge ótken zamannyń kózqarasymen qaraýǵa múlde bolmaıdy.
– Sóz sońynda Respýblıka kúnin ózine tán nyshandary bar jalpy ulttyq, meıramǵa aınaldyrý baǵytynda ne isteý kerek dep oılaısyz?
– Egemendik týraly deklarasııany qabyldaýdyń mán-mańyzyn, onyń qazaq eliniń keleshegine aq jol ashqan qujat ekenin jan-jaqty túsindirip, urpaqtyń sana-sezimine jetkizýimiz kerek. Sonda bul kún Qazaqstan halqynyń erekshe qurmetine bólenip, Respýblıka kúni atty ulyq merekemizdiń mańyzy ýaqyt ótken saıyn arta beredi dep oılaımyn.
Áńgimelesken –
Qanat BIRLIKULY,
«Egemen Qazaqstan»
