Oralý

Ǵalym, aýdarmashy S.Quspanovtyń oqyrmandar qolyna kóp jyldardan keıin baryp tıgen kitaby týraly syr Daryndy ádebıetshi-ǵalym, synshy, aýdarmashy Saıfýlla Quspanovtyń «Aýdarma qunary – Dýsha perevoda» eńbekter jı­naǵynyń jaryqqa shyǵýy elimizdiń gýmanıtarlyq ǵy­lym­dar salasyndaǵy eleýli oqıǵa. Ásirese, bul ádebı synmen búginge deıin kún tártibindegi ózekti bolyp otyrǵan aýdarma salasy úshin aıtary mol, qunarly eńbek. Sondaı-aq, ol elý jasqa da tolmaı, aramyzdan erte ketken ǵa­lymǵa eskert­­kish. Saıfýlla aǵamyz eńbek jolyn ustazdyqtan bastaǵan. 1950 jyly ásker qataryna shaqyrylyp, odan keıin áskerı avıasııalyq-tehnıkalyq ýchılısheni aıaqtap, biraz jyldar sonaý Sahalınde eńbek etti. Biraq, ádebıetke, bilimge degen qushtarlyǵy jeńip, Almatydaǵy Abaı atyndaǵy QazPI-de orys tili men ádebıeti jáne tarıh mamandyǵyn ıgerdi. Onyń sodan bylaıǵy ómiri gý­manıtarlyq ǵylymmen, ádebıet syny, oqytýshylyq, aýdarma isimen tikeleı baılanysty boldy. Úzdiksiz izdenister nátıjesinde akademık Qajym Jumalıevtiń jetekshiligimen «Abaı poezııasyn orys tiline aýdarý» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııa qor­ǵady. Eki halyqtyń ádebı, rýhanı ómirindegi mańyzy talassyz, ózekti máni bar osynaý aýqymdy da kúrdeli taqyrypty ǵalymnyń búkil jan dúnıesimen berile, tynbaı zerttegeni, tereńdeı boı­laǵany dıssertasııada aıqyn ańǵarylady. Qolymyzdaǵy «Aýdarma qunary – Dýsha perevoda» kita­bynyń qomaqty bóligin av­tor­dyń atalǵan ta­qyryptaǵy eń­begi quraıdy. Zert­teýshi-ǵa­lym qa­zaq­tyń kemeńger aqy­­ny Abaı shy­ǵar­­mala­rynyń 1936-1958 jyl­dar ara­lyǵynda orys tiline aýda­rylǵan: Abaı Kýnanbaev. Iz­brannye stıhı, 1936; Abaı Ký­nanbaev. Lırıka ı poemy, 1940; Abaı Kýnanbaev. Izbrannoe, 1945; Abaı Kýnanbaev. Izbrannoe, 1951; Abaı Kýnanbaev. Sobranıe sochınenıı v odnom tome, 1954; Abaı (Ibragım) Kýnan­baev. Izbrannoe, 1958 g. – ba­sylymdary negizinde Abaı týyndylarynyń orys tiline aýdarylýyna maǵynalyq, kór­kemdik, stılıstıkalyq, árıne, sa­palyq turǵydan taldaý jasaıdy. Eki tildi jetik meńgergen ǵalym-zertteýshi S.Quspanov qa­zaqtyń bas aqynynyń qaı­talanbas, uly týyndylarynyń atalǵan alty birdeı basylymda jaryq kórgen óleńderdiń orys tilindegi aýdarmasyndaǵy syn kótermeıtin deńgeıin shegine jetkize dáleldeıdi. Álbette, mundaı bıik talaptyń údesinen shyǵý úshin, eń aldymen zertteý taqyrybyn barynsha jan-jaqty meńgerý qajet. Osy tur­ǵyda S.Quspanov uly Abaı shy­ǵar­mashylyǵyn qysqa sanaly ǵumyrynda tereń de muqııat zerde­legeni ańǵarylady. «K obshemý nashemý sojalenııý, – deıdi Saıfýlla aǵamyz aıqyn mysaldar negizinde bultartpas dá­lel­derin alǵa tarta otyryp: – Abaı eshe ne zagovorıl na rýsskom ıazyke tak, kak on govorıt na rodnom... V rezýltate rýsskıı chıtatel eshe ne znaet podlınnoı poezıı kazahskogo klassıka». Sóıtedi de otyz bes jyl boıy Abaıdy aýdaryp júrgen jıyrma-otyz aqyn... Brodskıı, Shteınberg, Karaban, Shıffers, Lıpskerov, Globa, taǵysyn-ta­ǵylar... Osylardyń qaısysy sonaý Shyńǵys taýyna baryp Abaımen aýyl-úı bolyp otyrýǵa jaraıdy degen talassyz pikirin bildiredi. Ǵalymnyń bul tujyrymynyń ádil, anyq ekendigin onyń ǵylymı eńbeginiń ón boıynan kóz jetkizemiz. Zert­teýshi óz jumysynda mundaı sátsizdiktiń birneshe naqty sebep­terin ashyp kórsetedi, onyń eń bastysy, árıne, aýdarmanyń túpnusqa tilden tikeleı jasalmaýynda, tildiń tunyǵyna boılaı bilmeýinde dep biledi. Minekı, aýdarma isine asqan jaýap­kershilikpen qaraǵan qalam­gerdiń ózi orys tiline qa­zaq­­tyń klassık jazýshysy Ǵ.Músirepovten aýdarǵan birneshe áńgimeleri jınaqqa engizilgen eken. Áıgili qalamgerdiń qol­tańbasyn aıqyndaıtyn shaǵyn da, jınaqy, ǵajap mazmundy áńgimeleri arnaıy tańdap alyn­ǵany baıqalady. Olar ıadrolyq bombalardan azap shekken japon halqynyń qasiretin baıandaıtyn esse-toptama; búrkitshiniń qolynda ustalyp, aqyry azat­tyǵyn ańsap, óziniń tabıǵı stıhııasyna oralǵan qyran minezi jaıynda; qasqyrdy atamyz dep otyryp, quralaıdy atyp alǵan sátsiz ańshylyqtyń ókinishti saldaryn baıandaıtyn; qoǵamdaǵy ártúrli áleýmettik toptaǵy adamdar mineziniń ereksheligin kórsetetin shaǵyn hıkaıa; soń­ǵysy stalındik repressııa jyl­darynyń tragedııasyn bir otbasynyń qaıǵyly taǵdyry arqyly jetkizgen dúnıe. Barlyǵy – bes áńgime. Ǵ.Músirepovteı sóz zergeriniń taqyryptary ár­túrli bola tura, ıdeıalary ortaq, ózektiligi eskirmeıtin klas­sı­ka­lyq áńgimelerin orys tildi aýdı­torııaǵa qaz-qalpynda jetkize alǵan aýdarmashynyń óziniń de qalam sheberligine kóz jetkizesiń. Bul oraıda, ke­meńger Ǵabańnyń ini áriptestine «Quspanov joldasqa» dep óz qolymen jazǵan haty shyǵar­mashylyq amanatynyń belgisi bolyp tanylady. S.Quspanovtyń talantty ǵalym, sheber aýdarmashy, júı­­rik qalam ıesi ekendigin tolyq dáleldeıtin úlken de ula­ǵatty eńbegi – «Ádebı janrlar» atty orystyń uly synshysy V.G.Belınskııden aýdarmasy. Akademık Qajym Ju­ma­­lıevtiń ózi anyqtaǵandaı: «Be­lınskııdi aýdarý – óte qıyn. Eńbekteriniń aýdarýǵa qıyndyǵy onyń logı­kalyq kúshtiliginde.., aspannyń astyndaǵy ádebıetterge túgel derlik silteý jasap.., óziniń aıtaıyn degen oı-pikirlerin til jetpes kórkem obrazdarǵa bólep naqyshtap berýinde. Mundaı qıyndyqtardy ıgerý úshin eki tildi de jaqsy bilip, ekeýiniń de kórkem qasıetterin uǵatyn tabıǵı qabileti bar bolýy shart. Onsyz Belınskııdiń shyǵarmalary tárizdi kemeńger oıdan týǵan, ári ǵylymı, ári kórkem, ári aǵyl-tegil faktylarǵa qurylǵan danyshpandyq týyndyny ekinshi tilge aýdarý múmkin emes. Eger biz aýdarmashyǵa osy turǵydan kelsek, ol atalǵan sharttarǵa jaýap bere alarlyq dárejege kóterile alǵan adam deýge bolady», – dep bel shákirtiniń ataýly eńbegi týraly tolǵana jazady. Endi bul aýqymdy eńbekten bir-ekili úzindi keltirsek: «Val­ter Skottyń kóptegen keıip­kerleri shyǵarmadaǵy barlyq árekettiń túp qazyǵy, toǵysqan núktesi bolyp turady, áıtse de olarda oqýshynyń bar yntasyn sol qazyqqa baılap tastar­lyqtaı kesek qylyq joq», nemese «Gamletti óshiktirip, kek degen jalǵyz sezimge bólep, sol nıetti tezirek iske asyrý úshin ıtermeleýdiń ornyna, shydamsyz, taǵatsyz, bolmaýdy talap etti, ózińe óziń úńilip kór dedi, ómir men ólim, mezgil men meje, mindet pen mardymsyzdyq týraly oı týǵyzdy, óziń kimsiń degizdi, óziniń tatymsyzdyǵy men dármensizdigin ańǵartty, ózi­ne degen jekkórýshilik, jıre­nýshilik sezimdi oıatty», minekı, stıldik, maǵynalyq, logıkalyq jaǵynan óte joǵary deńgeıde jınaqy da jumyr, qazaq ádebı tiliniń tup-tunyq tamasha úlgisin tanyta otyryp, múltiksiz aýda­rylǵan osy joldardan S.Qus­panovtyń eren eńbeginiń bıik deńgeıin ańǵarý qıyn emes. Demek, atalmysh aýdarmanyń aýzy dýaly akademıktiń kóńil tórinde bolýy – bul eńbektiń ult­tyq ádebıetimizdegi quby­lysty dúnıe dep ataýǵa tolyq múmkindik beredi. Muhtar KÁRIBAI.