Turaqty damýdyń týra joly

Indýstrııalandyrý is ústinde

«Izdegen saıyn tabylyp, ıgergen saıyn kóbeıe beretin bir ǵana qazyna – bul ındýstrııa men ınnovasııa», dedi Elbasy. Túsingen adamǵa tereńnen tujyrymdalǵan túıin. Jer qoınaýyna Mendeleev kestesinde keltirilgen qazba baılyǵynyń barlyǵyn derlik jınaǵan Uly Dalanyń tól ıesi Qazaqstan úshin ındýstrııalyq derjavaǵa aınalýdy taǵdyrdyń ózi jazǵan sııaqty. Mine, sondyqtan da Memleket basshysy eldi jappaı ındýstrııalandyrý jolyn tańdap, búkil álem ekonomıkasyn turalatqan jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys dáýirlep turǵan kezeńde elimizdiń 2020 jylǵa deıingi damý strategııasyn aıqyndap, údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasyn (ÚIIDMB) belgiledi. Bul strategııalyq baǵdarlamany ındýstrııalyq damýdyń eki besjyldyq jospary boıynsha júzege asyrý kózdelgen bolatyn. Ýaqyt – qudiret. Biz ÚIID baǵdar­lamasynyń alǵashqy besjyl­dyǵynyń nátıjelerin qorytyndylaý kúniniń de kýási boldyq. «Indýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń alǵashqy besjyl­dyǵynyń nátıjelerin kórip otyr­syzdar. Qanshama myń jumys oryn­dary ashyldy. Sonyń ishinde ol jumystar qandaı deseńizshi? Máselen, teplovoz qurastyratyn eńbek­tiń ónimdiligi 100 myń dollar bolsa, ketpenmen jumys isteı­tinniń ónimdiligi – 5 dollar. Aıyr­mashylyq qandaı, jalaqysy qandaı?! Sondyqtan da biz jańa el bolamyz, jańa jumys ornyn ashamyz degende osy baǵytty aıtqan bolatynbyz», dedi Nursultan Nazarbaev Indýs­trııalandyrý kúni aıasynda ótken jalpyulttyq telekópir barysynda sóılegen sózinde. Iá, kúni keshe tarıh qoınaýy­na attanǵan 2014 jyl ındýstrııa­lan­dyrý baǵdarlamasy alǵashqy besjyldyǵynyń qorytyndy jyly bolatyn. Indýstrııalandyrýdyń alǵashqy besjyldyǵynda bıik asýlar alyndy. Eń bastysy, Memleket basshysynyń bastamasymen el ekonomıkasynda múlde jańa baǵyttar ómirge keldi. Atap aıtqanda, bul – avtomobıl ónerkásibi, temirjol mashına jasaý salasy, jerasty sırek metaldar óndirisi, medısınalyq tehnıkalar men jabdyqtar shyǵarý óndirisi, tikushaqtar jasaý, kún jáne jel energetıkasy salalary. Indýstrııalandyrý úrdisi el ekono­mıkasyna shynaıy ınnova­sııalyq betburystar ákeldi. Máselen, ken-metallýrgııa keshenin­de buǵan deıin tek búri bar tıtan ǵana shyǵarylyp kelse, endi tıtan quımalary (6 myń tonna) men slıab­taryn óndire bastadyq. Búginde «Airbus» jabdyqtarynyń 15 paıyzy qazaqstandyq tıtanmen shyǵarylady. Jalpy alǵanda, ken-metallýrgııa kesheninde 1,5 mıllıon tonna bolat quımalaryn tereńdete óńdeý qolǵa alyndy. Osy ýaqyt ishinde sortty prokat shyǵarý 6 ese (107 myń tonnadan 600 myń tonnaǵa deıin), qubyr shyǵarý 3 ese (109 myń tonnadan 350 myń tonnaǵa deıin) arttyryldy. Sonymen birge, bolat óndirisin arttyrý máselesi de qarqyndy jolǵa qoıyldy. Birinshi besjyldyqta 250 myń tonna alǵashqy qazaqstandyq qalaıy shyǵarý júzege asyryldy. Onyń 30 myń tonnasy tereńdetilgen qaıta óńdeýden ótkizildi. Osy jyldar ishinde óńdelmegen altyn óndirý 18 tonnadan 47 tonnaǵa deıin ósti. Hımııa ónerkásibi shyǵarylatyn ónimder túrin kóbeıtti. Búginde qazaqstandyq hımııa ónerkásibi halyqaralyq rynokta óziniń laıyqty ornyn alýda. Qazir otandyq hımııa ónerkásibinde suıyq ammıak, onyń eritindisi, polımer ónimderi, polıetılen qapshyqtar, gerbısıdter, natrıı sıanıdi, benzol, paraksılol, untaqtalǵan polıpropılen jáne basqa ónimder shyǵaryla bastady. «QazAzot» AQ osy merzimde 200 myń tonna ammıak, 280 myń tonna ammonıı nıtratyn shyǵardy. Sony­men birge, kaýstıkalyq ónimder shyǵarý óndirisi qurylyp, qarqyndy jumys isteýde. Atap aıtqanda, 30 myń tonna kaýstıkalyq soda, 26 myń tonna suıyq hlor, 45 myń tonna tuz qyshqyly shyǵaryldy. Táýelsiz Qazaqstannyń tarıhynda tuńǵysh ret ındýstrııalandyrýdyń alǵashqy besjyldyǵy otandyq mashına jasaý ónerkásibiniń qýatty órkendeý jyly boldy. Elimizde elektrovoz jáne teplovoz shyǵarý, júk jáne jolaýshylar vagondaryn jasaý jumysy jolǵa qoıyldy. «Qazaqstanda jasalǵan» belgisimen avtobýstar, traktorlar, jeńil jáne júk avtomobılderi shyǵarylýda. 2008 jylmen salystyrǵanda 2013 jyly júk vagondaryn shyǵarý 10 ese, jeńil avtokólikter shyǵarý 12 ese artty. Elimizde ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda tyńnan túren salǵandaı, jan-jaqty óristetilgen farmasevtıka ónerkásibi boldy. Atap aıtqanda, bul salada kompıý­ter­lik tomografııa, bir rettik paı­dalanystaǵy shprıster shyǵarýmen qatar, dári-dármektiń jańa túrlerin óndirý qolǵa alyndy. Dári-dármektiń túrleri 500 birlikke arttyrylyp, antıbıotıkter shyǵarý 4 ese ósti. Memleket basshysy ótken jyl­ǵy jeltoqsan aıynda ótken Indýstrııalandyrý kúni aıasyndaǵy jalpyulttyq telekópirde sóılegen sózinde «Indýstrııalandyrýdyń besjyldyǵynda otandyq qurylys materıaldary 2 esege artty. Qazir biz qurylys materıaldarynyń 80 paıyzyn ózimiz shyǵaryp kelemiz. Al biz osy jumysty qolǵa alǵanda ol kórsetkish bar-joǵy 15 paıyz ǵana edi», dep atap kórsetti. Sement shyǵarý 3,6 mıllıon tonnadan 7 mıllıon tonnaǵa deıin ulǵaıtylyp, elimiz alǵash ret bul mańyzdy qurylys materıalymen ózin ózi tolyq qamtamasyz etýge qol jetkizdi. Sonymen birge, jylý saqtaıtyn materıaldar óndirý 11 myń tonnadan 51 myń tonnaǵa deıin, plastık qubyrlar shyǵarý 57 myń tonnadan 116 myń tonnaǵa deıin arttyryldy. El ekonomıkasy qarqyndy damyǵan saıyn qýat kózderine degen suranys ta eseleı artyp keledi. Sondyqtan qazirgi kúnde elektr energııasyn únemdeý erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyr. Qýat únemdeý jáne energııany tıimdi paıdalaný máselesi, ásirese, óner­kásip oryndarynda erekshe mańyzǵa ıe bolýy kerek. Sebebi, elimizde óndiriletin elektr qýatynyń 70 pa­ıyzdan astamyn ónerkásip oryn­dary tutynsa, 20 paıyzyn ǵana turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyǵy tutynady. Endeshe, ındýs­trııa­landyrý baǵdarlamasynyń tıim­diligi de, el ekonomıkasyn ilgeri­letýdegi yqpaly da mol bolýy úshin elektr energııasyn únemdi de uqypty paıdalanýdyń mańyzy zor. Indýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyǵy jahandyq ekono­mıkanyń taǵy da tereń tyǵy­ryqqa tap bolǵan almaǵaıyp jaǵ­daıyna tuspa-tus kelip otyr. Qýatty kór­shilerimizdiń ekonomıkasynyń ózi resessııaǵa ushyraý qaýpi aldynda tur. Mine, osyndaı syndarly kezeńde Qazaqstan ekonomıkasy sońǵy jyldary jınaqtalǵan táji­rı­beni tıimdi paıdalana otyryp, ındýstrııalandyrý qýatyn eseleı túspek. Bul rette barsha qazaq­standyqtarǵa Elbasynyń: «Turaqty damý degen bizge joǵarydan bireý salyp bergen buldyrsyz dańǵyl jol emes. Eshkimniń bizge syılyǵy emes. Ártúrli kedergiler men qıyndyqtar kezdesip otyrýy zańdylyq. О́mir solaı. О́mir – kúres. О́mir – báseke. Ár adamǵa, ár elge, ár memleketke jeńiske jetý úshin sol kúresterde jeńý qajet», degen sózi jiger berip, jańa jetistikterge jumyldyra bermek. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».

Bolashaǵy zor zaýyt

Mııanyń tamyrynda myń da bir daýa bar delinedi. Qumdaýyt jerde ósetin osy ósimdiktiń aınalasynda sońǵy jyldary birshama shý boldy. Qumnyń arasyndaǵy qyltıǵan mııanyń barlyǵyn qaskózder qoparyp, tamyryn Qytaı asyryp jatyr degen áńgime áldeneshe ret aıtyldy. Taqyr jerden tıyn tabýdy oılaıtyn adamǵa myna naryq deıtin zaman jaqsy boldy ǵoı. Tabıǵattyń ózi jaratqan dúnıeni typ-tıpyl etip, zalalyna qaramaı, obalyna bas aýyrtpaı, qopara beredi. Bastysy, qaltasy tolsa bolǵany. Mundaı jabaıy bıznesti qalaı toqtatýǵa bolady? Qyzylorda oblysynyń basshylyǵy munyń sheshimin tapqandaı. Jalaǵash aýdanynda mııa ósirý jáne tamyryn óńdeý zaýyty ashyldy. Bul – aldaǵy ýaqytta erinbegenniń barlyǵy mııanyń tamyryn shaý­yp, jerdiń astań-kesteńin shy­ǵarmaýynyń basty joly. Sonymen qatar, adamdarǵa jańa jumys kózi. Jalpy quny 2402,0 mıllıon teńgeni quraıtyn «BIS-Grýpp» JShS-niń «Qyzyl mııa ósirý jáne tamyryn óńdeý» ınvestısııalyq jobasy aldaǵy ýaqytta 156 adamdy turaqty jumyspen qamtymaq. Budan bólek, 500 adam maýsymdyq jumys isteıtin bolady. Joba tolyq iske qosylǵan jaǵdaıda jylyna 6000 tonna mııa tamyry óńdelip, mııa ósimdiginiń ekstraktysy, onyń kremi, glısırızın qyshqylynyń untaǵy, polısaharıd, flavonoıd sekildi 5 túrli komponent alynady. «Bul zaýyt – respýblıka kóle­min­de teńdesi joq óndiris orny. Aı­maq ekonomıkasyna aıtarlyqtaı úles qosyp ári ártaraptandyrýǵa múmkindik beredi», deıdi oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev. Zaýytqa qajetti shıkizat óńirde jetki­likti. Qazirdiń ózinde 27 sharýa­shy­lyqpen kelisim jasalǵan. Buǵan qosa, «BIS-Grýpp» seriktestigi 10 myń gektar jerge mııa tamyryn ekti. Jalpy, oblysta 80 myń gektar alqapta qyzyl mııa qory bar. Qyzyl mııa men onyń tamyrynda glıkozıd, saharoza, efır maıy, organıkalyq qyshqyldar, mıneraldy tuzdar bar. Osy qasıetterine baılanysty olar medısınada, tamaq ónerkásibinde qoldanylady. Qyzyl mııa­nyń tamyry birneshe aýrýǵa em, dertke daýa ekendigi áldeqashan dáleldengen. Sondyqtan bul kásiporynnyń bolashaǵy zor. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy.