Ol kisi ońtústik óńirge barǵan saıyn Qoja-Ahmet Iаsaýı kesenesine aıaldap, ultymyzdyń birtýar tulǵalaryna, handar men sultandarǵa, bıler men batyrlarǵa quran baǵyshtaıdy. Bıyl da Túrkistan saparyn kesenege zııarat etýden bastady. Bul – úlken kóregendiktiń belgisi.
Qasym-Jomart Kemeluly aqyn, ǵulama, búkil túrki dúnıesine ortaq rýhanı ustaz Qoja Ahmet Iаsaýıdiń jáne kesene aýmaǵynda jerlengen basqa da tarıhı tulǵalardy zerttep, urpaqqa tanytý týraly naqty tapsyrma berdi. Sonymen birge IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik muralar tizimine engen kesenede júrgizilip jatqan keshendi ǵylymı zertteý jumystarymen tanysty.
Bıyldan bastap tarıhı ǵımarattyń memleket qorǵaýyna alynýy – úlken jemisti eńbek. Osynyń bárin kórip-bilip otyrǵannan keıin ardagerler atynan Memleket basshysyna rahmetimdi aıtaıyn dep, qolyma qalam aldym.
Meniń jasym 84-te. Prezıdentke, sondaı-aq el basyndaǵy basqa da azamattarymyzǵa analyq aq alǵysymdy bildirip, olarǵa «Adamdyqtan úıren, jamandyqtan jıren» degen ultymyzdyń danalyq sózin jetkizgim keledi.
Úmit JUMABAIQYZY,
eńbek ardageri, zeınetker
ASTANA
Jastardyń qyzyǵýshylyǵy basym
Qazirgi qoǵamda jastar aralaspaıtyn sala kemde-kem. Referendým qarsańyndaǵy jumys barysynda óz qatarlarymnyń osy máselege qyzyǵýshylyq tanytqanyna kýá boldym. Máselen, halyqtyq shtab ókilderiniń jurtshylyqpen júzdesýinde kóp atynan saýaldar qoıyp, aıtylǵan usynys-pikirlerdi muqııat tyńdaǵan jastardyń atom elektr stansalary týraly óz betinshe izdengeni de kórinip turdy. Osydan shamaly ýaqyt buryn ótken referendýmda da osy jastar belsendilik tanytty.
Erteń el tizginin ustaıtyn qatarlastarym búgin qabyldaǵan sheshim uzaq jylǵy turaqtylyq pen órkendeýdiń negizi ekenin uǵynyp, el energetıkasynyń bolashaǵyn aıqyndaıtyn tańdaý ústinde aınalasyna úlgi kórsetti. Jalpy, Syr jurty saıası naýqannan shet qalmaı, tańdaý jasaýǵa azamattyq ún qosqanyna rızashylyq bildiremin. Osy rette elimizdiń erteńgi ál-aýqaty men keleshek urpaq taǵdyryna tikeleı áser etetin tańdaýdan syrt qalǵandar sırek bolǵanyn da atap kórsetsem deımin.
Jalpy alǵanda, búginde atom elektr stansalarynyń tıimdi ekenin – kóziqaraqty jandardyń bári derlik biletini kúmánsiz. Máselen, jer kólemi Túrkistan oblysymen para-par ǵana Koreıa Respýblıkasynda keminde tórt jáne odan da kóp energobloktary bar 4 atom elektr stansasy jumys istep tur eken. Úsheýinde energobloktar sanyn kóbeıtý josparlanyp otyrǵan kórinedi. Demek, bul máselede keri tartýǵa esh sebep joq bolsa kerek.
Ardaq ÁÝKENOV,
«Aq qanat» jastar qoǵamdyq birlestiginiń atqarýshy dırektory
QYZYLORDA
Qarapaıym, arzan ári tıimdi
Bul hatymda men ózimniń qýat óndirýge qatysty ashqan jańalyqtarymmen bóliskendi jón kórdim. Áńgimemdi sál áriden bastasam, alǵashynda rotorlyq gıdroelektrstansanyń bir túrin oılap taptym. Onyń qýatyn teorııalyq mehanıkanyń ádisimen eseptep shyǵardym. Sóıtip, qalaqshalardy sýdyń nemese jeldiń ótine 450-men ornalastyrsa, sýdyń nemese jeldiń kúshin 50 paıyzǵa deıin, ıaǵnı barynsha tıimdi paıdalanýǵa bolady eken.
Osyǵan qatysty basqa da birqatar jańalyq ashtym. Máselen, týrbınalardyń qalaqshalary, jumysshy dóńgelegi ensiz bolsa, soǵan sáıkes sýdyń kedergisi de az bolady. Qazirgi kezde jel týrbınasynyń tek úsh qalaqshasy bar ekeni belgili. Al sol úsh qalaqshanyń arasynan ótetin jeldiń jumys istemeıtinin, ıaǵnı paıdasy joq ekenin eshkim eskermeıtin sekildi. Men jel týrbınasynyń qalaqshalaryn aınalatyn aýmaǵyn túgel alyp jatatyn etip ornalastyrdym. Tez ári úp etken jelge aınalady, oǵan qazir qoldanylyp júrgendeı asa kúrdeli emes, qarapaıym da arzan varıatordyń ózi jetkilikti.
Avıasııanyń atasy sanalatyn ǵalym-mehanık, gıdro jáne aerodınamıkanyń negizin qalaýshy N.E.Jýkovskıı: «Qanaty kóptiń utary kóp» dep beker aıtpasa kerek. Bul jerde «qanat» sózi «qalaqsha» degendi bildirip tur. Onyń bul ıdeıasyn «Jýkovskııdiń ǵajaıyp dóńgelegi» dep ataǵan. Men ony jetildirip, 2003 jyly patent te alǵanmyn. Jańalyǵymnyń artyqshylyǵy mynada: qalaqshalar tym jalpaq bolyp ketpes úshin (tym jalpaq qalaqsha baıaý qozǵalady) jumysshy dóńgelektiń syrtqy shet jaǵynan saqına ornalastyrdym. Sóıtip, kópdeńgeıli (mnogoıarýsnyı) jumysshy dóńgelek paıda boldy. Mundaı týrbınamen óte uzyn qalaqshalarsyz-aq kóp qýat alýǵa bolady. Al qazir qoldanylyp júrgen qalaqshalar sýdyń aǵysyna óte súıir buryshpen ornalasqan, joǵarǵy jaǵy qaıqy bolyp keledi. Sondyqtan sýdyń ekpin kúshin paıdalaný koeffısıenti az.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, qazirgi gıdrotýrbınalar ózen boıynda óte baıaý aınalady. Meniń rotorlyq týrbınamnyń qysymy joǵary, potensıaldyq energııany da, kınetıkalyq energııany da paıdalanýǵa múmkindigi jetkilikti. Demek, ony sýy az, aǵysy baıaý ózenderdiń boıyna da ornatýǵa ábden bolady. Elimizde shaǵyn ózenderdiń jetkilikti ekenin eskersek, paıdasy men tıimdiligi aıtarlyqtaı zor bolatynyna esh kúmán joq. Máselen, ostik týrbınam men gıdrotýrbınamdy Moınaq GES-ine ár 20 metr saıyn ornalastyrsa, ár týrbına 300 megavattan qýat bere alady. Al rotorly týrbınamdy ár 10 metr saıyn kaskadty etip ornalastyrsa, árqaısysy 3000 megavattan qýat óndiredi.
Meniń týrbınalarymdy jasaý ońaı, keregi tek generator ǵana. Qyzylordadaǵy generator zaýyty shyǵarsa bolar edi. Rotorly gıdrotýrbınalarymdy paıdalansa da, jel týrbınalarymdy paıdalansa da qazir qoldanylyp júrgen elektrstansalardan ondaǵan, tipti 100 ese arzanǵa túsedi. Hatymdy aıaqtaı kele aıtpaǵym, jasalýy ońaı, qarapaıym ári arzan, tıimdiligi joǵary jáne ekologııalyq jaǵynan óte taza óz elektrstansalarymyzdy paıdalanaıyq.
Raqymjan BО́BEEV,
ónertapqysh
ShYMKENT
