Araldyń aq altyny

Myna zamanda kimniń aýzyna qaqpaq bolǵandaısyń. Biraq «Qazaqstan ónimniń bárin syrttan satyp alady. Tipti, sirińke de shyǵarmaıdy» degen sóz, jumsartyp aıtqanda, artyq endi. «Kórmes – túıeni de kórmes» deıdi. Osy támsilge salsaq, eldiń jetistigin kórer kózge kórmeı, bar dúnıeni elemeý, bul – jany ashymastyqtyń belgisi. Áıtpese, búginde Qazaqstannyń qaı túpkirine barsańyz da jumys istep turǵan bir zaýytqa, ne fabrıkaǵa kýá bolasyz. Ásirese, sońǵy bes jyldyń muǵdarynda jańa kásiporyndar óte kóptep ashyldy. Buǵan Indýstrııalandyrý kartasynyń erekshe ekpin bergenin aıtqymyz keledi. Eger naqty dálelmen sóıle deıtin bolsańyz, naqty jumysty qolmen qoıǵandaı etip kórsetip bereıik. Máselen, Aral aýdanyndaǵy «Araltuz» zaýytyn alaıyq. Bir kezderi teńizimen birge tynysy da tarylǵandaı bolǵan Aral óńirinen jurttyń údere kóshkenin bilesiz. «Baqasy qoıdaı shýlaǵan, balyǵy taıdaı týlaǵan» aımaqtyń negizgi tirshiligi teńizben tyǵyz baılanysty edi. San jyldardan beri balyqshylyqty kásip etip, áýlettik iske aınaldyrǵan adamdardyń seń soqqandaı kúıge túskeni anyq-tyn. Sosyn Balqash, Qapshaǵaı sekildi kólderge qaraı kóshiniń basyn burdy. Degenmen, joǵalǵan – tabylady, ketken – oralady. О́mirdiń zańy sondaı. Elbasynyń tikeleı bastamasymen SARATS jobasy qolǵa alynyp, Araldyń tabany qaıta tola bastady. Teńizge sý jetken soń atakásip te qaıta jandady. Osy aralyqta araldyq aǵaı­yn kásiptiń basqa da túrlerin meń­gerdi. Búgin­de qumnyń ishinde júrgen myń­ǵyrǵan qoı, mań-mań basqan túıe, quıryǵyn kók­ke shanshyp shaýyp júrgen úıir-úıir jylqy sonyń dáleli. Onyń syrtynda kásiporyndarda ju­mys istep, nápaqasyn aıyrýǵa bola­tynyn ańǵardy. Bul turǵy­da irgetasy sonaý 1925 jyly qa­lanǵan «Araltuz» kombı­na­ty­nyń atqaryp otyrǵan qyzmeti zor. Bul kombınat óz tarıhynda talaı jaǵdaıatty bastan ótkerdi. Zaman talabyna saı aty men zaty birneshe márte ózgerdi. Deı turǵanmen, o bastaǵy baǵytynan aınyǵan joq. Tuzdy qazyp alyp, ony óńdep, tutynýshyǵa sapaly taýar usyný basty mindet-tin. Sol mindettiń údesinen shyǵyp keledi. 2013 jyly kombınat tolyqtaı qaıta jabdyqtaldy. Ispanııadan arnaıy qural-jabdyqtar ákelinip, ornatyldy. Sodan bastap «Araltuzdyń» ju­my­syn jandandyrý úshin 1,5 mıllıard teńge ınvestısııa quıylǵan. Oılańyz, qalyń qumnyń arasynda jatqan Aral aýdanyndaǵy bir kombınatqa osynsha qarjy tar­tylyp otyr. Investısııanyń ıgi­liksiz jerge tartylmaıtynyn bilesiz. Osydan-aq, «Araltuzdyń» qan­shalyqty paıdaly, tabysty, qoǵam­ǵa qajetti ekenin ańǵaramyz. Al osy kombınatta búginde 800-ge tarta adam turaqty jumys isteıdi. Onyń ishinde ıspan tehnologııasymen tuz ón­diretin jabdyqta 343 adam tur. Bir mekemeniń osynsha adamdy jumyspen qamtyp, turaqty túrde shańyraqtaryna tabys kirgizip otyrýy shyn qýanarlyq dúnıe. Kombı­nat jylyna 150 myń tonna tuz shyǵa­ryp otyr. О́nimderin tek Qazaqstan ǵana emes, kórshi Reseı, TMD elderi men Túr­kııa naryǵyna shyǵarady. Tuz­dyń da túr-túri óndiriledi. As tuzynan ­bastap, mal bordaqylaý kezinde ­jem­ge qosyp beretin brıkettelgen tuzǵa deıin. Kombınattan shyǵarylatyn tuz­dyń birneshe túri bar. Birinshi – as tuzy. Iodtalǵan, taǵamnyń bar­lyq­ túrine qosylatyn tuz polıetılen­ dorbalarǵa 1 kılodan salynady. Bazar­ǵa barsańyz, tolyp tur. Tuz­dyń osy túri 12 jáne 22 kılolyq qapshyqtarmen de óndiristen ótedi. Al alys-jaqyn shetelderge 10 kılodan bastap 50 kılolyq qaptarmen usynylyp jatady. Ekinshisi – tehnıka­­lyq maqsattarǵa qoldanatyn tuz. Kóbine muny jabyq vagondarǵa tıep shyǵarady nemese 60 kılolyq qaptarǵa salady. 1 tonnalyq jumsaq konteınermen usynatyn túri de bar. Úshinshisi – jemge arnalǵan brıkettelgen tuz. Kásiporynǵa qarjy quıylyp, zamanaýı jabdyqtar ornatylǵannan keıin ónimniń de sapasy aıtarlyqtaı artty. Tuzǵa qosylatyn ıodty arnaıy Almatydan ákeledi. Búginde 1 tonna tuzǵa 63 gramm ıod qosylady. Sonymen qatar, ótken jyly «Aral­tuz» óz qyzmetkerleriniń jalaqysyn 10 paıyzǵa arttyrdy. Daǵdarystyń aldynda qarjyny qysqartpaı, ­jala­qy­syn kóbeıtip otyrǵan meke­meniń jumysyna qýanbaýǵa dátiń bar­maıdy. Qysqasy, kombınat jumysy búginde ábden júıelengen. Saǵat sekildi sar­tyldap jumys istep tur. Adam barda as ishiledi. Al taǵamǵa tuz mindet­ti túrde qosylady. Sondyqtan «Araltuzdyń» jumysy toqtaýsyz jalǵasa bermek. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy, Aral aýdany.