Osy kúnderi Qazdaýysty Qazybek pen Buqar jyraýdan bastap, búginge deıingi bar asylymyzdy toptastyrǵan tuǵyrly jobanyń «Saryarqa kitaphanasy» serııasymen jaryq kórgen Arqa ádebıetiniń 100 tomdyǵynyń tusaýy kesilmek. Iаǵnı, Arqa ádebıeti injý-marjanynyń júıeli nusqasy oqyrmanymen qaýyshady. «Aqsarbas!» aıtyp, arqa-jarqa bolar saltanatty sáttiń tabaldyryǵynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵy oblystyq fılıalynyń dırektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Saryarqa kitaphanasy» serııasyn daıyndaý jáne shyǵarý jónindegi jumys tobynyń jetekshisi Serik AQSUŃQARULYMEN suhbattasqan edik.
«MÁŃGILIK ELGE – MÁDENI MURAMYZBEN»
– Serik aǵa, «Saryarqa kitaphanasy» serııasymen jaryq kórip otyrǵan 100 tomdyqty baspaǵa ázirleý jumysynyń basy-qasynda boldyńyz. Maqsatymyz mejelendi me? – Árıne, maqsatymyz oryndaldy. Eń bastysy, biz sonaý Qazdaýysty Qazybek bı men Buqar jyraýdan bastap, búginge deıingi asyldarymyzdy jınap aldyq. Basty oljamyz – osy. Endi tarıh aldynda júzimizdi jarqyn etken 100 tomdyqtyń saltanatty tusaýkeseri ótedi. Sóz joq, bul 100 tomdyqtyń jaryq kórýi – Qaraǵandy úshin tarıhı oqıǵa. Negizi, bul joba qolǵa alynǵaly birshama ýaqyt ótti. Qarjy máselesinde tyǵyryqqa tirele berdik. Sáti bıyl túsip otyr. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen ulttyq qazynamyzdy elep-ekshegen «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jáne oblys ákimdiginiń tikeleı qoldaýymen jaryq kórip otyr. Sondyqtan da, biz ıgi bastamanyń júzege asýynda Elbasy men el tizginin ustaǵan azamattarǵa orasan oljamen qaýyshqan ormandaı oqyrman atynan tek qana alǵys aıtýǵa tıispiz. О́ıtkeni, biz Máńgilik Elge asa baı mádenı muramyzben bettep baramyz. Árıne, mehnaty da kóp boldy. Bul ıdeıanyń avtory Ǵalym Jaılybaı ekeýmiz edik. Rahmet, jergilikti bılik bastamamyzǵa qoldaý bildirdi. Alǵashynda avtorlar tizimin jasaý kúrdeli bolǵany da ras. Arýaq attamaıyq degen nıetpen Qazdaýysty Qazybek babamyzdan bastaǵandy jón kórgenbiz. Alaıda, qasıetti babanyń murasy bir tomǵa jetpedi. Sodan Qazybek pen Buqar jyraýdan bir tom jasamaq boldyq. Sol sátte oblystyq máslıhattyń hatshysy, qaıratker azamat Nurlan Dýlatbekov utqyr usynys aıtty. «Ras, Qazdaýysty Qazybek bıdiń bizge jetken murasy jeke tom bolmaıdy. Bizdiń qolymyzda «Qazdaýysty Qazybek bı» atty ensıklopedııa tur. Sodan bastaıyq» dedi. Solaı istedik te. Buqar jyraý murasy da ensıklopedııa nusqasynda jaryq kórdi. Bul babalarymyzdan keıingi tomdy Narmanbet aqynǵa berdik. Budan keıin Arqanyń aqyn-jyraýlarynyń murasy toptastyryldy. Áset, Shortanbaı, Kótesh, Qobylan, Janaq, Kempirbaı, Mádı, Shashýbaı, Qaıyp, Dııa Ahmetuly, Ǵabdıman Igensartov, Ilııas Mankın, Kóshen Eleýov... Sondaı-aq, aıtys aqyndarynyń murasy bólek júıelendi. Salmaqty serııanyń «Jańa dáýir ádebıeti» aıdaryn úsh arysymyz Álıhan Bókeıhanov, Aqbaıdyń Jaqyby, Álimhan Ermekov bastap tur. Ábjan Omarbaev, Aqjan Mashanov, Áljappar Ábishev, Áýezhan Kóshimov, Kamal Smaıylov, Aqseleý Seıdimbek, Dáýitáli Stambek, Júrsin Erman syndy qabyrǵaly qalamgerlerine de jeke-jeke tom, eki tomdyqtar berildi. Al, Sáken Seıfýllın, Ǵabıden Mustafın, Qasym Amanjolovtyń árqaısysy oqyrmanmen úsh tomdyq bolyp qaýyshty. Sonymen qatar, bul serııanyń artyqshylyǵy – munda tek qana qazaq qalamgerleriniń murasy ǵana emes, Qaraǵandy topyraǵynda eńbek etken ózge ult ókilderiniń de shyǵarmalary toptastyryldy. Máselen, qaraǵandylyq Mıhaıl Balykın men jezqazǵandyq Zınaıda Chýmakovanyń shyǵarmalary bir tomǵa toqaılasty. Tipti, «Karlagta» tutqynda bolǵan qalamgerlerdiń murasyn da alyp shyqtyq. Ǵajaby sol, biz rýhymyzdy jańǵyrtyp, asylymyzdy jınap aldyq. Munyń qunyn erteńgi urpaq baǵalaıdy. Másele – sonda. – Qaraǵandynyń rýhanı ómirine serpilis ákelgen serııany jınaqtaý barysynda avtorlardy alalaý bolǵan joq pa? Mysaly, avtordyń bedeldisin «jarylqap» degendeı... – Joq, olaı jasaǵan joqpyz. Álginde aıttym ǵoı, bul tarıhı oqıǵa dep. Al tarıhı oqıǵanyń tarıhı jaýapkershiligi bolady. Sondyqtan, biz Qaraǵandynyń qalam ustaǵandarynyń barlyǵyn qamtýǵa tyrystyq. – Tusaýkeser rásimine kimder qatysady? – Serııaǵa shyǵarmalary engen barlyq jerlesterimiz shaqyrylyp otyr. Sonymen birge, saltanatty sharanyń qurmetti qonaqtary retinde akademık Serik Qırabaev bastaǵan birqatar aqyn-jazýshy shaqyryldy. Belgili qoǵam qaıratkeri Oralbaı Ábdikárimov, qazaqtyń qyran uly Toqtar Áýbákirov, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary, aqyn Ǵalym Jaılybaı, Parlament Májilisiniń depýtaty, jerlesimiz jazýshy Aldan Smaıyl, respýblıkalyq «Aıqyn» gazetiniń bas redaktory Nurtóre Júsip jáne t.b. ardaqty aǵalarymyz, belgili baspagerler qatysady.«ÁDEBIETTE ÁRKIMNIŃ О́Z ORNY BAR»
– Álginde osy «Saryarqa kitaphanasy» serııasynyń jaryq kórýine qoldaý kórsetken bıliktiń atyna jyly sóz aıtyp qaldyńyz. Jyrlarynan oǵan degen salqyndyq lebi esip turatyn aqynnyń kózqarasy ózgerip ketken be? – Men – týmysymda prınsıpshil adammyn. О́zgerýim qıyn. Múlde ózgermeýim de múmkin. Degenmen, bizdegi ıntellıgensııada bir jaman úrdis bar. Únemi bılikti naqaq synaýdan jaǵy talmaıdy. Bul – zııaly qaýymnyń tragedııasy. Úlken saıasatty túsinbeıdi. Sonysyn bile tura, bılikti synnyń astyna alyp, oǵan kóńili tolmaı júretin qalamgerlerimiz bar. Bılik óz fýnksııasyn qolynan kelgenshe atqaryp jatyr. Men Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń saıasatyn muhıttaǵy aısbergke teńep júrmin ǵoı. Halyq muztaýdyń muhıt betindegisin kóredi de, sýdyń astyndaǵysyn kórmeıdi. Al, túpki saıasat – muhıttyń tereńinde – Qazaqty Máńgilik Elge aınaldyrý! Ulytaýdaǵy áńgimesiniń ózi qandaı ǵajap! Bizdiń Prezıdentimiz týǵan halqynyń bolashaǵy, ulttyq qundylyqtarǵa, qazaq halqyn órge bastyrýǵa qatysty dúnıelerdi tereń oılap, kemel sheshýde. Meniń bul pikirim – ózgerý nemese «aýnap túsýdiń» nyshany emes. Bardy – bar, joqty – joq dep aıtý ejelgi qaǵıdam edi. Men Prezıdenttiń stıpendııasyn 1993 jyldan beri alyp júrmin. Arasynda bes-alty jyl úzilis bar. Eger men Prezıdent stıpendııasyn almaǵanda, baıaǵyda «qońyz terip» keter edim. Úıimniń kommýnaldyq qyzmet tólemaqysy tólenbeı turady. Qaryz – belsheden. Úıimdi tartyp alýǵa shaq qalǵanda Prezıdent stıpendııasy keledi. Solaı jan saqtaǵanmyn. Onyń syrtynda men «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵynyń ıegerimin. Eńbegiń elenip, qaıratker atanyp otyrǵanda, óz elińdi jamandaýǵa qalaı aýzyń barady?! – Elbasy saıasatynyń suńǵylalyǵyna kózińizdi jetkizgen qandaı qubylys? Mysalǵa júginsek... – Oryndy suraq. Mysaly, Qazaqstan halqy Assambleıasyn alyńyz. Bıyl 20 jyldyǵyn atap ótkeli otyrmyz. Bıylǵy jyldy «Assambleıa jyly» atadyq. Men de basynda osy saıasatty túsinbegenmin. Keıin Assambleıanyń bir-eki jınalysyna qatysqan soń, sanamda sańylaý paıda bolyp, sáýle túse bastady. Búgingi Ýkraınadaǵy jaǵdaıdan keıin Assambleıaǵa degen kózqarasym múldem ózgerdi. Mine, Elbasy saıasatynyń kóregendigi! – Sizdiń pikirińizshe, bizdegi zııaly qaýym óziniń fýnksııasyn adal atqarýy kerek qoı... – Durys aıtasyń. Intellıgensııa – bılik pen halyq arasyndaǵy altyn kópir, dáneker bolýǵa tıis! – Áńgimemiz zııaly qaýym tóńiregine oıysty. Ádebı ortanyń aıtary men jazary bar dara ókilin búgingi tańda ne mazalap júr? Qazaq ádebıetiniń haltýrasy «qaýqarly» bolyp ketken joq pa? – Meni mazalaıtyny – bizde kommersııalyq ádebıet beleń alyp barady! Bir baıdyń aqshasyn alyp, sonyń tapsyrysyn oryndaıdy da, ol kitabyn satyp, paıda kózine aınaldyrady. Kórkemdigi men shynaıylyǵynda jumysy joq... Qazir dáldúrishterdiń dáýreni júrip tur. Olardyń da qaltasynda Jazýshylar odaǵynyń múshelik bıleti bar! Biraq, olar talanttyń tarazysy bılet emes, shyǵarmasy ekenin sezbeıdi! Birin-biri maqtaıdy... Olardy jeń túrip kúresip, jeńe almaısyń.Álemdik ádebıettiń bıigimen ólshenetin kórkem dúnıe jasa – jeńis degen – sol! Osylaı bolǵan. Osylaı bolmaq. Osylaı bola beredi! – Ádebı ortadaǵy áljýazdyqtyń kókesi – qyzǵanysh. Búgingi ádebıet osy keselden aryldy ma? – Ashyǵyn aıtaıyq, aryla alǵan joqpyz. Qyzǵanysh – vırýs, ulttyq tragedııa. Sonaý 37-shi jyldary Sáken, Ilııas, Beıimbet, Maǵjan, Mirjaqyp, Ahmetterdi de osy vırýs jalmady! Ádebıette árkimniń óz orny bar. Bir adamnyń ornyna ekinshi adam otyra almaıdy. Dáldúrish ataýly sony túısine almaı keledi. Men nege Muqaǵalıdyń ornyna baryp otyrýym kerek? Men ádebıet áleminde ózimniń, Aqsuńqarulynyń ornyna jaıǵasýǵa tıispin. Eger, óz ornymdy taba almasam, ádebıette qaı ákemniń quny bar? «Mosart pen Salerı» atty poemanyń azabyn 27 jyl tarttym. Qazaq sovet ádebıetiniń negizin salýshy, suńqar Sákenniń rýhyna arnalǵan. Sáken haqynda qańqý sóz kóp. Alash ardaqtylary aqtalǵannan keıin, tipti, údep ketti... Sáken qazaqty súımedi dep kim aıtty?! Poemany ádebı orta jyly qabyldady. Osyndaǵy qalam ustaǵannyń bári oqydy. Biraq, birde-bireýi túsingen joq. «Jaqsy eken», – dedi... Júregimen qabyldaı almady! Túsingen jalǵyz – Seraǵam! Akademık, qazaqtyń asa kórnekti synshysy, sákentanýshy Serik Qırabaev tamasha taldaý jasady. «...Biz osy zamannyń Mosarttary – Sáken, Maǵjan, Ilııastardy jaqsy bilýshi edik. Biraq, olardyń Salerıleri týraly Aqsuńqaruly alǵash ret aıtty», – dep jazdy Seraǵam. Qanattanyp qaldym. Jańa aıttym ǵoı, 27 jyl jazdym. Aıaqtaı almaı júr edim. Sońǵy núktesin byltyrǵy kóktemde qoıdym da, Sákenniń 120 jyldyq toıyna baǵyshtadym. Meniń bul týyndymdy aıaqtaýyma osyndaǵy dáldúrish-haltýrshıkter «kómektesti!»
«TALANT – TAǴDYRǴA TÁÝELDI»
– Talant kimge, nege táýeldi? – Talant – óziniń taǵdyr-talanyna táýeldi. Bir ǵana Muqaǵalıdy alyp kórińiz. О́miri – qalyń qasiret! Onyń eń basty tragedııasy – partbıletin joǵaltýy. Muqaǵalıdy tanymaq túgili, óleńniń ıisi murnyna barmaıtyn ólermen mılısııadan qashamyn dep, túsirip alǵan... Stalınniń: «Partııaǵa kirý – ómir, partııadan shyǵý – ólim», degen sózi bar. Sol kezdegi bılik úshin azamattyń altyn basynan da, aqynnyń tas jarar talantynan da partbılet qundy edi. Osy oqıǵadan keıin Muqaǵalıdyń qasiretti ómiri bastaldy. Al, oǵan ıtermelegen de – óz ortasy. Aınalasyndaǵy darynsyzdar! Mine, tragedııa! – О́zińizdi joly bolǵan aqyndardyń qataryna qosasyz ba? – Qaıdaǵy «joly bolǵysh»?! Men kóreshekti kórip baqqan aqynmyn. Senzýranyń súzgisine kóp ushyradym. О́zimniń jolym aýyr bolǵan soń, kitaptarymnyń da joly jeńil bolmady. Alǵashqy jınaǵym baspanyń tartpasynda uzaq jatyp, ázer jaryq kórdi. «HH ǵasyrdyń jıyrma sáti» atty poemam baspa turmaq, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń qorjynynda 5-6 jyl jatty. Imandy bolǵyr, Aqseleý aǵamnyń arqasynda 1983 jyly «Qurlyqtar» degen ataýmen gazettiń bir betin tutas alyp shyqty. Senzýra men bas redaktordyń súzgisinen keıin...«ÁDEBIETTI ODAQTYŃ BARLYQ MÚShESI EMES, AT TО́BELINDEI TALANTTAR JASAIDY»
– Ádebıet – jandy qubylys dep jatamyz. Dáýirdiń úni deımiz. Qazirgi qazaq ádebıeti toqyrap turǵan joq pa? – Jasyrmaıyq, bizdiń ádebıette daǵdarys bar. Naryqqa beıimdele almaı jatyr. Ádebıetti odaqtyń múshelik bıletin qaltaǵa basyp, tósin urǵan 800 «jazýshy» emes, ár dáýirdiń at tóbelindeı az ǵana talanttary jasaıdy! Tobyr týdyrmaıdy ádebıetti, – Tulǵa týdyrady! Táýelsizdik jyldaryndaǵy ádebıettiń de óz ókilderi bar. Nasıhattalýy kemshin shyǵar... Kitabynyń taralymy az bolar. Talant taǵdyryna ǵana emes, taralymǵa da táýeldi kúıge tústi ǵoı. Qalaı desek te, qazaqtyń ulttyq ádebıeti – óz tuǵyrynda. – «Ádebıet» portalyndaǵy oqyrmandaryńyzben syrlasýyńyzda: «Biz Abaıdy tabynatyn putqa, kýltke aınaldyryp aldyq. Oqymaımyz, múlde! Oqymaǵan soń – túsinbeımiz», – depsiz. Osy pikirińizdi órbitsek... – Abaıdy tanytý turmaq, tanymaı júrmiz. «Abaı bylaı degen» dep kósemsıtinimiz taǵy bar. Eldi aýzymyzǵa qaratyp, ımendirý úshin ǵana... Bul da – ulttyq tragedııa! Abaıdy Áýezov álemge tanytty dep júrmiz. Áýezov «Abaı joly» arqyly qazaq halqyn, qazaq ádebıetin álemge tanytty! Abaıdy túsine almaǵan, Abaıǵa tushyna almaǵan urpaqtyń ókilimiz biz!«QASYMTANÝDYŃ QAZYǴY QARAǴANDYDA QAǴYLÝǴA TIIS»
– Qasymdy qabyldaýymyz da Abaıdy túsinýimiz sekildi kúrdelenip ketken joq pa? Sonda qalaı, qasymtaný qalyptasyp úlgergen joq pa? – Qasymtanýdyń qazyǵy Qaraǵandyda bolýy kerek! Allaǵa shúkir, qazir qasymtanýǵa betburys jasaldy. 100 jyldyq mereıtoıyn óte joǵary deńgeıde ótkizdik. Oblys ortalyǵynan eńseli eskertkishin ornattyq. Árıne, qasymtaný qaǵıdalary munymen shektelmeıdi. Respýblıkalyq «Qasym» jýrnaly úsh jyldan beri turaqty shyǵyp tur. Talantty jastar sonyń mańaıynda. Oblystyq deńgeıde bolsa da, Qasym oqýlary men aqyn atyndaǵy músháıra ótkizýdi dástúrge aınaldyrdyq. Munyń bári – Qasym úshin múlde az! Osy jipke tizgen sharalardyń barlyǵy aqynnyń týǵan jeri – Qaraǵandy men Qarqaralyny ǵana shıyrlap júr. Qasymǵa qatysty sharalardyń barlyǵyn respýblıkalyq deńgeıge alyp shyǵatyn kez keldi. Bizde ulylardy mereıtoıynda ǵana eske alyp, dáripteý úrdisi qalyptasqan. Osydan arylýymyz kerek. Keshegi 100 jyldyq mereıtoıynda Qasym naızaǵaıdaı jarqyldap, tutas Túrki áleminiń kógine shyǵyp edi. Jerlesimiz, halyqaralyq «Túrksoı» uıymynyń Bas hatshysy Dúısen Qaseıinov Qasym toıyn Túrkııada ótkizip, tutas Qazaq elin bir qanattandyryp tastap edi. Qasymtanýdyń qarqyny sodan keıin sý sepkendeı basylyp qaldy. Qasym esimizge túskende ǵana eleıtin talant emes, ol – ulttyq deńgeıdegi tulǵa. Sondyqtan, bizdiń moınymyzda Qasym rýhy aldynda ótelmegen qaryz ben paryz – shash-etekten. Máselen, mektepter men ınstıtýt, ýnıversıtetterde Qasymdy oqytý, ony túsinip, paıymdap tarazylaý, nasıhattaý – qasymtaný máselesi óz máninde júrmeı jatyr. Bir ǵana mysal aıtaıyn, Aqynnyń «Dúnıege keler áli talaı Qasym...» degen óleńin ómirge taǵy bir Qasymdaı aqyn keledi dep qana túsindirý beleń alyp barady... Bul – kópe-kórineý qate túsinik, Qasymnyń júregine tereń boılaı almaǵan kókezý pendelerdiń isi. «Dúnıege keler áli talaı Qasym...» degen sóz – Alash Ana áli talaı Qasymdaıyn tegeýrindi uldaryn bosanady degen sóz. Áli qanshama Qasymdar dúnıege keledi, Alashtyń kóginde qanshama jasyndar jarqyrap, tórtkúl dúnıeni dúr silkindiredi?! Qasymdy taný – qazaqtyń ózin-ózi tanýy úshin kerek áýeli. Qasymdy tanymaǵan qazaqtyń qara tanymaǵan qazaqtan da qasiretti ekenin kózge shuqyp kórsetetin kezeń kele jatyr. Qazaqtyń erteńgi kúnine Qasym shyqqan bıikten qaraıtyn kún týdy! «Eı, tákappar Dúnıe! Maǵan da bir qarashy: Tanısyń ba sen meni?! Men – qazaqtyń balasy!» – dep jazdy Qasym qyrqynshy-elýinshi jyldary. Tań qalamyn, bul maǵan búgin jazylǵan óleń syndy! Qazaq Qasymnyń osy óleńin keýdesine basyp, tórtkúl dúnıege qarap tur – egemen el bolǵan kezimizde! Eńseli elý eldiń qataryna jetip, ujymdy ult, irgeli memleket bolǵan shaqta qazaqty ǵalam da tanıtyn bolady! Qasymdy – Qasymdarymyzdy tanyp alyp qana myna tákappar dúnıege qazaqtyǵymyzdy tanytatyn bolamyz! «Saıraǵan jolym jatyr jer betinde»,– dep edi-aý Qasym. Bulaı dep adamdyqtyń, azamattyqtyń shyrqaý shyńyna shyqqan Abaıdyń Tolyq Adamy – Kemel Adam ǵana aıta alady. Alla jaratqan adamzat – homa sapiens-tiń mańdaıyna jazylǵan sordyń soraqysy – ataýsyz qalý. Ataýsyz qalǵan pende izdeýsiz qalady. Qasymdy qolymyzǵa shyraq alyp búgin biz izdemesek te, erteń jańǵyrtyp jer saraıyn dúnıege keletin urpaq izdemeı tura almaıdy. Ultynyń uly tulǵalaryn izdemegen el erteń Allanyń aldynda suraýsyz qalady... – Qasymtanýdyń eń kemshin tusy dep neni aıtar edińiz? – Qasym murasyn ǵylymı aınalymǵa engizý máselesi óz máninde emes. Bizdiń taǵy bir eskermeı júrgen máselemiz – Qasym murasynyń túpnusqasyn jańǵyrtý. Qazirgi jınaqtaryna engen, bizdiń aýzymyzda júrgen óleńderiniń deni – senzýranyń súzgisinen ótken dúnıeler, barynsha redaksııalanǵan nusqalar. Al, túpnusqasyn akademık Serik Qırabaev biledi. Ol kisi jazyp alyńdar degeli de biraz ýaqyt ótip ketti. Sonyń sátin túsire almaı júrmiz ǵoı. – Jasyńyz asqaraly alpystyń jýan ortasyna keldi. Oıyńyz toqyraǵan joq pa? – Shynaıy talant toqyramaýy kerek. Jambyl júzge deıin jyrlaǵan... – Shyǵarmashylyq syılyqtar ádebıetke baǵa ma? – Joq. Laýreattyq shyǵarmashylyq tulǵany qanattandyrý, materıaldyq jaǵdaıyn qanaǵattandyrý, yntalandyrý úshin qajet bolýy múmkin, biraq, ádebıetke berilgen naqty baǵa emes. Ataqqumar, syılyqqumar ólermender bar ortamyzda. Muqaǵalı Memlekettik syılyqty kózi tirisinde nege almady? Ol ádebıetke baryn berdi ǵoı. О́leńge adal boldy. Qasymda qandaı ádebı syılyq bar? – Áleýmettik jelilerdi turaqty qoldanýshynyń birisiz. «Ádebıet» portaly men «Feısbýkten» oqshaý pikirlerińizdi kózimiz shalyp qalady. Bul daǵdy ýaqytyńyzdy urlamaı ma? – Ýaqytty urlaıdy. Biraq, oı qorytý, pikir almasý, aqparat alý turǵysynan alǵanda, paıdaly dúnıe eken. Men «Feısbýkke» qalaı keldim? Men týraly, meniń shyǵarmashylyǵym týraly keıbireýler osy jelide biraz jazba jarııalapty. «Sol shal ınternettiń ne ekenin biledi deısiń be?!» dep meni ájýalaıdy eken. Ony bireýlerden estidim de, dereý tehnıka tilin ıgerýge áreket ettim. Qazir ájeptáýir qalyptasyp qaldym. Internet-konferensııalarǵa qatysyp, qazaq ádebıetin qyzǵyshtaı qoryp júrmin.Oqyrmandarymmen syrlasamyn. – Qurandy poezııa tilinde qazaqsha sóıletken alǵashqy aqynsyz. Munyńyz kózsiz táýekel emes pe? – Men – qojanyń jıenimin. Túrkistannan kelip, Jylandy taýyn jaılaǵan Taýbaıdyń toǵyz uly osyndaǵy jurttyń basyn sájdege tıgizgen eken. Meniń anam Halıfa – sol Taýbaıdyń Ramazan degen ulynyń jalǵyz qyzy. Islam ıdeıasy meniń jan dúnıeme anamnyń aq sútimen quıylǵan. 1999 jyly meniń qolyma Valerııa Porohovanyń «Koran. Perevody smyslov» degen kitaby tústi. Onyń aldynda I.Krachkovskıı, E.Kýlıev, G.Sablýkov pen Halıfa Altaıdyń tárjimalaryn oqyǵan bolatynmyn. Porohovanyń aýdarmasy meni eliktirip áketti. Sóıtip, 1999 jyly 31 jeltoqsanda Qurannyń jeti súresi ózegimnen óleń bolyp tógilip, qaǵazǵa tústi. Ekinshi myńjyldyqtyń aýysar tusy eken. Jańa jyldy qarsy alýǵa anam kelgen. Oqyp berdim. «Qurandy – Qudaıdyń sózin aýdarýǵa bola ma?», – dedi ań-tań qalyp. Men tárjima kitaptardy aldyna qoıdym. Únsiz jymıdy... «Qarqaralyda qyryq qap ósegim bar, alpys qabyn qaldyrǵam Aqtoǵaıda» degen óleńim esine tústi-aý deımin. Sońynan ergen qańqý áńgimesi kóp ulynyń Allanyń aq jolyna bet burǵanyna qýanyp ketti. Qazir uly naǵashym Áziret Sultan – Qoja Ahmet Iаsaýı haqyndaǵy bir uzaq jyrdyń tolǵanysynda júrmin. ...Birde Qoja Ahmet Iаsaýıden bir zamandasy: «Qoja, sen musylmansyń ba?», – dep suraǵan eken. «Allaǵa shúkir, men – túrki-musylmanmyn», – depti qoja. «Bul jerde seniń túrkiligińniń qandaı qatysy bar? Men senen dinińdi suradym. Al, sen...», – degen zamandasynyń ýájine: «Din – meniń jeke tańdaýym, al, túrkilik – taǵdyrym», – degen eken. Meniń de dinge qatysty qaǵıda-ustanymym – osy. – «Saryarqa kitaphanasy» serııasymen jaryq kórgen tańdamaly jınaǵyńyzǵa pýblısıstıkalyq shyǵarmalaryńyzdyń «Antıpoezııa» atty esseńiz bastaǵan on altysy ǵana engenin estip otyrmyz. Men oqyrmanyńyzǵa aınalǵaly oqyǵanym odan on ese kóp edi. Talǵamyńyz shekteý jasady ma? Álde, kitap kólemi kótermedi me? – Qazaq ádebıetiniń klassıgi, sóz zergeri Ǵabıt Músirepovtiń tańdamaly shyǵarmalar jınaǵy ómiriniń sońyna taman úsh tomdyq bolyp jaryq kórdi. Sol basylymǵa baılanysty Ǵabeń osy úsh tomǵa engenderge shyǵarma qosyp, jurt meni baıytpaı-aq qoısyn, degen pikir aıtqan eken. Shópti de, shóńgeni de toǵyta berseń, onyń nesi tańdamaly? Osy «Ortalyq Qazaqstanda» júrip jazǵanym júz baspa tabaqtaı dúnıe eken. Sonyń on baspa tabaǵyn aldym da, qalǵanyn arhıvime jiberdim... – Bolashaqta memýar jazý oıyńyzda bar ma? – Jazǵanda qandaı! Kirisip te ketkenmin. «Antıpoezııa» atty ǵumyrnamalyq roman jazý ústindemin. Sherimdi de, shynymdy da, syrymdy da sol kitaptan oqıtyn bolasyzdar. Alla jazsa, alty aıda támamdaıtyn shyǵarmyn... Áńgimelesken Ersin MUSABEKOV, jýrnalıst. QARAǴANDY. Sýretterde: Serik AQSUŃQARULY; aqynnyń ár jyldarda jaryq kórgen jaýharlary.
