Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
«Wunder Digital» halyqaralyq agenttigi júrgizgen áleýmettik zertteý qazirde TikTok Qazaqstandaǵy eń tanymal áleýmettik jelige aınalyp otyrǵanyn kórsetti. Onyń elimizdegi aýdıtorııasy byltyr burnaǵy jylǵymen salystyrǵanda 35,4 paıyzǵa ulǵaıyp, 14,1 mln adamǵa jetken. TikTok-ty paıdalanýshylardyń 41 paıyzy – 16–24 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimder men jastar. Olardyń 90 paıyzy osy qosymshany kúnde qaraıdy.
TikTok-qa álem elderiniń kózqarasy – árqıly. Oǵan ishinara shekteý engizgen nemese tolyq tyıym salǵan memleketter de bar. Mysaly, Qyrǵyzstannyń Ulttyq qaýipsizdik jónindegi memlekettik komıtetiniń «TikTok-taǵy keıbir kontent jetkinshekterdiń minez-qulqyna teris áser etedi» degen ýájimen aıyr qalpaqty aǵaıyn odan múldem bas tartty. Bul áleýmettik jelini О́zbekstan men Túrikmenstan da buǵattap tastapty. Al Reseıde eki jyldan beri belgili sebeppen TikTok-qa jańa beınejazba salýǵa ruqsat etilmeıdi. Kıberqaýipsizdik maqsatynda oǵan Kanada men Fransııada da shekteý engizilgen.
TikTok-qa shekteý engizý nemese tolyq tyıym salý máselesin bizdiń Parlament depýtattary da birneshe jyldan beri kóterip keledi. Bul jóninde ótken qazan aıynyń basynda Gennadıı Shıpovskıh bastaǵan bir top senator Úkimetke depýtattyq saýal joldady. Olar TikTok jelisi adam densaýlyǵyna fızıkalyq ári moraldyq turǵyda eleýli zııan keltiretinin alǵa tartyp, ekstremızmdi, radıkalızmdi, separatızmdi, shekten tys qaýipti kontentterdi anyqtaý jáne shekteý boıynsha naqty algorıtmdi engizbegen jaǵdaıda bul platformany buǵattaýdy usyndy.
Úkimettiń depýtattarǵa qaıtarǵan resmı jaýabynda ýákiletti organ – Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi moraldyq qundylyqtarǵa qaıshy kontentterdi anyqtaý men shekteý boıynsha TikTok ókildigimen udaıy jumys júrgizip otyrǵanyn málimdegen. Atap aıtqanda, osy platforma jasy kishi paıdalanýshylardy zııandy kontentten qorǵaý maqsatynda tıisti standarttarǵa sáıkes tirkelý nysanyn ázirlegen. Onda kez kelgen paıdalanýshy týǵan jyly men kúnin kórsetýge tıis. О́ıtkeni TikTok 13 jasqa tolmaǵan paıdalanýshylarǵa arnalmaǵan. Sondaı-aq atalǵan áleýmettik jeli avtomatty túrde jáne qolmen moderasııalaý arqyly zańnama men moraldyq qundylyqtarǵa qaıshy ári qaýipti kontentterdi anyqtaý, shekteý algorıtmin de jasapty. Avtomatty moderasııa bekitilgen biryńǵaı erejeni buzatyn kontenttiń keıbir túrlerin aınytpaı tanıdy jáne jedel shara qoldanýǵa múmkindik beredi. Kontentti qolmen moderasııalaý TikTok-ty paıdalanýshylardan «Shaǵymdaný» fýnksııasy arqyly túsetin talap-shaǵymdarǵa oraı júrgiziledi. Moderator komandalary daýly kontentti tekserip, eger ol paıdalanýshyǵa qaýip tóndirse, birden joıyp otyrady.
TikTok-tyń resmı ustanymy boıynsha jergilikti qoǵamdastyqtyń qaýipsizdigi osy platformanyń absolıýtti basymdyǵy bolyp sanalady. Sol sebepti TikTok – 13 jasqa tolmaǵan balalardyń akkaýnttaryn joıyp, olardyń sanyn jurtqa jarııalaǵan alǵashqy iri platforma. Ol osy jyldyń qańtar-tamyz aılary aralyǵynda Qazaqstan boıynsha 13 jasqa tolmaǵan paıdalanýshylar ashqan 1 239 635 akkaýntty joıǵan. Al 13 jasqa tolmaǵan balalar ata-analarynyń mobıldi telefondaryn paıdalanýǵa tyrysqan jaǵdaıda TikTok olardaǵy «Ata-ana baqylaýy» quraly arqyly osy qosymshany júktep alýǵa jol bermeıdi. О́ıtkeni bul áleýmettik jelige 12+ reıtıngi berilgen. Buǵan qosa TikTok 13 jasqa tolǵan jasóspirimderdiń áke-sheshesi úshin de «Ata-ana baqylaýy» fýnksııasyn usynyp otyr. Naqty aıtsaq, «Otbasylyq baptaý» quraly arqyly ata-ana óz akkaýntyn balasynyń akkaýntymen baılanystyrý arqyly ony udaıy baqylaı alady.
Paıymdap qarasaq, qazirgi ýaqytta óskeleń urpaq tárbıesindegi kókeıkesti máseleler tek áleýmettik jelilerdiń zııandy áserinen ǵana týyndamaıtyny anyq. Shyntýaıtynda, TikTok sııaqty platformalar olardy paıdalanýshylar, qoǵam jáne memleket arasyndaǵy qarym-qatynasta mańyzdy ról atqarady. Olarda tanymdyq ári damytýshylyq kontent te bar. Máselen, elimizdiń Oqý-aǵartý, Mádenıet jáne aqparat mınıstrlikteri TikTok ákimshiligimen birlese otyryp, birqatar bilim berý jobasyn iske asyryp keledi. Sonyń ishinde byltyrǵy qazan-qarasha aılarynda qysqa beınerolıkterdi ornalastyrýǵa arnalǵan «QazaqstanMuǵalimderi» baıqaýy ótkizilgen. Elimizdiń ustazdary matematıka, qazaq tili, ınformatıka jáne basqa pánder boıynsha daıyndap, TikTok-ta ornalastyrǵan beınerolıkter 190 mln ret qaralǵan. «Eń kreatıvti ustaz» atalymynda kúrdeli esepterdi qarapaıym mysaldarmen túsindire bilgen jas matematık Hasen Muhamadı jeńiske jetken. «Jańashyl ustaz» atanǵan Bekbolat Komolovtyń matematıka páni boıynsha mektep baǵdarlamasyn taldaǵan beınerolıgi bir aı ishinde 800 myń qaralym jınaǵan. Al qazaq tilinde kúndelikti qoldanylatyn sózderdi jazýda jıi jiberiletin qatelikterdi túzetip kórsetken, qazaq tili pániniń muǵalimi Jansaıa Meıirbekqyzynyń beınejazbasy 550 myń ret qaralyp, avtory «Úzdik beınerolık» atalymynda aldyna jan salmapty.
Sonymen, TikTok-tiń ultymyzǵa, onyń ishinde jas urpaq tárbıesine tıgizetin paıdasy kóp pe álde zııany kóp pe? Bul saýalǵa naqty da ádil jaýap berý úshin atalǵan áleýmettik jeliniń balalardyń minez-qulqyna jáne qoǵamdyq sanaǵa áseri haqynda jan-jaqty áleýmettik zertteý júrgizý qajet.
