Byltyrǵy saılaý naýqanyn eske salsaq, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń júrgizip jatqan reformalary aıasynda alǵash ret aýdandar men oblystyq mańyzy bar qala ákimderiniń tikeleı saılaýy ótken. Shyǵys Qazaqstan oblysynda Altaı jáne Glýbokoe aýdandary basshylaryn halyq ózderi saılaǵan. Sodan beri bir jyl ýaqyt ótti. Aýdanda ózgeris jasaý úshin az ýaqyt desek te, ákimderdiń aıaqalysyn halyq baqylap, baǵdarlap otyr. Saılanǵan ákim de jaýapkershilikti sezinedi. Sebebi Altaı aýdany ákimin saılaý naýqanynda 34 607 adam daýys berýge qatyssa, Renat Qurmanbaev 28 232 daýys jınap, aýdan tizginin ustaǵan.
– Altaı aýdanyna ákim bolyp saılanǵanyma bir jyl toldy. Saılaý aldy baǵdarlamasy kezeńinde men aýdannyń barlyq eldi mekenine baryp qaıttym, keleli máselelermen tanystym. Turǵyndardan 140-tan asa ótinish jınaldy. Onyń 71-i búgingi tańda sheshimin tapsa, 69 ótinishte kórsetilgen máseleler qarastyrylyp jatyr. Máseleniń negizgileri, sapaly aýyzsý men uıaly baılanys jáne ınternetpen qamtamasyz etýge qatysty boldy. Kóptegen suraq eldi mekenderdiń joldary men kóshelerin jóndeý, jaıylymdyq jer bólý jóninde tústi, – deıdi R.Qurmanbaev.
Sýretti túsirgen – avtor
Aıtyp ótkendeı, Altaı aýdany – aýyl sharýashylyǵyna qolaıly ári óndiristik óńir. Jaz maýsymynda saıahatshylar da sabylady. Áýeli aýyl sharýashylyǵy salasyna toqtalyp ótsek, aýdanda 105-ten asa ónim túrin óndiretin 29 jergilikti azyq-túlik óndirýshi kásipkerler bar. Olarǵa memleket tarapynan únemi qoldaý kórsetilip otyrǵan sııaqty. Sondaı-aq ákimniń saılaýaldy baǵdarlamasynda kórsetilgendeı, jer qatynastary salasynda aýdannyń 19 eldi mekeniniń shekarasyn, halyqtyń mal baǵýy úshin jaıylymdyq jerlerdi belgileý jumystary qolǵa alynǵan-dy. Al paıdalanylmaı jatqan 4 932 gektar aýyl sharýashylyq jer memleketke qaıtarylyp, aýyl sharýashylyǵy aınalymyna qaıta tartylady.
Aıta ketsek, osy jyly egistik alańdary 76,6 myń gektardy qurady. Onyń 70 paıyzy orylyp, qambaǵa tógildi. Egistik alqaptaryna shyǵatyn tehnıkalar da jyl saıyn jańartylyp otyrady. Bıyl 2,4 mlrd teńgege 33 joǵary tehnologııalyq tehnıka satyp alynǵan. Sonymen qatar shaǵyn jáne orta bıznes te joǵary kórsetkish kórsetip tur. Iri kásiporyndardy aıtpaǵanda, «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy aıasynda byltyr 30 mln teńge somasyna 5 nesıe berilgen. Bıyl 267,8 mln teńge somasyna 27 ótinim berildi. Iá, kásiptiń kózin tapqanǵa paıda kóp. Altaı óńiriniń turǵyndary týrızm salasyn da kásip kózine aınaldyrǵan. Jýyrda Buqtyrma sý qoımasy jaǵalaýynda ornalasqan demalys oryndaryna túgendeý júrgizilip, nátıjesinde 55 jeke kásipker salyq esebine tirkeldi. 2024 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda kórsetilgen qyzmet kólemi úsh esege ósken. Sóıtip bıýdjettiń qazany da tolysqan.
– Memleket tarapynan sharýashylyqqa kórsetilip jatqan qoldaý az emes. Aıtaıyn degenim, biz turyp jatqan Borodıno aýyly – kúre joldan 12 shaqyrym qashyqtyqta. Sol 12 shaqyrym joldy jóndeý kerek. Osy másele sheshilse, halyqqa jaqsy bolar edi. Al ınternet jelisi ýaqytymen aýyl-aýyldarǵa tartylyp jatyr, – deıdi «Borodıno» JShS jetekshisi Qaırat Bókejanov.
Iá, aýdan ekonomıkasy damyǵan saıyn halyqtyń áleýmettik máseleleri de sheshimin taba bermek. Mysaly, aýdan halqy kótergen aýyzsý máselesi ret-retimen sheshimin taýyp kele jatqan kórinedi. Turǵyndardy sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etý úshin 26 jobany iske asyrý qarastyrylǵan. Onyń ishinde 1 369,8 mln teńge aýyldyq jerge, 859,8 mln teńge Altaı jáne Serebrıansk qalalaryna jumsaý kózdelgen. 2024 jyly Maleevsk jáne Pýtınsevo aýyldarynda sýmen jabdyqtaý júıeleriniń qurylysy aıaqtalady. Bul úshin respýblıka jáne oblys bıýdjetterinen qomaqty qarjy bólingen. Al Altaı qalasynyń ortalyq jáne batys bólikteriniń sýmen jabdyqtaý júıelerin qaıta qurý boıynsha iri ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý jumystary jalǵasyp jatyr. Oǵan oblys bıýdjetinen 632,1 mln teńge qarajat bólingen.
Kógildir buǵaz mekeninde, Oktıabrskıı kentinde, Nıkolsk aýylynda sýmen jabdyqtaý júıelerin jóndeý, Chapaevo, Podorlenok, Sredıgornoe aýyldarynda sýdy zararsyzdandyrý qurylǵysyn ornatý, Polıanskoe, Vasılevka aýyldarynda sýmen jabdyqtaý nysandaryn qorshaý jumystary júrgizildi. Jańa Buqtyrma kentinde, Berezovka aýylynda sýmen jabdyqtaý nysandaryn qorshaý, Prıbrejnyı kentinde sý qurylǵylaryn jóndeý jumysy qolǵa alynǵan. Aıta keteıik, Serebrıansk qalasynyń sýmen jabdyqtaý júıelerin qaıta jańǵyrtý jobasy ázirlenip, 2025 jyly respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý josparlandy.
Búgingi tańda halyq úshin eń mańyzdysy – aýyzsý, jol, ınternet. Bilim men medısına óz aldyna bólek taqyryp. Jol jóninde aýdan basshysy ne deıdi?
– Joldar jyly» aıasynda jol-kólik ınfraqurylym salasyndaǵy jumystardy júrgizýge aýdannyń 23 eldi mekeninde uzyndyǵy 44 km kósheler men joldardy jóndedi. Bul úshin 1021,4 mln teńge jumsaldy. Oblys bıýdjetinen Prıbrejnyı kentine kireberis jolǵa ortasha jóndeý júrgizildi. Bul jerge 20 jyldan asa ýaqyt jóndeý júrgizilmegen, – deıdi Altaı aýdany ákimi Renat Tileýhanuly.
Sondaı-aq Altaı qalasynyń Panfılov, Astana, Geologıcheskaıa kóshelerine ortasha jáne aǵymdyq jóndeý júrgizilgen. Feklıstovka, Turǵysyn, Andreevka, Polıanskoe, Zavodınka aýyldarynda, Seleznevka stansasynda, Novo-Krestıanka, Snegırevo, Borodıno aýyldaryna kireberis joldar, Zýbovsk kenti men Maleevsk aýyly arasyndaǵy joldar da aýdan ákimdigi nazarynan tys qalǵan joq. 100 mln teńge somasyna Severnoe aýylyndaǵy sý ótkizý qurylǵysy, Solovevo aýylyndaǵy Berezovka ózeni arqyly ótetin kópirdi jóndeý jumystary aıaqtaldy. Qazanda ǵana 93 mln teńge somasyna birqatar joldar men kópirler retke keltirildi. Abattandyrý jumystary da myqtap qolǵa alynǵan sekildi. Biraz aýyl kóshesi jaryqtandyrylypty. 105 mln teńge somasyna 15 balalar jáne sport alańy ornatylǵan.
Aýdan turǵyndary úshin mańyzdy máseleniń biri – ınternet jelisi. Statıstıkalyq derekke kóz salsaq, aýdannyń 47 eldi mekeniniń 29-y ǵana úshinshi nemese tórtinshi deńgeıli joǵary sapaly mobıldi keń jolaqty ınternetpen qamtamasyz etilgen (3G,4G). Sondyqtan 2024 jyldyń sońyna deıin 6 antennaly qurylǵyny ornatý jáne qosý josparlanǵan. «Qoljetimdi ınternet» Ulttyq jobasyn iske asyrý aıasynda О́skemen – Altaı – Rahman qaınary respýblıkalyq avtojolynyń boıynda 8 antennalyq baǵanasyn qoıý jumystaryna qujattama ázirlendi. Al qurylys kelesi jylǵa josparlanǵan.
2024 jyly joǵary jyldamdyqty ınternetpen qamtamasyz etý maqsatynda aýdandaǵy 22 mektep «SpaceX» kompanııasynyń Starlink tehnologııasy arqyly keń jolaqty ınternetke qosylyp, ınternet jyldamdyǵy 150 Mb/s deıin artty.
– Bykovo aýylynda turyp jatqanyma 15 jyldaı boldy. Bizdiń aýylymyz ortalyqtan 50 shaqyrym qashyqtyqta jatyr. Internet istemeıdi. Byltyr aýdan ákimi Renat Tileýhanuly halyqpen kezdeskende osy suraqty turǵyndar kótergen. Ákim ýáde etkendeı, antenna qurylǵysy ornatylyp jatyr. Kelesi jyly jabdyǵy qurylady. Sonymen, aýylda ınternet máselesi sheshiledi, – deıdi A.Kolesnıchenko.
Qolǵa alynǵan jumystar Altaı aýdanynyń barlyq eldi mekenderin joǵary sapaly mobıldi keń jolaqty ınternetpen qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
– Halyqtyń jaıly ómir súrýi úshin tıisti jumystardy barynsha atqaryp jatyrmyz. Internet, jol, aýyzsý sekildi máselelerden bólek azamattardy turǵyn úımen qamtý da jolǵa qoıylǵan. Byltyr «Bir qabatty Shyǵys» baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda 10 turǵyn úı satyp alynsa, bıyl jalpy aýdany 2 myń sharshy metrden asatyn 25 jeke turǵyn úı salynyp jatyr. Onyń 15-i aýdannyń aýyldarynda turatyn kezekte turǵandarǵa arnalǵan. Álbette, sapasyn da baqylap otyrmyz, – dedi aýdan ákimi R.Qurmanbaev.
Aýdanda turǵyn úı qurylystarynan bólek áleýmettik nysandar da salynyp jatyr. Oqýshylardy jaıly bilim berý ortasymen qamtamasyz etý úshin 2023 jyly Jańa Buqtyrma kentinde 200 oryndyq mekteptiń qurylysy qolǵa alynǵan. Oktıabr kentinde jáne Turǵysyn aýylynda dárigerlik ambýlatorııanyń, Feklıstovka aýylynda medısınalyq pýnktiń qurylys qarqyny jaqsy. Oǵan qarjy oblystyq qazynadan qarastyrylǵan. Sonymen qatar birqatar áleýmettik nysan kúrdeli, aǵymdyq jóndeý jumysynan ótti.
Aıtqandaı, Altaıdyń qysy qatty. Aptalap turyp alatyn aıazymen qosa qalyń túsetin qary bar. Aýdan basshylyǵy tabıǵattyń tosyn minezine de tyńǵylyqty daıyndalǵan. Altaı, Serebrıansk, Jańa Buqtarma jáne Oktıabr eldi mekenderindegi jylytý kózderi úshin 26,4 myń tonna kómir jetkizilgen. Mamandardyń sózine sensek, qor jetkilikti. Bolýy yqtımal kóktemgi sý tasqynyna da saqadaı saı.
Jylý demekshi, «Altaı qalasynyń Jylý-sý ortalyǵy» kásipornynda qazirgi tańda 14 jumys mamandyqtary boıynsha laýazymdarǵa 40 jumysshy qajet. Ortasha jalaqy – 102 myńnan 340 myń teńgege deıin. Jalpy, О́ńirlik jumyspen qamtý kartasy aıasynda 1 934 jumys orny quryldy. Elektrondyq eńbek bırjasynda barlyǵy 200-den asa bos jumys orny tirkelgen.
Baıqap otyrsaq, jyl kóleminde atqarylǵan sharýa az emes. Biz de birqatar aýyldy aralap, halyqpen tildestik. Basym kópshilik aýdan ákiminiń jumysyn qoldap, qýattap otyr. Ákimdi halyq saılaýy kerek degen pikirdi de jıi estidik. Demek, engizilgen pılottyq joba jurttyń kóńilinen shyǵyp jatyr.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Altaı aýdany
