– Qýat aǵa, eń aldymen «ýaqyp» sózine túsinikteme berseńiz?
– Dinimizde «ýaqyp» dep belgili bir mal-múlikti kóp márte qaıyrymdylyq jolynda paıdalanýdy aıtady. Mysaly, halyqqa úı, kópir salyp berý, aǵash otyrǵyzý, baý-baqsha egý, qudyq qazyp berý, t.b. Bul – úzilmeıtin sadaqa. Ol múlikti meshitter men medreseler, jekelegen adamdar, onyń ishinde paqyr-miskinder, jetim-jesirler, basqa da muqtaj jandar paıdalanady. Ýaqyptyń úsh túri bar. Olar – dinı ýaqyp, qaıyrymdylyq ýaqyby jáne arnaıy nemese urpaqqa arnalǵan ýaqyp.
Dinı ýaqyp dep qarajatty, mal-múlikti qulshylyq maqsattaryna arnap jumsaýdy aıtady. Mysaly, qazir elimizde dáýletti adamdar meshit salyp, qulshylyq oryndaryna kómek berip jatyr. Bul – taza dinı ýaqyp.
Qaıyrymdylyq ýaqyby (Batysta «philantroris» dep aıtady) degenimiz – jyljymaıtyn múlik pen qarajatty ártúrli qaıyrymdylyq isterine (densaýlyq saqtaý, mádenı is-sharalar, oqý, qoǵamdyq, qaýipsizdik salalary) arnaý. Buǵan, joǵaryda aıtqandaı, halyqqa úı, kópir, basqa da oryndar salyp berý sekildi qaıyrymdylyq isi jatady.
Arnaıy nemese urpaqqa arnalǵan ýaqyp dep paıǵambar sahabalary oılap tapqan ýaqyp túrin aıtamyz. Olar ýaqypty áýeli óz urpaǵyna, sosyn qaıyrymdylyqtyń jalpy túrine arnaǵan edi. Mysaly, bir adamnyń dúkeni bolsa, ony urpaqtaryna qaldyryp: «Osydan túsken tabysty ekige bólińder. Jartysyn qaıyrymdylyqqa jumsap, jartysyn ózderiń paıdalanyńdar», deıdi. Iаǵnı bul jerde urpaǵynyń da jaǵdaıyna qaraılasý, sonymen qatar ýaqypty jalǵastyrý nıeti jatyr.
– Islamdaǵy ýaqyptyń tarıhy qaı kezden bastalady?
– Ýaqyp – paıǵambar súnneti. Alla elshisi (s.ǵ.s.) ózine syıǵa berilgen «Fádák» deıtin baý-baqshasyn ýaqyp retinde halyqqa paıdalanýǵa qaldyrǵan. Hadıste myna oqıǵa aıtylady: «Omar ıbn Hattab (r.a.) Haıbar soǵysynda bir jerdi ıemdengen edi. Bir kúni osy jer haqynda keńesý úshin paıǵambarymyzǵa (s.ǵ.s.) kelip: «Ýa, Allanyń elshisi, men Haıbar soǵysynda bir jerdi menshigime aldym jáne ondaı baılyqqa buǵan deıin ıe bolmadym. Bul jerge qatysty maǵan qandaı ámir beresiz?» dep suraıdy. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Eger qalasań, ol jerdi ýaqyp qyl da, odan túsken paıdany sadaqa qylyp otyr», deıdi». Islam tarıhshylary buny «eń alǵashqy ýaqyp» degen.
Odan bólek, hazreti Osmannyń (r.a.) ıahýdıden satyp alǵan qudyǵy qazirgi kúnge deıin Mádına qalasynda paıdalanylyp keledi. Ol jerde halıfanyń qurma baǵy da bar. Odan túsken qarajat sol zamannan beri paıǵambar meshitiniń qajettiligine jumsalyp jatyr.
– Siz bir sózińizde qazaq jerinde de ýaqyp retinde qaldyrylǵan jer kóp bolǵanyn aıtyp edińiz...
– Iá, qazaq topyraǵyndaǵy ýaqyp jer men olardyń qujattary negizinen qojalardyń, ıshandardyń qolynda edi. Keńes ókimeti «Búkil jer – sharýalarǵa, zaýyt-fabrıkalar – jumysshylarǵa» degen uranmen baılardyń, qoja-moldalardyń bárin ıtjekkenge aıdap, kózin joıǵannan keıin, qaraýsyz qalǵan sol ýaqyp jerdiń bárin memleket ıeligine qaıtaryp aldy. Bul – bultartpas tarıhı shyndyq.
Bizdiń topyraqta ýaqypqa berilgen jerlerdiń bolǵanynyń birden-bir dáleli – Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi. Ámir Temir 1397–1405 jyldary Iаsaýıǵa arnaǵan meshit-medresesin turǵyzyp qana qoımaı, artyna «ýaqypnama» qaldyrǵany jóninde derekter bar.
Keńes ókimeti kezinde sol mavzoleıdiń aldyndaǵy aǵashtar shyǵyp turǵan jerin jóndep jatqanda Ámir Temirdiń 3 myń kúmis aqshasy men haty tabylǵan. Onda: «Osy hatty tapqan adam keseneniń aıaqtalmaı qalǵan jerin aıaqtasyn», dep jazylǵan eken. Ol ýaqypnama jaıynda M.E.Massonnyń «Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi» atty eńbeginen oqyp tanysýǵa bolady.
Meshittiń janynda monshasy, qonaqúıi, baý-baqsha egilgen alqaby bar edi. Dúısenbi, beısenbi kúnderi taıqazanǵa «halım» deıtin tamaq pisirilip, taratylatyn. Odan «kedeıdiń bir toıǵany – bir qýanǵany» degendeı, joq-jitik tamaqtanǵan. Meshitte úzdiksiz Quran oqyp otyratyn ımamy, ýaqypqa jaýapty adam (mútáýýálı) da bolǵan. Iаǵnı bul kesene meshit qana emes, janynda óz sharýashylyǵy bar úlken keshen bolǵanyn tarıhı derekter rastaıdy. Ol syrttan kómekke muqtaj emes, óz-ózin materıaldyq jaǵynan qamtamasyz etip qana qoımaı, halyqqa da qaıyrymdylyq isin jasap otyrǵan keshen edi.
HIH-HH ǵasyrlarda qazaq zııalylary otarshyldyqqa qarsy turýdyń birden-bir joly – halyqtyń ulttyq, saıası saýatyn arttyrý dep bilip, ýaqyptyń oqý-aǵartý salasyn damytty dep senimdi aıta alamyz. Mesenat qazaq baılarynyń qoldaýymen ulttyń únjarııasy bolǵan «Qazaq», «Saryarqa», «Birlik týy» gazetteri, «Aıqap», «Abaı» jýrnaldary jaryq kórdi. Bul da ýaqyptyń bir túrine jatady. Olardyń qatarynda semeılik Qarajan Úkibaev, shyńǵystaýlyq Medeý Orazbaev, Ike Ádilov, Qarqaraly óńirinen Hasen Aqaev, aǵaıyndy Bekmetevter, Ybyraı Aqpaev, jetisýlyq Maman baıdyń balalary, torǵaılyq Mustafa Orazaev, qobdalyq Isa Kópjasarov, Syrym batyrdyń shóberesi Salyq Omarov, Mańǵystaý óńirine aty shyqqan baı Tobanııaz Álnııazovtardy erekshe atap ótýimiz kerek.
– «Ýaqyp» qory qazir qandaı jumyspen shuǵyldanady?
– Buǵan deıin birneshe jyl «Ýaqyp» qoryna Ardaq Orazbaev esimdi azamat basshylyq etti. Ol kezde elimizde qaıyrymdylyq mekemeleri men stýdentterge arnalǵan jataqhanalar ashylyp, halyqqa kómek berý, ıgi saýapty isterdi uıymdastyrýǵa atsalysty. Jýyrda qorǵa Azamat Ábdikerimuly esimdi baýyrymyz basshy bolyp keldi. Elimizdiń ár oblysynda qordyń ókilderi jumys isteıdi. Olardyń da qolǵa alyp, bastap jatqan ıgi bastamalary bar. Qordyń negizgi maqsaty – aýyl ımamdaryna jalaqy berý, dinı aǵartý is-sharalaryn jetildirý sekildi baǵyttarǵa úzdiksiz qarjylaı kómek jasaý. Meshit ımamdaryna memlekettik bıýdjetten qarjy bólinbeıdi. Sondyqtan osy olqylyqty qor arqyly toltyrý qolǵa alynǵan. Sonymen qatar «Ýaqyp» qory áleýmettik ál-ahýaldy arttyratyn jobalardy da qarjylandyrý, dinı aǵartýshylyq baǵytynda jańasha jobalardy júrgizý qyzmetterine basymdyq bermek.
Elimizde «Ýaqyp» qorymen birge jumys isteýge yntalanyp, onyń qyzmetine atsalysyp jatqan qaıyrymdy azamattar kóp. Mesenat, kásipker azamattar jerlerin, ǵımarattaryn qoıa bastasa, keıbireýi kásibiniń bir bóligin «Ýaqyp» qoryna aı saıyn aýdaryp turýǵa kelisim jasap, qor tarapynan «ýaqypnama» qujatyn alyp jatyr. Qordyń eń negizgi maqsaty – qarajat, jer, ǵımarattardy ári qaraı úzdiksiz sadaqaǵa, ıaǵnı klassıkalyq ýaqyp negizindegi qorǵa aınaldyrý. Aıta ketsek, osy klassıkalyq ıslamı ýaqyp qorlarynan Batys elderi erteden bastap úlgi alyp, qazirgi kúni olarda «endaýment qorlary» degen atpen jumys istep jatyr.
– Al ózge musylman elderinde ýaqyp isi qanshalyqty qolǵa alynǵan?
– Ýaqyp isi memlekettik deńgeıde damyǵan elderdiń biri – Túrkııa. Din salasy týraly aıtatyn bolsaq, meshit ımamdaryna tolyqtaı jalaqy beriledi. Túrkııa din isteri mınıstrligi qarajatynyń 30 paıyzyn memleket bólse, qalǵan 70 paıyzy ýaqyptan túsedi.
Túrkııada ýaqypty memlekettik jáne jekemenshik sektordan keıingi «úshinshi sektor» dep ataıdy. Oǵan qaraıtyn zaýyttar, saýda ortalyqtary jumys isteıdi. Eger ýaqyp ortalyqtary sharýashylyqpen aınalyssa, belgili bir jeńildik beriledi. О́ıtkeni ol bireýdiń jeke múlki emes, qoǵamǵa ortaq maqsatta jumys istep jatqany belgili.
Al Pákistanda mynadaı ýaqyp túri bar. Qoǵamdyq tamaqtaný oryndaryndaǵy as berý, qonaqasy sekildi jıyndardan keıin arnaıy ýaqyp uıymynyń adamdary kelip, jelinbeı qalǵan taza taǵamdardy ydystarǵa salyp, jetim-jesirlerge taratyp shyǵady. Bul bir jaǵynan qaıyrymdylyq kómek bolsa, ekinshi jaǵynan ysyrapshyldyqtyń aldyn alady.
– Elimizde kóp adam ýaqyptyń ne ekenin bile bermeıdi. Ony halyqqa túsindirý úshin ne isteý kerek?
– Ýaqyp – bizde áli de tereńnen qozǵalmaı jatqan úlken taqyryp. Buryn halqymyz «halaldyń» da ne ekenin bilmeıtin edi, qazir bul – bárine belgili dúnıe. Sol sııaqty ýaqyptyń qandaı mańyzdy qaıyrymdylyq túri ekenin otandastarymyz túsinetin kúnge de jetemiz.
Qazirgi kúni elimizde «Nur-Múbarak» ýnıversıteti men meshitterdiń bári de ýaqyp retinde salynyp, jumys istep jatyr. Dinı basqarma qolǵa alyp, halyqtyń kómegimen muqtaj jandarǵa úı berip kele jatqan «El úlesi – páterge» jobasy, ózim qurylýyna atsalysqan «Hareket» qory da – ýaqyptyń shynaıy kórinisi.
Men kóp jyldan beri ýaqyp taqyrybyn teorııalyq turǵyda zertteýmen qatar, tájirıbelik jaǵynan da iske asyrýmen aınalysyp kelemin. Almatyda bir top azamat «Tarbaǵataı» ımandylyq-qaıyrymdylyq qoryn ashqanbyz. Bul qor kóp aýylda meshitterdiń salynýyna, shyǵystaǵy eldi mekenderdi sý basqanda áleýmettik kómek kórsetý is-sharalaryna muryndyq boldy. Birneshe jyl buryn «Qazaqstan» dep atalatyn aýylda meshit salýǵa atsalystyq. Almatydaǵy «Beket ata» meshitinde arnaıy ýaqyp qoryn ashtyq. Qaıyrymdylyq aksııalaryna qatysyp, muqtaj jandarǵa azyq-túlik jetkizýge atsalysyp turamyz. Ýaqyp negizi boıynsha qaıyrymdylyq qorlar ashyp jatqan kásipkerlerge qoldan kelgenshe baǵyt-baǵdar beremiz. Atam qazaq «Suńqar jemin shashyp jeıdi...» demekshi, qolynda baryn elmen bólisip, sadaqanyń eń saýapty jolyna arnaǵysy keletin osyndaı azamattarymyz kóp bolsa, el ishinde muqtajdar men joq-jitik azaıar ma degen úmit mol. Sol kúnge jetkizsin!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
