Betburys baıandy bolsyn desek...

Máselen, bıylǵy oraq naý­qa­nynda 26 mln tonnadan as­tam astyq jınaldy. Egin shy­ǵym­dylyǵy orta eseppen gek­ta­ryna 16 sentnerden aınal­dy. Eginshilik mádenıeti joǵa­ry sharýashylyqtar keı alqap­tardyń ár gektarynan 40-50 sentner ónim aldy. Bul – keıingi on jyl ishindegi eń joǵary kór­setkish. Osy jetistikke baılanysty jýyrda belgili agrarshylar, agroónerkásip salasynda qurylǵan qaýymdastyqtar men odaqtardyń basshylary Prezıdenttiń atyna ashyq hat joldap, el sharýalarynyń atynan alǵys bildirdi. Olar atap ót­kendeı, qol jetken tabys sharýa­lardyń qajyrly eńbeginiń, za­manaýı tehnologııalardy paıdalanýdyń jáne memlekettiń ýaqtyly qoldaýynyń arqasynda múmkin boldy.

Eń basty jańashyldyq – bıyl­­ǵy jyldan bastap aýyl sha­­rýa­­shylyǵyn qarjylandyrý júıe­­sine túbegeıli ózgeris engizilgen­digi. Naqty aıtsaq, sharýa­lar ondaǵan jyl boıy aınalym qarajatyna ýaqtyly qol jetkize almaı kelgen bolatyn. Olar kúzde eginderin jınap bitirisimen kelesi egis úshin qajetti nesıe alý qamyna kirisip, bir qushaq qujat jınap, talaı tabaldyryqty tozdyryp, keler jyldyń sáýir aıyna deıin sergeldeńge túsetin. Endi mundaı bıýrokratııalyq kedergi joıylyp, agroqurylymdardyń suraǵan nesıelerin jeltoqsan aıynda alýyna múmkindik týǵy­zyldy. Osy maqsatta «Keń dala – 2» nesıeleý baǵdarlamasy iske qosylyp, burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda az qujat talap etiletin boldy. Nesıeniń mólsherlemesi de arzandatyldy – jylyna 5 pa­ıyz. Bul úshin kez kelgen sharýa «Agrarlyq nesıe korporasııasyna» nemese ózi jumys isteıtin aýdandaǵy aýyl sharýashylyǵy kooperatıvtik kásipornyna ótinish berýge tıis. Onda óziniń egistik jeri bar sharýa ekenin rastaıtyn qujattardy usynsa jetkilikti. Nesıe qarajaty paıda­lanýyndaǵy jeriniń kóle­mine qaraı bólinedi. Eger kepili jetkiliksiz bolsa, onda «Damý» qory oǵan 85 paıyzǵa deıin kepildik beredi. Osylaısha qazirgi tańda sharýa burynǵydaı jer ıelenip qana qoımaıdy, memleket onyń joǵary sapaly tuqym men tyńaıtqysh satyp alý úshin qajet qarajatqa qol jetkizýi­ne de múmkindik berip otyr. Atal­ǵan baǵdarlama boıynsha ne­sıeni ýaqtyly alyp, tuqymyn jańartqan, egindi aramshópten, zııankester men aýrýlardan qorǵaǵan dıqandar bıyl táýir ónim aldy.

Jalpy, atalǵan joba aıasynda bıyl agrarshylarǵa 400 mlrd teńge nesıe berilgen. 2025 jyldan bastap bul soma 700 mlrd teńgege deıin kóbeıtilmekshi. Nesıeni burynǵysha sýbsıdııalamaı, tikeleı berý de otandyq fermerlerdiń qoldaýyna ıe boldy. Bul shara qarajattyń qoljetimdiligin arttyrdy. Son­daı-aq keıingi jyldary «Qaz­AgroQarjy» aksıonerlik qoǵamy iske asyryp jatqan jeńildikti lızıng baǵdarlamasy sharýalardyń tozyǵy jetken tehnıkasyn jańartýǵa jol ashty. Osy jyly ǵana sharýalar 20 myńnan astam jańa aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alǵan.

Aýyl sharýashylyǵynda baı­qa­lyp otyrǵan betburys baıan­dy bolýy úshin áli de tolyq iske qosylmaǵan áleýetti múmkin­­dikterdi múlt jibermeý qajet. Bul rette Memleket basshysy aýyl­dy damytý úshin shaǵyn sha­rýa­shylyqtardy qoldaý da óte mańyz­dy ekenin atap aıtqan bola­tyn. Alaıda ázirge olardy ala­laýshylyq bar. Mysaly, burynǵy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2023 jylǵy 31 ta­myzdaǵy № 322 buıryǵymen bekitilgen Agroónerkásiptik keshen salasyndaǵy jobalarǵa nesıe berý qaǵıdasyna sáıkes qazirgi kezde respýblıkalyq bıýdjetten jyldyq mólsherlemesi nebári 2,5 paıyzdyq nesıe tek iri joba­lar­dy qurý nemese qoldanystaǵy­la­ryn keńeıtý úshin berilip jatyr. Olar – keminde 400 saýyn sıyrǵa arnalǵan taýarlyq sút fermalary, jylyna keminde 5 myń tonna qus etin óndiretin qus fabrıkalary, keminde 5 myń iri qaraǵa arnalǵan ettik baǵyttaǵy mal sharýashylyǵy kásiporyndary, syıymdylyǵy keminde 1 myń tonna bolatyn kókónis jáne jemis saqtaý qoımalary, ónerkásiptik jylyjaı sharýashylyǵy, aýyl sharýashylyǵy ónimderin, onyń ishinde jún men terini tereń óńdeý kásiporyndary, jylyna keminde 25 tonna taýarlyq balyq jáne basqa da sý janýarlaryn ósiretin balyq ósirý sharýashylyqtary, táýligine keminde 1 tonna balyqty arshyp, tazalaıtyn, odan ári tereńde­te óńdeıtin jáne saqtaıtyn balyq óńdeý kásiporyndary, ag­roónerkásip salasyndaǵy jobalar boıynsha býyp-túıý materıaldaryn óndirý kásiporyndary, qus sharýashylyǵyndaǵy asyl tu­qymdyq reprodýktorlar, zamanaýı sý únemdeý tehnologııalaryn paıdalanatyn sýarmaly eginshi­lik, keminde 5 myń qoı ósiretin fermalar. Mundaı múmkindik­ti iri agroqurylymdar ǵana alǵa­ny­men, olarǵa aınalym qarjy­sy úshin nesıe berilmeıdi. So­nyń saldarynan búginde óńirler­degi birqatar bordaqylaý alańynyń ıeleri sharýa qojalyqtary men turǵyndardan bordaqylaý úshin jetkilikti kólemde mal satyp ala almaı otyr. Munyń ózi, bir jaǵynan, sharýa qojalyqtary men turǵyndardyń artyq maldaryn satýda qıyndyq týdyrsa, ekinshi jaǵynan iri bordaqylaý alańdarynyń júktemesi jetkilik­siz bolýyna ákelip soqty.

Sol sebepti búginde oblys­tardyń ákimdikteri Agro­óner­kásiptik keshen salasyndaǵy jo­balarǵa nesıe berý qaǵıdasyna ózgeris engizip, jeńildikti ne­sıe­ni basym baǵyttar boıynsha jergilikti atqarýshy organdar aıqyndaıtyn ózge jobalardy qarjylandyrý úshin de berýdi surap otyr. Osy maqsatta olar jergilikti bıýdjetten qarjy bólýge daıyn ekendikterin de bil­dirdi. О́ıtkeni bul shaǵyn sha­rýashylyqtardy da qarjylaı qoldaýǵa múmkindik týǵyzady ári agrarly oblystardyń salyq bazasyn da keńeıte túsedi. Al shaǵyn jáne orta bıznesten túsetin salyq óńirlerdiń ózderinde qal­dyrylatyndyǵyn eskersek, bul qadam jergilikti jerlerde kásip­kerliktiń odan ári damýy­na jáne áleýmettik saladaǵy mańyz­dy máselelerdi sheshýge oń yq­palyn tıgizetini sózsiz.