Este bolsa, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıyl Bakýdegi Dúnıejúzilik klımat sammıtinde de Aral teńizin qutqarý úshin naqty sharalar qabyldanyp jatqanyn atap ótken edi. Klımattyq ózgeristerge tótep berý, apatqa ushyraǵan Aral aýmaǵyn ońaltý, transshekaralyq ózenderdiń sý qoryn tıimdi paıdalaný, sý únemdeý tehnologııalaryn keńinen qoldaný – júgi aýyr bolǵanymen mańyzy zor jumys. Sammıtte kún tártibindegi ekologııalyq máselelerdiń sheshý joldary jáne solardyń túıinin tarqatýdaǵy jasyldar partııalarynyń róli saralanyp jatyr. Sonymen qatar Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen qolǵa alynǵan «Taza Qazaqstan» aksııasynyń yqpaly da talqy taqyrybyna aınaldy.
Búginde «Baıtaq» jasyldar partııasy Aralmen qosa basqa da óńirlerdi kógaldandyrý jobalaryn iske asyrady. Sondaı-aq aǵyndy jáne lastanǵan sýlardy tazartý men qaıta paıdalaný boıynsha jańa tehnologııalardy engizýge járdemdesedi eken. Sammıttiń ashylýynda «Baıtaq» partııasynyń tóraǵasy Azamathan Ámirtaev Ortalyq Azııadaǵy sý qaýipsizdigine qatysty ahýaldy baıandady.
«BUU derekteri boıynsha 2050 jylǵa qaraı Ortalyq Azııa halqynyń sany 90 mıllıon adamǵa taıaǵanda sý tapshylyǵy 25-30 paıyzǵa jetýi múmkin. Sonymen qatar eginshilikke paıdalanatyn sý resýrstaryna qajettilik 2030 jylǵa deıin 30 paıyzǵa artýy yqtımal. Bul ekonomıkalyq kórsetkishter men azamattardyń tabys deńgeıine de keri áserin tıgizedi. Sý tapshylyǵy máselesi aımaqta qaqtyǵystar men turaqsyzdyq qaýpin, ásirese syrtqy kúshterdiń aralasý qaýpin týyndatady. Qazir Ortalyq Azııa elderi arasynda sý jáne klımattyń ózgerýi máseleleri boıynsha birlesken yntymaqtastyqty jáne óńirlik ıntegrasııany belsendirý qajettiligi týyndap otyr. Bul rette aımaqtaǵy elder seriktestik pen tatý kórshilik jolyn ustanýy tıis», degen Azamathan Ámirtaev, «Baıtaq» partııasynyń Qazaqstan gıdrosferasyn saqtaýǵa qosqan úlesi týraly da habarlady.
Sammıtte Qyrǵyzstan Jasyldar partııasynyń tóraǵasy Erkin Bólekbaev aımaq respýblıkalary úshin ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý – ulttyq qaýipsizdiktiń quramdas bóligi retinde ózekti másele ekenin aıtty.
«Qyrǵyzstan Jasyldar partııasy ekologııalyq máselelerdiń saldary ekojúıeler men halyq densaýlyǵyna qazirdiń ózinde áser etip jatqanyna alańdaıdy. Memlekettiń ekologııaǵa jaýapty organdary ózderine júktelgen mindetterdi oryndaı almaı otyr. Tabıǵatty qorǵaý qyzmetiniń jekelegen baǵyttary múldem iske aspaı jatqanyn, olqylyqtardyń kóp ekenin sarapshylar aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Qyrǵyzstan sý resýrstaryn turaqty basqarý jáne klımattyń ózgerýine beıimdelý úshin ınnovasııalyq tehnologııalar men halyqaralyq yntymaqtastyqty paıdalaný múmkindikterine ıe. Sý máseleleri boıynsha ózara árekettestik Ortalyq Azııa elderiniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy úshin erekshe mańyzdy», dedi Erkin Bólekbaev.
Spıkerdiń pikirinshe, búginde Qyrǵyzstanda qorshaǵan ortany qorǵaý tek kommersııalyq múddeler men baıýdy kózdeıtinderdiń qysymyna tótep bere almaı otyr. Adam faktory muzdyqtardyń erýine ákelip, erekshe alańdaýshylyq týǵyzýda. Boljamdarǵa sáıkes, 2025 jylǵa qaraı Qyrǵyzstandaǵy muzdyqtardyń aýdany orta eseppen 30-40%-ǵa qysqarýy múmkin. Qazirdiń ózinde shamamen 604 myń qyrǵyzstandyq aýyz sý tapshylyǵyn sezinip jatyr.
Reseıdiń ekologııalyq «Jasyldar» partııasynyń teń tóraıymy Aleksandra Kýdzagova tabıǵatta bolyp jatqan aýqymdy úderister men ózgeristerdi halyqqa jetkizýde «jasyl» partııalardyń róli zor ekenin atap ótti. Sý tasqyny sııaqty tabıǵı apattar 50 jylǵa jetpeı qaıtalanyp otyrady. Al keıinnen bul qubylys qalypty jaǵdaıǵa aınalýy múmkin. Bul rette «Jasyl» partııalar – ǵylymı bilimderdi halyqqa túsindiretin, apattardyń aldyn alýǵa kómektesetin mańyzdy kúsh-qural bolýǵa tıis.
«Rosgıdromettiń derekteri boıynsha, Qazaqstanmen shektesetin Reseı oblystarynda jazda jaýyn-shashyn mólsheri azaıady. Qalmaqııa, Astrahan jáne Volgograd oblystary men Daǵystanda shól jáne jartylaı shól aýdandarynyń aýmaǵy jyl saıyn 500 sharshy kılometrge ulǵaıýda. Bizdiń oıymyzsha, Ortalyq Azııada KSRO-dan muraǵa qalǵan gıdrotehnıkalyq júıeni keńeıtý jumystaryn dereý bastaý qajet. Bul júıe qazirgi jáne bolashaq klımattyq jaǵdaılarǵa beıimdelmegen. Jańa sý qoımalaryn jáne osy sý qoımalaryn baılanystyratyn jańa kanaldar salý qajet», deıdi Aleksandra Kýdzagova.
A.Kýdzagova atom energetıkasyn damytýdy qoldaý jáne onyń artyqshylyqtary týraly baıandady. Onyń sózinshe, atom energetıkasy tek ekonomıkaǵa ǵana emes, sý máselelerin sheshýge de yqpal etetin kórinedi. Izin-ala
Mońǵolııanyń «Azamattyq erik» Jasyl partııasy tóraǵasynyń orynbasary Togoochıın Bat-Erdene «Jasyl sınergııa: óńirlik ekologııalyq máselelerdi sheshý jáne yntymaqtastyq múmkindikteri» taqyrybynda baıandama oqydy. Ol Aral taǵdyry ǵalamdyq másele ekenin, saldary birneshe elge áser etetin aıtty. Mońǵolııa aýmaǵynyń 5 paıyzy qazirdiń ózinde shólge aınalyp bara jatqanyn bildik.
О́zbekstan ekologııalyq partııasy atynan partııanyń Ortalyq keńesi Atqarýshy komıtetiniń bólim jetekshisi Komıljon Jýraev sóz sóıledi. Ol aýanyń lastanýyn boldyrmaý, bıologııalyq ártúrliliktiń qysqarýyn azaıtý jáne klımattyń ózgerýine beıimdelý boıynsha aýqymdy jumystarǵa belsendi aralasyp otyrǵanyn atap ótti.
«Búgin I jasyl partııalar sammıti aıasynda biz barlyq qatysýshylardy ekologııalyq apattardyń aldyn alý úshin birikken kúsh-jigerdi qoldaýǵa shaqyramyz. Aral apaty, onyń saldaryn biz, О́zbekstan jaqsy bilemiz. Bul –barshamyzǵa sabaq bolýy kerek. Tek birlesken áreketter arqyly biz klımattyq ózgeristerdiń saldaryn jeńildetip, bıologııalyq ártúrlilikti saqtaı alamyz. Bizdiń oıymyzsha, О́zbekstan ekologııalyq partııasy bolashaqtyń jasyl damýǵa tıesili ekenine senedi. Jasyl damý beıbitshilikti nyǵaıtady, úılesimdilikti qamtamasyz etedi jáne barlyq halyqtyń gúldenýi úshin turaqty negiz qalaıdy. Maqsatymyz ortaq bolǵan soń, tabıǵat, beıbitshilik jáne bolashaq úshin birikkenimiz abzal», degen Komıljon Jýraev, Orta Azııa halyqtaryn kúsh biriktirýge shaqyrdy.
Sammıttiń qorytyndysynda spıkerler «ARAL–2024» jasyl partııalardyń I sammıti ekologııalyq máselelerdiń aýqymyn túsinip qana qoımaı, birlesken tıimdi yntymaqtastyq úshin platforma qurýǵa arnalǵanyn atap ótti. Spıkerler Orta Azııa halyqtary kúsh biriktirse, klımattyq syn-qaterlerdi sheshýge, ekojúıelerdi nyǵaıtýǵa jáne tabıǵı baılyqty saqtaýǵa bolatynyn jaqsy túsinip otyr. Sondyqtan qonaqtar Qazaqstannyń «Baıtaq» jasyldar partııasynyń tóraǵasy Azamathan Ámirtaevtyń jasyldar sammıtin turaqty negizde ótkizý týraly usynysyn bir aýyzdan qoldady. Sammıt barysynda Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Reseı jáne Mońǵolııa jasyl partııalary arasynda yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Taraptar tabıǵatty qorǵaý baǵytyndaǵy is-sharalardy ótkizýmen qatar qorshaǵan ortany qorǵaý jáne tabıǵı resýrstardy paıdalaný salasynda tájirıbe men bilim almasý jóninde kelisimge keldi.
