General-maıor Sultan Kamaletdınov Qaraǵandy qalasynyń qurmetti azamaty, maıdanger, «Dańq» ordeniniń tolyq ıegeri Kamalı Dúısembekovti Jeńis kúnimen quttyqtaýy. 2016 jyl
Kamalı Dúısembekov – Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta batyrlyǵymen dańqqa bólengen, beıbit zamandaǵy ómirin týǵan ólkesiniń áleýetin arttyrýǵa arnap, halqynyń ıgiligine eńbek etken abzal azamat. Sanaly ǵumyryn Otanymyzdyń damýyna arnaǵan Kamalı aǵamyzben taǵdyrdyń jazýymen ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń ortasynda tanysyppyz. Kamalı Jumataıuly ol kezderde Jezqazǵan oblystyq baspa, polıgrafııa jáne kitap saýdasy basqarmasynyń bastyǵy qyzmetin atqaryp júrgen. Bizdi Jezqazǵan oblystyq tutynýshylar odaǵynyń bastyǵy Hamıt Qoshanuly Raqyshev tabystyrdy. Kamalı Jumataıuly men Hamıt Qoshanulynyń jaqyn aralasyp, jıi kezdesip júrgenine kýá boldym.
Kamalı Jumataıuly 1924 jyly Qaraǵandy óńiriniń Buqar jyraý aýdanyna qarasty Aqbastaý aýyly mańyndaǵy О́rteń jal (Jambasbulaq) degen jerde dúnıege keledi. Ol – ákesi Jumataı Dúısembekuly men anasy Ińkár Begimqyzynyń otbasyndaǵy tórtinshi bala. Anasynyń aıtýynsha, «alǵashqy qar jaýǵanda» týypty. Demek qarasha-jeltoqsan aılarynda dúnıege kelse kerek.
1929 jyly, ıaǵnı asharshylyq kezinde Kamalıdiń ata-anasy janbaǵys qamymen Spassk eldi mekenine kóship baryp, jamaǵaıyn týystarynyń úıin panalaıdy. Sol zulmat kesirinen onyń eki apasy qaıtys bolady. Ákesi Jumataı Fedorov aýdanyndaǵy №1 kirpish zaýytynda saz qazýshy, anasy Ińkár qum karerinde júk tıeýshi bolyp jumysqa ornalasady. 1934 jyly Kamalı aǵasy Syzdyqpen birge Qaraǵandynyń №27 mektebine oqýǵa barady. Arada úsh jyl ýaqyt ótkennen keıin óndiriste jaraqat alyp, ákesi ómirden ozady. Jas Kamalı otbasynyń bar jaýapkershiligin moınyna alý kerek ekenin erte túsinip, jetijyldyq mektepti bitire salyp, kirpish zaýytyna jumysqa ornalasady. Artynsha kóp uzamaı soǵys bastalyp, 1942 jyldyń tamyz aıynyń basynda 17 jastaǵy azamat óz erkimen suranyp, maıdanǵa attanady. Aldymen Máskeýdegi Mytıshın aýdanynda daıyndyqtan ótip, Stalıngrad shaıqasyna jiberiledi.
Sol kúnder týraly Kamalı aǵamyz nemeresi Darhan Meıramulyna: «Bizdiń «jer tasamyz» (okoptar) ben transheıalarymyz sol kezdegi strategııalyq bıiktik – Mamaı qorǵanynyń temirjol stansasyna jaqyn boldy. Qarasha aıynda ol jerdi nemister basyp alyp, bul olarǵa qalanyń kez kelgen aýmaǵynda ártúrli qarý-jaraqtan oq jaýdyrýǵa múmkindik berdi. Kúndiz-túni zeńbirek gúrsili tolastamaıtyn. Ushaqtar kúni boıy Stalıngradty bombalady. Nemisterdiń qolyna búkil qala, sonyń ishinde temirjol stansasy da ótti. «Artymyzda Edil, bir qadam da sheginbeımiz» degen buıryq alǵannan keıin bizdiń áskerler qasyq qany qalǵansha qarsylyq kórsetti. Bir mınýt tynyshtyq bolmaı, aıaq astyndaǵy jer únemi dirildep turýshy edi. Maıdan dalasyndaǵy áskerge as jetkizý de qıyndap, birneshe kún boıy tamaqtanbaǵan sátterimiz de bolǵan», dep áńgimelegen eken.
K.Jumataıulyna 1943 jyly Hersondy alý shaıqasynda kórsetken erligi úshin alǵashqy «Dańq» ordeni berildi. 1944 jyly Qyrymdy azat etýge qatysty. Qyrymnan keıin Evpatorııa men Sımferopoldi azat etý urystarynyń bel ortasynda boldy. Osy maıdanda kórsetken erligi úshin ekinshi «Dańq» jáne II dárejeli «Otan soǵysy» ordenderimen marapattaldy. Kamalı Jumataıuly quramynda bolǵan áskerı dıvızııaǵa Stalın jarlyǵymen 24-gvardııalyq evpatorııalyq atqyshtar dıvızııasy ataǵy beriledi. Osy dıvızııa Sevastopolge jaqyndap, Sapýn taýyna shabýyl jasaǵan kezde, ıaǵnı 1944 jyldyń 6 mamyrynda serjant shenindegi azamat aýyr jaraqat alyp, Melıtopol gospıtaline jetkizilgen. Hırýrg «qolyn kesý kerek» dep sheshim qabyldap, artynsha ota jasalyp, bir qoly ekinshi qolynan jeti santımetrge deıin qysqaryp, II toptaǵy múgedek dep tanylyp, 1944 jyldyń qyrkúıeginde elge oralady. Keıinnen úshinshi «Dańq» jáne I dárejeli «Otan soǵysy» ordenderimen marapattalady. Sóıtip, Kamalı Dúısembekov jaýyngerlik «Dańq» ordenderiniń tolyq ıegeri atandy. Bul – onyń soǵysta qaharman jaýynger bolǵanynyń aıqyn aıǵaǵy.
Elge oralǵannan keıin ol kirpish zaýyty dırektorynyń orynbasary bolyp eńbekke qaıta aralasady. 1947 jyly búkilhalyqtyq qurylys dep jarııalanǵan «Moıynty – Shý temirjol qurylysy» jelisine saıası qyzmetker retinde jiberiledi. Mundaǵy eńbegi elenip, KSRO Joǵarǵy keńesi Qurmet gramotasymen jáne «BJM-nyń úzdik qurylysshysy» belgisimen marapattalady.
1950 jyly Kamalı Jumataıuly Voroshılov aýdandyq partııa komıteti nasıhat bóliminiń bastyǵy qyzmetine taǵaıyndalady. 1951 jyly orta bilimi joq bolsa da, Ortalyq partııa komıtetiniń Partııa mektebine oqýǵa túsedi. Atalǵan oqýdy bitirgen soń, 1953 jyldyń qyrkúıeginde Jańaarqa aýdandyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy qyzmetine taǵaıyndalady.
Kamalı Jumataıuly: «1954 jyly Qazaqstanda tyń ıgerý naýqany bastaldy. Osy ýaqytta meni Jańaarqa aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy etip taǵaıyndady. Birinshi jyly 800 gektar egistik jerdi ıgerdik. Jerdi qolmen aýdaryp, ógizderge soqa tartqyzdyq. Shynjyr tabandy traktorlar kelgennen keıin ǵana jumys jeńildedi. 1956 jyly búkil aýdan úshin dánekerleý apparatyn alyp, shuǵyl mehanızatorlar qajet boldy. Olardy kadr bólimderi men áskerı komıssarıattar arqyly izdedik. Sóıtip, mashına-traktor stansasynda bir aılyq kýrstar uıymdastyryldy. Sodan keıin taǵy úsh dánekerleý apparatyn aldyq. Osyndaı abyroıly eńbegimniń arqasynda 1959 jyly qarasha aıynyń sońynda Jańaarqa aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵalyǵyna saılanyp, jaýapkershiliktiń odan ári aýyrlaǵanyn tereń sezindim», dep eske alyp otyratyn.
1964 jyly jeltoqsanda Kamalı Jumataıuly Shet aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetine saılanady. Qysqa ýaqyt ishinde aýdan kóleminde tasjoldar salynyp, elektr jelisi damyp, 8 jańa keńshar qurylady. Mal azyǵy bazasyn nyǵaıtý máseleleri sátimen oryndalady.
1980 jyldyń qazan aıynda aǵamyz densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty jańadan qurylǵan Jezqazǵan oblystyq baspa, polıgrafııa jáne kitap saýdasy basqarmasynyń bastyǵy bolyp taǵaıyndalyp, osy mekemede alty jyl qyzmet etip, qurmetti zeınet demalysyna shyqty.
Ulttyq qaýipsizdik qyzmetiniń ardageri, uzaq jyl UQK Qaraǵandy oblystyq departamentiniń bastyǵy qazmetin atqarǵan, búginde Astana qalalyq máslıhatynyń depýtaty, general-maıor Kendebaı Adambekov esteliginde: «Kamalı Jumataıuly – maıdandaǵy qaharmandyǵymen, týǵan ólkesin kórkeıtýge sińirgen eńbegimen halqyna aıryqsha qadirli tulǵa edi. 2015 jyly qyzmet babymen elge oralǵanda aǵamyzben tyǵyz aralasýdyń sáti tústi. Ol kisi áńgimeni soqyr kóretindeı, sańyraý estıtindeı óte túsinikti de kórnekti etip aıtatyn. Oıyn qysqa da nusqa jetkizetin keremet qasıeti bar edi. Qaraǵandy oblysynyń ákimi Ermaǵanbet Bólekbaev bastaǵan óńir azamattary abyz aǵanyń esimin ulyqtaý isin tııanaqty uıymdastyryp jatyr. «Erdiń isi – el úshin» aıdarymen áskerı bólimderde, bilim ordalarynda, mádenıet oshaqtarynda taǵylymdy is-sharalar ótkenin kórip otyrmyz. Bul bastamalardy erlik pen eńbekke taǵzym der edik», deıdi.
Al Shet aýdanynyń jáne Qaraǵandy qalasynyń qurmetti ardageri Mars Tóleýqulov bolsa: «Kamalı Jumataıulymen 16 jyl qyzmettes boldym. Kámekeń 1965 jyly Shet aýdany qaıta qurylǵanda aýdannyń birinshi hatshysy boldy. Úıleri qırap, talan-tarajǵa túsken aýdandy aıaǵynan turǵyzý úshin jumysqa belsene kirisip, eki jyl ishinde jańartylǵan Shet aýdanyn turǵyzdy. Jańadan ǵımarattar salyp, sý qubyryn tartqyzyp, elektr jelisin jańalady. Jol saldyryp, eldiń ál-aýqatyn jaqsartýǵa bar kúsh-jigerin jumsady. Kadr máselesine de eshkimdi aralastyrmaı ózi sheshetin. Jumysqa asa jaýapkershilikpen qarap, ony qyzmetkerlerinen de talap ete biletin. Sonyń nátıjesinde Shet 3-4 jylda oblystyń aldyńǵy qatarly aýdandarynyń birine aınaldy», dep aǵamyzdyń talapshyl basshy bolǵanyn aıtady.
Densaýlyq saqtaý salasynyń úzdigi, Talǵar, Býrabaı, Jańaarqa aýdandarynyń qurmetti azamaty Ábilhakim Aqmyrzın Kamalı aqsaqaldyń adamgershiligi haqynda: «Ol kisimen Almaty qalasynan Prezıdenttik Is basqarmasynyń medısınalyq ortalyǵyna qarasty «Oqjetpes» emdeý-saýyqtyrý sanatorııiniń bas dárigeri qyzmetine aýysqan kezde tanystym. Aǵamyz sanatorııde demalǵan kúnderi týǵan el, taǵdyrly tulǵalar, eldik murat turǵysyndaǵy áńgimemiz jarasyp, kóp uzamaı meni elge qonaqqa shaqyrdy. Kamalı aǵaǵa Allanyń nury túsken adam ekenin sol saparda ańǵardym. Qudaı bir adamǵa asyl qasıetti, aqyl-parasatty úıip-tógip bere salatynyna tańǵaldym», deıdi.
Qorǵanys mınıstriniń birinshi orynbasary, general-leıtenant Sultan Qamaletdınov qaharman aqsaqalmen jaqyn aralasqan kúnderi týraly: «Kamalı aǵanyń Stalıngradtan bastap Qyrymǵa deıingi jaýyngerlik jolyn zerdelegenimde 19 jastaǵy jigittiń kózsiz batyrlyǵyna tańǵaldym. Qyrym úshin bolǵan qanquıly shaıqasta qolynan jaralanyp, áskerı dárigerge keskizbeı qoıǵany týraly áńgimesin tyńdaı bergim keletin», deıdi esteliginde.
Qaraǵandy oblysy Ishki ister departamentiniń bastyǵy bolǵan polısııa general-maıory Mergenbaı Japparov basshylyq qyzmette júrgende Kámekeńniń aqyl-keńesin tyńdap, batasyn alǵanyn aıtsa, Qazaqstan prokýratýrasynyń qurmetti qyzmetkeri, úshinshi synypty memlekettik ádilet keńesshisi Asqar Sekishev Kamalı aǵanyń el men jerge qalaı qyzmet etýdiń úlgisin kórsetip, Otandy súıýdiń, memleket isine kúsh-jiger jumsaýdyń dańǵyl jolyn salyp bergenin alǵa tartty.
«Ákem ómiriniń sońǵy kúnderine deıin Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumystaryna belsendi qatysyp, respýblıkadaǵy ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi, qoǵamdaǵy turaqtylyqty saqtaýǵa ózindik úlesin qosty. Sondaı-aq memlekettik deńgeıdegi mańyzdy, tarıhı oqıǵalardyń eshqaısysynan shet qalǵan joq. Ol kisi ylǵı da: «Táýelsiz eldiń beıbit aspanynda ótkizgen ár kúnim ǵasyrǵa teń» dep otyrýshy edi», deıdi qyzy Gúljahan Kamalıqyzy.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy Jeńistiń 75 jyldyǵy qarsańynda Qaraǵandy oblystyq jáne qalalyq ardagerler keńesteri «Olar Otandy qorǵady» jáne «Ardagerlerdiń dańqty isteri» atty eki kitap shyǵardy. Osy derekti jınaqtarda Kamalı Jumataıulynyń jaýyngerlik erlikteri men elge etken ólsheýsiz eńbegi laıyqty kórinis tapty.
Kamalı Jumataıuly 1985, 2010, 2015 jyldary Máskeýdegi mereıtoılyq Jeńis sherýlerine, 2010 jyldyń sáýirinde QHA qoldaýymen memlekettik delegasııa quramynda Italııada bolǵan, fashızmnen azattyq alǵan elderdiń 65 jyldyq merekelik is-sharasyna qatysty.
Joǵaryda Kamalı Jumataıuly men Hamıt Qoshanuly Jezqazǵan oblysynda birge qyzmet istep, bir-birin syılap, óte jaqyn dos bolǵanyn aıtqan edik. Olardyń dostyǵy tipti týystyqqa aınalyp ketkendeı kórinetin. Keıin Hamıt aǵa Almatyǵa qyzmetke aýysty, Kamalı aqsaqal zeınetke shyǵyp, Qaraǵandyǵa qonystandy. Hamıt Qoshanulynyń otbasylyq toı-tomalaǵynyń bárinde Kamalı aqsaqal qadirli qonaq retinde ylǵı tórde otyratyn. Ekeýiniń áńgimeleri mándi, qaljyńdary jarasymdy edi. Hamıt dosy Kámekeńdi «Chernyı blondın» dep atap ketken, oǵan Kamalı kókesi jymıyp qoıatyn. Hamıt aǵa Kamalı dosyn erekshe jaqsy kórip, zor qurmet tutty. О́kinishtisi, Hamıt Qoshanuly 2007 jyly ómirden ozdy. Bul qaıǵy Kamalı aǵaǵa aýyr tıdi.
Hamıt aǵa qaıtys bolǵannan keıingi jyldary Kamalı Jumataıulymen qarym-qatynasymyz odan ári tereńdeı tústi. Dosyn saǵynǵanda menimen syrlasatyn. Egde jasyna qaramastan aǵamyz halyqtyń arasynda boldy.
2007 jyly qyzmetim aýysyp, Astanaǵa kóship keldim. Bir kúni belgili qalamger Aqseleý Seıdimbek aǵamyz telefon shalyp, Kamalı Jumataıuly dastarqan jaıyp, kútip otyrǵanyn aıtty. Kezdesýge barsam, abyz kókemizdiń janynda el aǵalary Mars Tóleýqulov, Májıt Ábdirov, prokýratýranyń qurmetti qyzmetkeri Qazken Múslimov, tehnıkým dırektory Zeken Qadyrbekov, taǵy basqa da qaraǵandylyq, jergilikti azamattar otyr eken. Kamalı aǵa: «Ádil, sen bizdiń elde, Saryarqada uzaq jyl eńbek ettiń, halyqpen tyǵyz aralastyń, biz seni syılaımyz. Astanaǵa oralǵanyń qutty bolsyn. Dástúr boıynsha elge kelgen azamatqa erýlik berip, dastarqan jaıý – bizdiń mindetimiz», dedi. Aǵanyń qazaqy jolmen kórsetken bul qurmetine razy boldym.
Taǵy bir estelik. Birde Qaraǵandy oblysynyń sol tustaǵy ákimi Serik Ahmetov Shet aýdanyna issaparlaı barǵanda aǵamyz halyqtyń jaǵdaıy týraly baıandap, Aǵadyr kentine qamqorlyq kórsetýin, áleýmettik máselelerge qaraılasýyn ótindi. Sol oqıǵadan keıin bıýdjetten Aǵadyrǵa qarjy bólinip, úıleri kúrdeli jóndeýden ótti, joldary rettelip, halyqtyń eńsesi bir kóterilip qaldy. Aǵamyz osyndaı eldik máselelerdi aıǵaı-shýsyz sheship júretin.
Ol baqytty ómir súrdi. Jan jary Marfýǵa apaımen birge on balany ómirge ákelip, tárbıeledi, nemere-shóbere kórip, olardyń qanattanýyna da qamqorlyq jasady. Eldik múddege qaltqysyz qyzmet etken biregeı tulǵanyń esimi jurt jadynan, el tarıhynan óshpeıdi. Qazir Qaraǵandynyń sáýletti kósheleriniń biri ardager esimimen atalady. Abyzdyń ǵasyrlyq mereıtoıyna daıyndyq qarqyndy júrip jatyr. Artynda qalǵan urpaǵy, Saryarqa jurty, qazaq halqy ol toıdy abyroımen atqararyna senim mol.
Ádil ShAIаHMETOV,
general-leıtenant, memleket jáne qoǵam qaıratkeri
